Iriyāpathapabbavaṇṇanā
375. Evaṃ
M2.357 assāsapassāsavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni iriyāpathavasena vibhajituṃ puna caparan tiādimāha .
Tattha kāmaṃ soṇasiṅgālādayopi gacchantā ‘‘ gacchāmā ’’ ti jānanti , na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ na pajahati , attasaññaṃ na ugghāṭeti , kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti .
Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ pajahati , attasaññaṃ ugghāṭeti kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti .
Idañhi ‘‘ ko gacchati , kassa gamanaṃ , kiṃ kāraṇā gacchatī ’’ ti evaṃ sampajānanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Ṭhānādīsupi eseva nayo .
Tattha ko gacchatīti ?
Na koci satto vā puggalo vā gacchati .
Kassa gamananti ?
Na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṃ .
Kiṃ kāraṇā gacchatītiP3.767 ?
Cittakiriyavāyodhātuvipphārena gacchati .
Tasmā esa evaṃ pajānāti –
‘‘ gacchāmī ’’ ti cittaṃ uppajjatiV2.321 , taṃ vāyaṃ janeti , vāyo viññattiṃ janeti , cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti vuccati .
Ṭhānādīsupi eseva nayo .
Tatrāpi hi ‘‘ tiṭṭhāmī ’’ ti cittaṃ uppajjati , taṃ vāyaṃ janeti , vāyo viññattiṃ janeti , cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa koṭito paṭṭhāya ussitabhāvo ṭhānanti vuccati .
‘‘ Nisīdāmī ’’ ti cittaṃ uppajjati , taṃ vāyaṃ janeti , vāyo viññattiṃ janeti , cittakiriyavāyodhātuvipphārena heṭṭhimakāyassa samiñjanaṃ uparimakāyassa ussitabhāvo nisajjāti vuccati .
‘‘ Sayāmī ’’ ti cittaṃ uppajjati , taṃ vāyaṃ janeti , vāyo viññattiṃ janeti , cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalasarīrassa tiriyato pasāraṇaṃ sayananti vuccatīti .
Tassa evaṃ pajānato evaṃ hoti ‘‘ satto gacchati , satto tiṭṭhatī ’’ ti vuccati , atthato pana koci satto gacchanto vā ṭhito vā natthi .
Yathā pana ‘‘ sakaṭaṃ gacchati , sakaṭaṃ tiṭṭhatī ’’ ti vuccati , na ca kiñci sakaṭaṃ nāma gacchantaṃ vā ṭhitaṃ vā atthi , cattāro pana goṇe yojetvā chekamhi sārathimhi pājente ‘‘ sakaṭaṃ gacchati , sakaṭaṃ tiṭṭhatī ’’ ti vohāramattamevaM2.358 hoti , evameva ajānanaṭṭhena sakaṭaṃ viya kāyo , goṇā viya cittajavātā , sārathi viya cittaṃ .
‘‘ Gacchāmi tiṭṭhāmī ’’ ti citte uppanne vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati , cittakiriyavāyodhātuvipphārena gamanādīni pavattanti , tato ‘‘ satto gacchati , satto tiṭṭhati , ahaṃ gacchāmi , ahaṃ tiṭṭhāmī ’’ ti vohāramattaṃ hoti .
Tenāha –
‘‘ Nāvā mālutavegena , jiyāvegena tejanaṃ ;
Yathā yāti tathā kāyo , yāti vātāhato ayaṃ .
YantaṃP3.768 suttavaseneva , cittasuttavasenidaṃ ;
Payuttaṃ kāyayantampi , yāti ṭhāti nisīdati .
Ko nāma ettha so satto , yo vinā hetupaccaye ;
Attano ānubhāvena , tiṭṭhe vā yadi vā vaje ’’ ti .
Tasmā evaṃ hetupaccayavaseneva pavattāni gamanādīni sallakkhento esa ‘‘ gacchanto vā gacchāmītiV2.322 pajānāti , ṭhito vā , nisinno vā , sayāno vā sayānomhīti pajānātī ’’ ti veditabbo .
Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti , tathā tathā naṃ pajānātīti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yena yena vā ākārenassa kāyo ṭhito hoti , tena tena naṃ pajānāti .
Gamanākārena ṭhitaṃ gacchatīti pajānāti .
Ṭhānanisajjasayanākārena ṭhitaṃ sayānoti pajānātīti .Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati .
Bahiddhā vāti parassa vā catuiriyāpathapariggaṇhanena .
Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano , kālena parassa catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati .
Samudayadhammānupassī vātiādīsu pana avijjāsamudayā rūpasamudayotiādinā nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo .
Tañhi sandhāya idha ‘‘ samudayadhammānupassī vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Atthi kāyoti vā panassātiādi vuttasadisameva .
Idhāpi
M2.359 catuiriyāpathapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ , tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ .
Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa catuiriyāpathapariggāhakassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti .Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ .