1. Dosāvabodha paṭhamapariccheda
Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā
1.
Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī ;
Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī , mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ .
1. Athāyaṃ
M0.2 ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘ muninde ’’ ccādi .Nanu ‘‘ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo ’’ ti vuttaṃ , kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti ?
Saccaṃ , tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ , pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ .
Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho .
Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā , sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo .
Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo , tatoyevāyaṃ devatā ruppate .
Tattha sarassatiyā yathā ’ sattā jātāya manosampīṇananti loko , saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ , tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ .
Tena ca passaddhi , tāya pana sukhaṃ , tenāpi samādhi , samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena , tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati .
Kiṃvisiṭṭhoccāha
M0.3 ‘‘ muninde ’’ ccādi .Ubho loke munāti jānātīti muni , indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo , muni ca so indo ca , munīnaṃ indoti vā munindo , sammāsambuddho .
Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā .
Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno ’ cityasamposakoyaṃ muninda saddo , tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti , so paraṃ pīṇeti hetubhāvena ’ tre ’ tyu ’ citameva , tathā padantarānampi ocityaṃ poseti .
Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī , tatoyeva paṭisaraṇaṃ , tasmā ca mano pīṇetīti .
Tassa vadanaṃ , tamiva munindavadanaṃ , ambhojaṃ .
Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena ’ mbhojaṃ , padumaṃ .
Tassa gabbho .
Tattha sambhavena pavattiyā , uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā .
Vācā pana dosalesenāpa ’ samphuṭṭhāva niravajjā , tathā ca vakkhati ‘‘ guṇālaṅkārasaṃyuttā ’’[ subodhālaṅkāra 14 gāthā ] iccādi .
Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā .
Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā .
Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ .
Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata ’ māneti sajjanamācāraṃ .
Abhinnapadasileso cāyaṃ , sabbatthevāvīkatasaddappayogato .
Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti .
Tathā ca vakkhati ‘‘ vaṅkavuttīsu poseti , sileso tu siriṃ paran ’’ ti [ subodhālaṅkāra 172 gāthā ].
Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā .
Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā .
Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato .
1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādo
M0.4 sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘ appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya ’’ miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ [ sadācārānurakkhaṇatthaṃ ( ka .)], visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ , ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘ munindavadanambhoja … pe … parissamo ’’ ti gāthattayamāha .Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito , dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā , tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ .
Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito .
So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti .
So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā .
Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva .
Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā [ abhyupagametvā ( ka .)] te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā .
Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova .
Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkāra saddena
M0.5 ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkāra saddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkāra saddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkāra saddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti .Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti .
Vuttaṃ hi–
‘‘ Satthaṃ payojanañceva , ubho sambandhanissayā ;
Vuttā taṃvuttiyāyeva , vutto tannissitopi so ’’ ti .
Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ , payojanañca ubho vuttā , taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti .
Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ , abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ .
Vuttañhi –
‘‘ Sambandhānuguṇopāyaṃ [ sambandhyanuguṇopāyaṃ ( ka .)], purisatthābhidhāyakaṃ ;
Vīmaṃsādhigataṃ [ vīmaṃsādhikataṃ ( sī .)] vākya-matonadhigataṃ [… nadhikataṃ ( sī .)] paran ’’ ti .
Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃ
M0.6 vākyaṃ ‘‘ ekākhyāto padaccayo , siyā vākyaṃ sakārako ’’ ti [ abhidhānappadīpikā 106 gāthā ] vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ , ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti .Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ .
Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘ vāṇī ’’ ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa , no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā , sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā , no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti .
Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā , agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo .
Devatāpakkhe vadanamiva vadanan ti ambhoje , saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojan ti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo .
Munindassa vadanambhojamiti ca , tassa gabbhoti ca , tasmiṃ sambhavoti ca , tena sundarīti ca vākyaṃ .
Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇa saddassa na liṅgaparivattanabhāvo .
Pāṇinan ti rassattaṃ , dīghassa byabhicārattā .
Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃ
M0.7 niratimānataṃ dīpeti .Santesupi aññesu jinapariyāyesu muninda saddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto .
Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ , tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī , tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ .
Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti .
Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti .
Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti .
Vuttañhi –
‘‘ Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ , loke vikhyātamādarā ;
Tatthopadesappabhavā , sujanā kavipuṅgavā ’’ ti [ subodhālaṅkāra 104 gāthā ].