Nimittobhāsakathāvaṇṇanā

166. Vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti kadā pāvisi ? Ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ gatakāle . Bhagavā kira vuṭṭhavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā sāvatthiṃ gamissāmīti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi . Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato . So tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃV2.125 pāvisi . Athassa yathāparicchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi – ‘‘ buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti , agasāvakā nu kho ’’ ti ? Tato – ‘‘ aggasāvakā paṭhaman ’’ ti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi . So – ‘‘ sattāhameva me āyusaṅkhāro pavattatī ’’ ti ñatvā – ‘‘ kattha parinibbāyissāmī ’’ ti cintesi . Tato – ‘‘ rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto , aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe , ahaṃ kattha parinibbāyissāmī ’’ ti puna cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘ mayhaṃ mātā sattannaṃ arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā , atthi nu kho tassā upanissayo , natthi nu kho ’’ ti āvajjetvā sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘ kassa desanāya abhisamayo bhavissatī ’’ ti olokento – ‘‘ mameva dhammadesanāya bhavissati , na aññassa . Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ , bhavissanti me vattāro – ‘ sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti . Tathā hissa samacittasuttadesanādivase ( a . ni .1.37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattāM2.140 . Tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi . Aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayāP2.550 dissanti . Thereva cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asītikulasahassāni . So dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃ nāsakkhī ’ ti . Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā – ‘‘ ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī ’’ ti cundattheraṃ āmantesi . ‘‘ Āvuso , cunda , amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi – ‘ gaṇhathāvuso pattacīvarāni , dhammasenāpati nāḷakagāmaṃ gantukāmo ’ ti ’’. Thero tathā akāsi . Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ āgamaṃsu . Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ olokento – ‘‘ idaṃ dāni pacchimadassanaṃ , puna āgamanaṃ natthī ’’ ti pañcasatabhikkhuparivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca – ‘‘ Chinno dāni bhavissāmi , lokanātha mahāmuni ; Gamanāgamanaṃ natthi , pacchimā vandanā ayaṃ . Jīvitaṃ appakaṃ mayhaṃ , ito sattāhamaccaye ; Nikkhipeyyāmahaṃ dehaṃ , bhāravoropanaṃ yathā . Anujānātu me bhante , bhagavā , anujānātu sugato ; Parinibbānakālo me , ossaṭṭho āyusaṅkhāro ’’ ti . BuddhāV2.126 pana yasmā ‘‘ parinibbāhī ’’ ti vutte maraṇasaṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇenti nāma ,‘‘ mā parinibbāhī ’’ ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti , tasmā tadubhayampi na vadanti . Tena naṃ bhagavā āha – ‘‘ kattha parinibbāyissasi sāriputtā ’’ ti ? ‘‘ Atthi , bhante , magadhesu nāḷakagāme jātovarako , tatthāhaṃ parinibbāyissāmī ’’ ti vutte ‘‘ yassa dāni tvaṃ , sāriputta , kālaṃ maññasi , idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissatīti desehi tesaṃ dhamman ’’ ti āha . Thero – ‘‘ satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī ’’ ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ abbhuggantvā puna oruyha bhagavantaṃ vanditvāP2.551 sattatālappamāṇeM2.141 antalikkhe ṭhito iddhivikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi . Sakalanagaraṃ sannipati . Thero oruyha bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ gamanakālo me , bhante ’’ ti āha . Bhagavā ‘‘ dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī ’’ ti dhammāsanā uṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi . Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘ bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassisammāsambuddhassa pādamūle nipatitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ . Sā me patthanā samiddhā , diṭṭhā tumhe , taṃ paṭhamadassanaṃ , idaṃ pacchimadassanaṃ . Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī ’’ ti – vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayo , tāva abhimukhova paṭikkamitvā ‘‘ ito paṭṭhāya cutipaṭisandhivasena kismiñci ṭhāne gamanāgamanaṃ nāma natthī ’’ ti vanditvā pakkāmi . Udakapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi . Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘ anugacchatha , bhikkhave , tumhākaṃ jeṭṭhabhātikan ’’ ti . Bhikkhū yāva dvārakoṭṭhakā agamaṃsu . Thero – ‘‘ tiṭṭhatha , tumhe āvuso , appamattā hothā ’’ ti nivattāpetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi . Manussā – ‘‘ pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati , idaṃ dāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā ’’ ti paridevantā anubandhiṃsu . Tepi ‘‘ appamattā hotha āvuso , evaṃbhāvino nāma saṅkhārā ’’ ti nivattāpesi . Atha kho āyasmā sāriputto antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃ anuggahaṃ karonto sāyaṃ nāḷakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi . Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi . Thero taṃ āha – ‘‘ atthi gehe te ayyikā ’’ ti ? Āma , bhanteti . Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi . ‘‘ Kasmā āgato ’’ ti ca vutte ‘‘ ajja kira ekadivasaṃ antogāme bhavissati , jātovarakaṃ paṭijaggatha , pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ jānāthā ’’ ti . So gantvā ‘‘ ayyike , mayhaṃ mātuloV2.127 āgato ’’ ti āha . Idāni kuhinti ? Gāmadvāreti . Ekakova , aññopi koci atthītiP2.552 ? Atthi pañcasatā bhikkhūti . Kiṃ kāraṇā āgatoti ? So taṃ pavattiṃ ārocesi . Brāhmaṇī – ‘‘ kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpetiM2.142 , daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo ’’ ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikāyo jāletvā therassa pāhesi . Thero bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhi . Abhiruhitvā ca jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi . Nisajjeva – ‘‘ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā ’’ ti bhikkhū uyyojesi . Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji , lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti , ekaṃ bhājanaṃ pavisati , ekaṃ nikkhamati . Brāhmaṇī – ‘‘ mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī ’’ ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi . Cattāro mahārājāno ‘‘ dhammasenāpati kuhiṃ viharatī ’’ ti olokentā ‘‘ nāḷakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno , pacchimadassanaṃ gamissāmā ’’ ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu . Thero – ke tumheti ? Mahārājāno , bhanteti . Kasmā āgatatthāti ? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti . Hotu , atthi gilānupaṭṭhāko , gacchatha tumheti uyyojesi . Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo , tasmiṃ gate suyāmādayo mahābrahmā ca āgamiṃsu . Tepi tatheva thero uyyojesi . Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā – ‘‘ ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī ’’ ti therassa gabbhadvāraṃ gantvā – ‘‘ tāta , cunda , kā pavattī ’’ ti pucchi . So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā – ‘‘ mahāupāsikā , bhante āgatā ’’ ti āha . Thero kasmā avelāya āgatatthāti pucchi . Sā tuyhaṃ tāta dassanatthāyāti vatvā ‘‘ tāta ke paṭhamaṃ āgatā ’’ ti pucchi . Cattāro mahārājāno , upāsiketi . Tāta , tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti ? Ārāmikasadisā ete upāsike , amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti . Tesaṃ tāta , gatāvasāne ko āgatoti ? Sakko devānamindoti . Devarājatopi tvaṃ tāta , mahantataroti ? BhaṇḍagāhakasāmaṇerasadisoP2.553 esa upāsike , amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti . Tassa tāta gatāvasāne jotamāno viya ko āgatoti ? Upāsike tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti . Mayhaṃ bhagavato mahābrahmatopi tvaṃ tāta mahantataroti ? Āma upāsike , ete nāma kira amhākaṃ satthuM2.143 jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti . AthaV2.128 brāhmaṇiyā – ‘‘ puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo , kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavato satthu ānubhāvo bhavissatī ’’ ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīre phari . Thero – ‘‘ uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ , ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā ’’ ti cintetvā – ‘‘ kiṃ cintesi mahāupāsike ’’ ti āha . Sā – ‘‘ puttassa tāva me ayaṃ guṇo , satthu panassa kīdiso guṇo bhavissatīti idaṃ , tāta , cintemī ’’ ti āha . Mahāupāsike , mayhaṃ satthu jātakkhaṇe , mahābhinikkhamane , sambodhiyaṃ , dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha , sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi , itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇappaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi . Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘ tāta , upatissa , kasmā evamakāsi , evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī ’’ ti . Thero – ‘‘ dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyā brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ , ettakena vaṭṭissatī ’’ ti cintetvā ‘‘ gaccha mahāupāsike ’’ ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā ‘‘ cunda kā velā ’’ ti āha . Balavapaccūsakālo , bhanteti . Tena hi bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti . Sannipatito , bhante , saṅghoti . Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundāti ukkhipitvā nisīdāpesi . Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘ āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha , khamatha taṃ āvusoti . Ettakaṃ , bhante , amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi , tumhe pana amhākaṃ khamathāti . AthaP2.554 thero aruṇasikhāya paññāyamānāya mahāpathaviṃ unnādayanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi . Bahū devamanussā therassa parinibbāne sakkāraṃ kariṃsu . ĀyasmāM2.144 cundo therassa pattacīvarañca dhātuparissāvanañca gahetvā jetavanaṃ gantvā ānandattheraṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkami . Bhagavā dhātuparissāvanaṃ gahetvā pañcahi gāthāsatehi therassa guṇaṃ kathetvā dhātucetiyaṃ kārāpetvā rājagahagamanatthāya ānandattherassa saññaṃ adāsi . Thero bhikkhūnaṃ ārocesi . Bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ agamāsi . Tattha gatakāle mahāmoggallānatthero parinibbāyi . Bhagavā tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kārāpetvā rājagahato nikkhamitvā anupubbena gaṅgābhimukho gantvā ukkacelaṃ agamāsi . Tattha gaṅgātīre bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā tattha sāriputtamoggallānānaṃ parinibbānappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ desetvā ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ agamāsi . Evaṃ gate atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃV2.129 nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti ayamettha anupubbī kathā .

Nisīdanan ti ettha cammakkhaṇḍaṃ adhippetaṃ . Udenacetiyan ti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati . Gotamakādīsupi eseva nayo . Bhāvitāti vaḍḍhitā . Bahulīkatāti punappunaṃ katā . Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā . Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā . Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā . Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā . Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā . Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha . Ettha ca kappan ti āyukappaṃ . Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ hoti , taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya . Kappāvasesaṃ vāti – ‘‘ appaṃ vā bhiyyo ’’ ti ( dī . ni .2.7; a . ni .6.74) vuttavassasatato atirekaṃ vā . Mahāsīvatthero panāha – ‘‘ buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi . Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ dasa māse vikkhambheti , evaṃ punappunaṃP2.555 taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māse vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyya , kasmā pana na ṭhitoti ? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati , buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti . Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viyaM2.145 ṭhātabbaṃ hoti , daharasāmaṇeraparivāritena vā . Tato – ‘ aho buddhānaṃ parisā ’ ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya . Tasmā na ṭhito ’’ ti . Evaṃ vuttepi so na ruccati ,‘‘ āyukappo ’’ ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ .

167. Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ . Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya , evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho . Kiṃ kāraṇā ? Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā , tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti . Therassa cattāro vipallāsā appahīnā , tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāti . So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti ? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti , saddārammaṇaṃ vā sāveti , tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti . Tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati . Tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti . Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissatiV2.130 ? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti . Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi .

Bhagavā jānantoyeva – ‘‘ kimatthaṃ yāvatatiyaṃ āmantesī ’’ ti ? Parato ‘‘ tiṭṭhatu , bhante , bhagavā ’’ ti yācite ‘‘ tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ , tuyhevetaṃ aparaddhan ’’ ti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ .

Issues

Select Version

(DN) Mahāvaggapāḷi

(DN) Mahāvaggapāḷi