Gammaparikappanā
274.
Dayāsañcārasarasā [ dayāsañjātasarasā ( ka .)], dehā nikkhantakantiyo ;
Pīṇentā jina te sādhu-janaṃ sarasataṃ nayuṃ .
274. Udāharati ‘‘ dayā ’’ iccādi .
Raso sineho , tena saha vattamāno saraso .
Deho .
Dayāya karuṇāya sañcāro dukkhitasattavisayā nirantarappavatti , tena saraso , tato .
Jina te dehā sarīrato nikkhantakantiyo sādhujanaṃ pīṇentā tappentā tameva janaṃ sarasataṃ sapemataṃ nayuṃ pāpesuṃ , tādisaṃ tathāvidhadehanikkhantakantī naṃ sādhujanaṃ pīṇenti .
Gammamānaparikappanāyaṃ yato kantiyo
M0.267 laddhasarasasarīrasaṃsaggā sayampi sarasā iva attānaṃ sevamānampi sādhujanaṃ sarasataṃ nentīti gamyate . 274. Vākyagammaparikappanamudāharati ‘‘ daye ’’ ccādinā .
He jina te dayāsañcārasarasā dukkhitasattavisayāya karuṇāya savisaye nirantarappavattiyā sañjātasnehato dehā sarīrato nikkhantakantiyo dasadisāsu niggatā nīlādichabbaṇṇaraṃsiyo sādhujanaṃ katapuññaṃ uttamajanaṃ pīṇentā sarasataṃ sasnehabhāvaṃ pemasahitattaṃ nayuṃ tameva sādhujanaṃ pāpesuṃ .
‘‘ Sarasataṃ nayun ’’ ti ettha ‘‘ sādhujanan ’’ ti sutasambandhena ñāyati .
Karuṇāsinehasommadehasaṃsaggato kantiyo sayampi nissayaguṇato sommabhūtā attānaṃ visayaṃ katvā pavattajanepi muduṃ karontevāti ivā dīnaṃ abhāvepi vākyagammaparikappanā .
Ettha acetanānaṃ kantivatthūnaṃ janapasādasaṅkhātavatthuṭṭhiti ‘‘ dayāsañcārasarasā ivā ’’ ti evamādiaññappakārena parikappito .
Dayāya sañcāro punappunaṃ pavattīti ca , saha rasena snehena vattamānoti ca , dayāsañcārena sarasoti ca , nikkhantā ca tā kantiyo ceti ca , sādhu ca so jano ceti ca , sarasassa bhāvoti ca vākyaṃ .
275.
Ārabhantassa yaṃ kiñci , kattuṃ puññavasā puna ;
Sādhanantaralābho yo , taṃ vadanti samāhitaṃ .
275. Samāhitaṃ samāharati ‘‘ ārabhantassi ’’ ccādinā .
Yaṃ kiñci kāriyaṃ kattuṃ sattubhaṅgādikaṃ ārabhantassa sajjībhūtassa yassa kassaci pumuno puññavasā kusalabalena kāraṇena kusalasāmatthiyena puna sādhyate sādhiyamaneneti sādhanaṃ , tato tameva vā antara maññaṃ , tassa lābho , aññakāraṇalābhoti attho .
Taṃ samāhitaṃ vadanti , samādhānaṃ samāhitaṃ .
275. Idāni
M0.268 samāhitālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ ārabha ’’ miccādinā .Yaṃ kiñci amittavijayādikaṃ kattuṃ ārabhantassa yassa puññavasā kusalabalena puna yo sādhanantaralābho tasseva kāriyasiddhiyā upakārakassa aññasādhanassa yo lābho atthi , taṃ kāraṇalābhaṃ samāhitaṃ vadanti tasseva kāriyassa samādhānattā patiṭṭhitattā samāhitaṃ iti kavino kathenti .
Sādhyate sādhiyamaneneti ca , tañca taṃ antaramaññañceti ca , tassa lābhoti ca , samādhānamiti ca vākyaṃ .
276.
Mārāribhaṅgābhimukha-manaso tassa satthuno ;
Mahāmahī mahārāvaṃ , ravī ’ ya ’ mupakārikā .
276. Udāharati ‘‘ māra ’’ iccādi .
Mārārino mārasattuno bhaṅge abhibhave abhimukhaṃ na parammukhaṃ manaṃ yassa tassa satthuno upakārikā āraddhamārabhaṅgakriyānuggāhikā mahāmahī ayaṃ mahārāvaṃ mārāridussahaṃ mahānādaṃ ravī akāsi .
Idha mārāribhañjanaṃ kāriyamāraddhaṃ , tassa puññavaseneva mahīrāvo aparaṃ sādhanaṃ samāpannanti lakkhaṇaṃ yojanīyaṃ .
276.‘‘ Mārāri ’’ ccādi .
Mārāribhaṅgābhimukhamanaso mārasaṅkhātassa sattuno maddane abhimukhacittassa tassa satthuno upakārikā āraddhamāravijayassa upatthambhikā ayaṃ mahāmahī mahārāvaṃ mārassa hadayavatthuṃ maddanto [ maddantī (?)] viya sahitumasakkuṇeyyaṃ mahānādaṃ ravī akāsi .
Ettha mārabhaṅgajananaṃ satthūhi āraddhakāriyaṃ , tasseva siddhiyā hetubhūtaṃ aññakāraṇaṃ nāma mahīrāvo .
Māro eva ari sattūti ca , tassa bhaṅgoti ca , tasmiṃ abhimukhaṃ manaṃ yasseti ca , mahantī ca sā mahī ceti ca viggaho .
277.
Avatvā ’ bhimataṃ
M0.269 tassa , siddhiyā dassana ’ ññathā ;Vadanti taṃ pariyāya-vuttīti sucibuddhayo .
277. Pariyāyavuttiṃ paṭipādeti ‘‘ avatvā ’’ iccādinā .
Abhimataṃ kiñci atthaṃ dhanadānādilakkhaṇaṃ avatvā añjasā vācakabyāpārena anākhyāya tassā bhimatassatthassa siddhiyā nipphādanatthaṃ aññathā aññena pakārena tannibbattianuguṇena yaṃ dassanaṃ vacanaṃ , taṃ sucibuddhayo pariyāyavuttīti vadanti .
Pariyāyena vacanaṃ pariyāyavuttīti .
277. Idāni pariyāyavuttiṃ dasseti ‘‘ avatvā ’’ iccādinā .
Abhimataṃ iṭṭhaṃ dhanadānādisarūpaṃ [ dhanadhaññādiṃ ( sīhaḷabyākhyāyaṃ )] yaṃ kiñci atthaṃ avatvā ujumakathetvā tassa abhimatatthassa siddhiyā nipphattiyā aññathā vattumicchitatthassānurūpenāññappakārena dassanaṃ yaṃ kiñci dassanaṃ kathanamatthi , sucibuddhayo pariyāyavuttīti taṃ vadanti .
Pariyāyena vutti kathanamiti ca , suci buddhi yesamiti ca vākyaṃ .
278.
Vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ , dhana ’ mārakkhavajjitaṃ ;
Dhanakāma yathākāmaṃ , tuvaṃ gaccha yadi ’ cchasi .
278. Udāharati ‘‘ vivaṭaṅgaṇe ’’ ccādi .
Dhanaṃ vivaṭe kenaci anāvaṭattā aṅgaṇe pakāsappadese nikkhittaṃ atha ca pana ārakkhavajjitaṃ .
Dhanaṃ kāmetīti dhanakāmāti āmantanaṃ .
Tuvaṃ yadi icchasi gantuṃ dhanaṃ vā , yathākāmaṃ gaccheti dhanāvaharaṇamicchitamañjasā avatvā taṃsiddhiyā byājena vadati .
Pariyāyavutti .
278. Udāharati ‘‘ vivaṭa ’’ miccādinā .
Dhanaṃ muttāmaṇiādi vivaṭaṅgaṇanikkhittaṃ pākārādiparikkheparahitattā nirāvaraṇaṭṭhāne yena kenaci ṭhapitaṃ apica ārakkhavajjitaṃ .
Bho dhanakāma tuvaṃ yadicchasi dhanaṃ gamanaṃ vā , yathākāmaṃ gacchāti
M0.270 cittenicchitadhanāvaharaṇavidhānaṃ ‘‘ dhanamāharā ’’ ti ujumavatvā evaṃ byājena vuttattā idaṃ pariyāyavutti nāma .Vivaṭañca taṃ aṅgaṇañceti ca , tasmiṃ nikkhittanti ca , ārakkhena vajjitamiti ca , dhanaṃ kāmetīti ca , kāmaṃ taṇhaṃ taṃsampayuttaṃ vā cittamanatikkammāti ca vākyaṃ .
279.
Thutiṃ karoti nindanto , viya taṃ byājavaṇṇanaṃ ;
Dosābhāsā guṇā eva , yanti sannidhi ’ matrahi .
279. Byājavaṇṇanaṃ vaṇṇeti ‘‘ thuti ’’ miccādinā .
Nindanto viya dosaṃ nidassento viya thutiṃ karoti vaṇṇaṃ bhāsati , taṃ byājathutilakkhaṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma .
Kathamettha guṇā patīyantīti āha ‘‘ dosi ’’ ccādi .
Atra vuttivisese dosā viya ābhāsanti paṭibhanti .
Tādisapadādinā dosābhāsā guṇā eva iddhimantatādayo na dosopi koci sannidhi mavaṭṭhānaṃ yanti .
Hīti avadhāraṇe atra byājavaṇṇanamevidaṃ , na nindakamiti .
279. Idāni byājavaṇṇanaṃ dasseti ‘‘ thuti ’’ ccādinā .
Nindanto viya dosaṃ dassento viya thutiṃ karoti vaṇṇanaṃ karoti , taṃ vaṇṇanākaraṇaṃ byājavaṇṇanaṃ nāma hoti .
Nindāsabhāvena pavattathutittā nindā eveti ce ?
Atra asmiṃ vuttivisese dosābhāsā dosā viya paṭibhāsamānā guṇā eva tādisapadappayogena iddhimantatādayo guṇāva sannidhiṃ guṇasabhāvāvaṭṭhānaṃ yanti pāpuṇantīti .
Byājena vaṇṇanamiti ca , dosā iva ābhāsanti paṭibhāsantīti ca vākyaṃ .
280.
Sañcāletu ’ malaṃ tvaṃ ’ si , bhusaṃ kuvalayā ’ khilaṃ ;
Visesaṃ tāvatā nātha , guṇānaṃ te vadāma kiṃ .
280. Udāharati ‘‘ sañcāletu ’’ miccādinā .
Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ uppalaṃ pathavīvalayañceti siliṭṭhaṃ sañcāletuṃ bhamayitumito
M0.271 cito ca bhusa maccantaṃ alaṃ samatthopi tāvatā taṃmattena te guṇānaṃ visesaṃ atisayalakkhaṇaṃ kiṃ kena kāraṇena vadāma .Iha uppalacālanasāmatthiyavibhāvanavasena nindati , tāva nikhilabhūmaṇḍalasañcālāvikaraṇato paramāya thutiyā saṃyojitoyaṃ bhagavā mahānubhāvaṃ vicitavāti bhuvanamaṇḍalasikhāmaṇīti .
Byājavaṇṇanamīdisamaccantaṃ ramaṇīyaṃ , tadidañca sabbathā silesamupajīvati .
280. Idāni udāharati ‘‘ sañcāletu ’’ miccādinā .
Nātha tvaṃ akhilaṃ kuvalayaṃ nissesaṃ nīluppalavanaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vā sañcāletuṃ kampetuṃ bhusa matisayena alaṃ samattho , tāvatā te guṇānaṃ visesa matisayaṃ kiṃ vadāma kathaṃ bhaṇāmāti .
Kuvalaya saddassa uppalavisesavācakattā paṭhamaṃ nindāva , tasseva saddassa pathavīmaṇḍalavācakattā ‘‘ iddhimato tava idaṃ kiṃ visesan ’’ ti uttamaguṇavaṇṇanā katā hoti .
Īdisā byājavaṇṇanā pasatthā , sā ca sabbathā silesaṃ nissāya pavattatīti .
Kuyā pathaviyā valayaṃ maṇḍalamiti samāso .
281.
Visesi ’ cchāyaṃ dabbassa , kriyājātiguṇassa ca ;
Vekalladassanaṃ yatra , viseso nāma ’ yaṃ bhave .
281. Visesavuttiṃ vatteti ‘‘ visesicchāya ’’ miccādinā .
Visese atisaye kismiñcipi kāriyavisese icchāyaṃ dabbādīnaṃ yatra vekallassa abhāvassa dassanaṃ vacanaṃ , ayaṃ viseso nāma visesavutti nāma bhave .
281. Idāni visesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ visesi ’’ ccādinā .
Visesicchāyaṃ atisaye kāriyavisese icchāyaṃ sati dabbassa ca kriyājātiguṇassa ca yatra yasmiṃ vuttivisese vekalladassanaṃ abhāvakathanamatthi , ayaṃ viseso
M0.272 nāma bhave visesavutti nāma siyāti .Vikalassa bhāvoti ca , tassa dassanamiti ca vākyaṃ .
282.
Na rathā na ca mātaṅgā , na hayā na padātayo ;
Jito mārāri muninā , sambhārāvajjanena hi .
Dabbavisesavutti .
282. Udāharati ‘‘ na rathā ’’ iccādi .
Subodhaṃ .
Atra ca vijayopakaraṇacaturaṅgānīkalakkhaṇadabbābhāvena samatiṃsapāramitāsaṅkhatasambhārāvajjanasseva mārārivijayalakkhaṇo viseso vutto .
282.‘‘ Na rathā ’’ iccādi .
Rathā tayo antamaso saparivārānaṃ tiṇṇaṃ rathānaṃ anīkavohārato tādisā tayo rathā ca natthi .
Mātaṅgā tayo vuttanayena anīkasaṅkhātā tayo mātaṅgā ca natthi .
Na hayā tayo tādisā anīkasaṅkhātā tayo assā ca natthi .
Padā na antamaso sāyudhānaṃ catunnaṃ purisānaṃ anīkavohārato tādisā cattāro purisā padā ca natthi .
Tathāpi muninā sambhārāvajjanena hi samatiṃsapāramidhammānaṃ ābhogakaraṇeneva mārāri mārapaccattiko jito abhibhavito .
Iha jayopakaraṇabhāvena ṭhitānaṃ rathānīkādīnaṃ dabbānaṃ vekallaṃ dassetvā sattuvijayasabhāvānaṃ sambhārānaṃ āvajjanavisesassa vuttattā esā dabbavisesavutti nāma .
Ratho nāma catupurisaparivāro , tādisaṃ rathattayaṃ rathānīkaṃ nāma .
Hatthī pana dvādasapurisaparivāro hoti , tādisaṃ hatthittayaṃ hatthānīkaṃ nāma .
Asso tipurisaparivāro , tādisaṃ hayattayaṃ hayānīkaṃ nāma .
Sāyudhā cattāro purisā padānīkaṃ nāma .
Iha rathādīsu ṭhitā viya sīghaṃ pādabalena gantvā yujjhamānā purisā pādopacārena ‘‘ pādā ’’ ti vuttā .
Rathādīnaṃ pamāṇaṃ tayoti anīkaṭṭhāne
M0.273 dassetvā purisapamāṇassāvuttepi antamaso cattāro purisā anīkaṃ nāma hontīti pakaraṇato cattāroti ñāyati .No ce ?
Sāvudhapurisavācakassa padāti saddassa ‘‘ padātayo ’’ ti bahuvacanena rūpasambhavato ‘‘ rathā na , mātaṅgā na , hayā na , padātayo na ’’ iti sambandho .
Dabbavisesavutti dabbena dabbapaṭisedhanato visesakathanaṃ visesassa vuttīti ca , dabbena dabbapaṭisedhena visesavuttīti ca vākyaṃ .
Kriyāvisesavutyādittayampi evameva daṭṭhabbaṃ .
283.
Na baddhā bhūkuṭineva , phurito dasanacchado ;
Mārāribhaṅgañcā ’ kāsi , munivīro varo sayaṃ .
Kriyāvisesavutti .
283.‘‘ Na baddhā ’’ iccādi .
Bhūkuṭi bhamubhaṅgo kopajanito na baddhā na racitā , dasanacchado cādharo neva phurito neva kampito kopena .
Tathāpi ca varo uttamo munivīro sayaṃ mārārino bhaṅgaṃ parājayaṃ akāsīti .
Bhūkuṭibandhanādikriyāvigamena nibbikāravijayalakkhaṇo viseso dassito .
283.‘‘ Na baddhā ’’ iccādi .
Bhūkuṭi kopavikārabhūto bhamubhaṅgopi na baddhā na katā , dasanacchado dantāvaraṇo neva phurito na kampāpito .
Tathāpi varo uttamo munivīro muniguṇavīraguṇayutto tathāgato sayaṃ mārāribhaṅgañca akāsīti .
Ettha bhamubhaṅgaracanādikaṃ kriyaṃ akatvā nibbikārassa mārabhaṅgasabhāvavisesassa [ nibbikāramārabhaṅgassa ( ka .)] vuttattā esā kriyāvisesavutti nāma .
Bhūnaṃ kuṭi vaṅkatāti ca , māro eva arīti ca , tesaṃ bhaṅgoti ca vākyaṃ .
284.
Na
M0.274 disāsu byattā [ tatā ( sī .)] raṃsi ,Nā ’ loko lokapatthaṭo ;
Tathāpya ’ ndhatamaharaṃ ,
Paraṃ sādhusubhāsitaṃ .
Jātivisesavutti .
284.‘‘ Ni ’’ ccādi .
Disāsu dasasu byattā patthaṭā raṃsi na bhavati .
Loke sakalasmiṃ patthaṭo vitthato ālokona bhavati .
Tathāpīti visesanicchāyaṃ , tajjātikattābhāvepi sādhūnaṃ subhāsitaṃ saddhammasaṅkhātaṃ para maccantameva andhatamaṃ iṭṭhāniṭṭhāvekallato paññācakkhussa andhakāraṃ mohandhakāraṃ haratīti andhatamaharan ti .
Raṃsiyā andhakārāpahārasamatthāya nivattiyā viseso subhāsitassa dassito .
284.‘‘ Na disāsu ’’ iccādi .
Disāsu byattā patthaṭā raṃsipi natthi , lokapatthaṭo ālokopi natthi .
Tathāpi sādhusubhāsitaṃ saddhammo para maccantaṃ andhatamaharaṃ atthānatthatīraṇakkhamassa paññācakkhussa andhakārakamohatamaṃ haraṃ hotīti .
Idha andhakāraviddhaṃsane samatthaṃ raṃsijātyādikaṃ paṭisedhetvā subhāsitassa andhakārāpaharaṇasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ jātivisesavutti nāma .
Loke patthaṭoti ca , andhetīti andho moho , tamasadisattā andhoyeva tamoti ca , taṃ haratīti ca , sādhūnaṃ subhāsitamiti ca vākyaṃ .
285.
Na kharaṃ na hi vā thaddhaṃ , muninda vacanaṃ tava ;
Tathāpi gāḷhaṃ khanati , nimmūlaṃ janatāmadaṃ .
Guṇavisesavutti .
285.‘‘ Na
M0.275 khara ’’ miccādi .Muninda tava vacanaṃ na kharaṃ na lūkhaṃ , na thaddhaṃ vā kaṭhinañca na hi .
Tathāpi tādisakharattādiguṇābhāvepi janatāya janasamūhassa madaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ [ taṇhaṃ ( ka .)] katvā nimmūlaṃ khanatīti .
Ayosaṅkumhi pasiddhakharattādiguṇanisedhena munindavacanassa viseso āvikato .
285.‘‘ Na khara ’’ miccādi .
He muninda tava vacanaṃ kharaṃ kakkasaṃ na hoti , thaddhaṃ vā na hoti .
Tathāpi janatāmadaṃ janasamūhassa jātyādiṃ nissāya pavattaṃ gabbaṃ gāḷhaṃ daḷhaṃ katvā nimmūlaṃ mūlamasesetvā khanatīti .
Khaṇanakkhamaayosaṅkuādīsu labbhamānaṃ kharattādiguṇaṃ paṭisedhetvā buddhavacanassa madakhaṇanasabhāvasaṅkhātassa visesassa vuttattā ayaṃ guṇavisesavutti nāma hoti .
Natthi mūlamassa khaṇanassāti ca , janānaṃ samūhoti ca , tāya madoti ca viggaho .
‘‘ Gāḷhaṃ nimmūlan ’’ ti khaṇanakriyāya visesanattā gāḷhaṃ nimmūlaṃ khaṇanaṃ karotīti yojanā .
286.
Dassīyate ’ tidittaṃ [… tirittaṃ ( ka .)] tu ,
Sūravīrattanaṃ yahiṃ ;
Vadanti viññū vacanaṃ ,
Ruḷhāhaṅkāramīdisaṃ .
286. Ruḷhāhaṅkāraṃ vadanti .
286. Idāni ruḷhāhaṅkāraṃ dasseti ‘‘ dassīyate ’’ iccādinā .
Sūravīrattanaṃ sūrabhāvavīrabhāvaṃ atidittaṃ tu atisayena pana dittaṃ yahiṃ vākye dassīyate , īdisaṃ vacanaṃ viññū kavayo ruḷhāhaṅkāramiti vadantīti .
Sūro ca vīro cāti ca , tesaṃ bhāvoti ca , ruḷho uggato ahaṅkāro ettha vuttiviseseti ca vākyaṃ .
287.
Dame
M0.276 nandopanandassa ,Kiṃ me byāpāradassanā ;
Puttā me pādasambhattā ,
Sajjā santeva tādise .
287. Udāharati ‘‘ dame ’’ iccādinā .
Nandopanandassa nāgarājassa appameyyamahānubhāvassa dame damane me mama niravadhisarantippameyyappabhāvānucaritakittinopi parassa byāpāradassanā payogapaṭipādanena kiṃ payojanaṃ , na kimpi , yato me pādasambhattā pādāvanatā tādise kammani sajjā baddhakacchā santeva vijjanteva , tatoti yojanīyaṃ .
287.‘‘ Dame ’’ ccādi .
Nandopanandassa nāgarañño dame damakaraṇe byāpāradassanā bhuvanattaye pavattamānaānubhāvena ca sampavattitakittisamūhena ca samannāgatassa mayhaṃ tādisapayogadassanena kiṃ payojanaṃ .
Yasmā me pādasambhattā mayhaṃ caraṇāvanatā tādise kicce sajjā sannaddhā puttā bahavo santi eva , tasmāti .
Cetovasitāya sūravīrabhāvo iha atiditto dassito hoti .
Byāpārassa dassanamiti ca , pādesu sambhattāti ca vākyaṃ .
288.
Sileso vacanā ’ nekā-
Bhidheyye ’ kapadāyutaṃ ;
Abhinnapadavākyādi-
Vasā tedhā ’ ya ’ mīrito .
288. Silesaṃ niddisati ‘‘ sileso ’’ iccādinā .
Anekaṃ bhinnamabhidheyyattho yassātya nekābhidheyyaṃ .
Ekena samānena padena sarūpena āyuta manvitaṃ yaṃ vacanaṃ vuttīti anuvaditvā so silesoti vidhīyate , yena kenaci
M0.277 rūpena upamānopameyyalakkhaṇatthānaṃ silesanato .Aya ñcevaṃlakkhaṇo sileso tedhā īrito .
Kathaṃ ?
Abhinnapadavākyādivasā abhinnamekaṃ padaṃ syādyantatyādyantarūpaṃ yatra , tameva vākyaṃ vākyalakkhaṇopetattā .
Taṃ ādi yesaṃ , tesaṃ vasāti attho .
288. Idāni silesālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ sileso ’’ ccādinā .
Anekābhidheyyaṃ ekapadāyutaṃ ubhayattha sādhāraṇattā tulyena saddarūpena yuttaṃ yaṃ vacanaṃ atthi , so sileso nāma .
So pana yena kenaci sādhammarūpena upamānopameyyabhūtānamatthānaṃ siliṭṭhattā aññamaññaṃ phusitvā ṭhitattā sileso nāma .
Ayaṃ vuttalakkhaṇo sileso abhinnapadavākyādivasā akatavikārānaṃ syādyantatyādyantapadasamannāgatānaṃ vākyalakkhaṇopetavākyānaṃ pabhedena tedhā īritoti .
Anekamabhidheyyaṃ yasseti ca , ekañca taṃ padañceti ca , tena āyutanti ca , abhinnāni padāni yasminti ca , tañca taṃ vākyañcāti ca , taṃ ādi yesaṃ abhinnapadavākyānanti ca , tesaṃ vaso bhedoti ca vākyaṃ .
289.
Andhantamaharo hārī , samāruḷho mahodayaṃ ;
Rājate raṃsimālī ’ yaṃ , bhagavā bodhayaṃ jane .
Abhinnapadavākyasileso .
289. Udāharati ‘‘ andhantami ’’ ccādi .
Ayaṃ bhagavā sūriyo mahāmuni ca .
Tattha sūriyo tāva andhantamaharo pakatiyandhakāropahārī , mahāmuni tu andhakāramohatamāpahārī .
Hārī manuñño sūriyo mahāmuni ca , sūriyo
M0.278 mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ samāruḷho , mahāmuni tu mahodayaṃ mahantamabbhudayaṃ sammāsambodhisamadhigamarūpaṃ samāruḷho patto .Raṃsīnaṃ mālā , sā assa atthīti raṃsimālī , sūriyo mahāmuni ca .
Jane bodhayaṃ niddāpagamanena kilesaniddāpagamanena vā pabodhayanto rājate dibbatīti .
Abhinnapadavākyasileso bhaṅgena vinā yathāvaṭṭhānamubhayattha padayojanato .
289. Idāni udāharati ‘‘ andha ’’ miccādinā .
Mahodayaṃ mahantaṃ udayaṃ pabbataṃ , sabbaññupadavisaṅkhātamahābhivuddhiṃ vā samāruḷho āruḷho , sampatto vā , andhantamaharo cakkavāḷagabbhe patthaṭapakatighanandhakārassa , ñāṇalocanassa andhakaraṇato andhakāroti vuttamohassa vā viddhaṃsako , hārī teneva manuñño raṃsimālī attano raṃsimālāya samannāgato jane pakatiniddāya kilesaniddāya vā samannāgate satte bodhayaṃ bodhayanto ayaṃ bhagavā divākaro , chahi bhagadhammehi samannāgato buddho vā rājate dibbatīti .
Dvīsu pakkhesu padānaṃ samānabhāvena ṭhitattā ayaṃ abhinnapadavākyasileso .
Andho ca so tamo ceti ca , taṃ haratīti ca , mahanto ca so udayo pabbato cāti ca , mahanto ca so udayo abbhudayo abhivuddhi cāti ca , raṃsīnaṃ mālāti ca , sā assa atthīti ca , bhago sirī assa sūriyassa atthīti ca , bhago sirīkāmapayatanādippakāro assa satthuno atthīti ca viggaho .
Abhinnapadavākyasaṅkhāto sileso .
Aparopi attho ettha silissatīti sileso .
‘‘ Bhinnapadavākyasileso ’’ tiādikampi iminā nayena ñātabbaṃ .
290.
Sāradāmalakābhāso , samānītaparikkhayo ;
Kumudākarasambodho , pīṇeti janataṃ sudhī .
Bhinnapadavākyasileso .
290.‘‘ Sārade ’’ ccādi .
Sudhā assa atthīti sudhī , cando .
Sobhanā sabbaññutaññāṇarūpaṃ buddhi assa atthīti sudhī ,
M0.279 sammāsambuddho .Sārado saradakāle sambhūto amalako nimmalo ābhā sobhā yassa so , cando .
Paresaṃ nibbānasāraṃ dadātīti sārado , amalako ābhāso , amalakassa hatthāmalakasseva vā ābhāso asesañeyyāvabodho yassa so , sammāsambuddho .
Saṃ sammā kamenānīyamānattā ānīto parikkhayo kaṇhapakkho yena so , cando .
Samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattukato adhigatakkhayattā yenaso , sammāsambuddho .
Kumudākarassa kumudassa raṃsiyā sambodhi vikāso yassa [ raṃsiyo sambodhi vikāsa ’ ssa ( ka .)] so , cando .
Kuyā pathaviyā mudaṃ pītiṃ karotīti kumudākaro , sambodho catusaccāvabodho yassa so , sammāsambuddho , janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti .
Ayaṃ bhinnapadavākyasileso vuttena vidhinā padānaṃ bhinnattā .
290.‘‘ Sāra ’’ iccādi .
Sārado saradakāle sambhūto , veneyyānaṃ nibbānasāradāyako vā , amalakābhāso nimmalasobho , nimmalaketumālāsamannāgatattā tādisamatthakasobho vā , atha vā sāradāmalakābhāso saradakāle sañjātanimmalasobho , veneyyānaṃ nibbānasāradāyakanimmalasobho vā , atha vā sāradaāmalakaābhāso nibbānasāradāyakahatthāmalakasadisañeyyāvabodho .
Samānītaparikkhayo kaṇhapakkhe suṭṭhu kamena ānīto parikkhayo paripuṇṇo vā cando , samasaṅkhatasantiṃ ānītakilesaparihānisaṅkhātaparikkhayo vā .
Kumudākarasambodho kumudavikāsanena samannāgato , kusaṅkhātapathavīnissitānaṃ janānaṃ pītijananacatusaccāvabodhena samannāgato vā .
Sudhī sudhāsaṅkhātaamatavantatāya
M0.280 tannāmako cando , sundarapaññavantatāya tannāmako sammāsambuddho vā .Janataṃ janasamūhaṃ pīṇetīti .
Ubhayapakkhesu padaṃ bhinditvā atthassa yojanato ayaṃ bhinnapadavākyasileso .
Sarade bhavo sārado , cando .
Sāraṃ dadātīti sārado , bhagavā .
‘‘ Sārado ’’ ti idaṃ ‘‘ ābhāso ’’ ti padassa visesanaṃ hoti .
Amalakonimmalo ābhāso assa candassāti ca , kamhi matthake ābhāsoti ca , amalo kābhāso assa satthunoti ca , sārado amalako ābhāso yassa candassa bhagavato vāti ca , sārado āmalakassa viya ābhāso ñeyyāvabodho assa bhagavatoti ca , saṃ sammā ānīto parikkhayo kalāhāni aneneti ca , samaṃ vūpasamaṃ ānīto parikkhayo hāni kilesasattuto yeneti ca , kumudānaṃ ākaroti ca , tesaṃ sambodho vikāso yasseti ca , mudaṃ pītiṃ karotīti mudākaro .
Kuyā pathaviyā mudākaroti ca , so sambodho catusaccāvabodho yasseti ca , sudhā amataṃ assa candassa atthīti ca , su sobhanā dhī buddhi assa sambuddhassāti ca viggaho .
291.
Samāhitattavinayo , ahīnamadamaddano ;
Sugato visadaṃ pātu , pāṇinaṃ so vināyako .
Bhinnābhinnapadavākyasileso .
291.‘‘ Samāhite ’’ ccādi .
Saṃ sammā āhito patiṭṭhāpito attassa vinayo vinayanaṃ sabbattha savisaye appaṭihatacāravasena yassa so , garuḷo .
Vinayanaṃ pavivittakāyacittappavattivasena damanaṃ yassa so , sammāsambuddho .
Iti abhinnapadaṃ .
Ahīnaṃ sappānaṃ inā nāyakā , tesaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano , garuḷo .
Ahīnānamuttamapurisānampi mahābrahmādīnaṃ madaṃ maddatīti ahīnamadamaddano , sammāsambuddho .
Sundaraṃ gataṃ gamanaṃ samuddaṃ bhinditvā jalasaṅgamato paṭhamamevauggamanasāmatthiyayogato
M0.281 yassa so , garuḷo .Sundaraṃ gamanamassa nāgavikkantacārattā sugato , sammāsambuddho .
Abhinnapadaṃ .
So vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako , garuḷo .
Visaṃ dadātīti visadaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pālayatu , so vineti veneyyeti vināyako , sammāsambuddho .
Pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ asallīnaṃ pātu .
Bhinnābhinnapadavākyasilesoyaṃ vuttanayena padānaṃ [ pana ( ka .)] ubhayamissattā .
291.‘‘ Samāhite ’’ ccādi .
Samāhitattavinayo sammā āhitāya ṭhapitāya sarīrassa savisaye gatiyā samannāgato , sammā āhitena ṭhapitena cittadamanena samannāgato vā , ahīnamadamaddano nāgarājūnaṃ madamaddano , ahīnānaṃ uttamānaṃ bakabrahmādīnampi madamaddano vā , sugato pakkhavātavegena samuddajalaṃ dvidhā katvā tasmiṃ jale anekībhūteyeva nāgabhavanaṃ gantvā nāge gahetvā gamane samatthattā sundaragamano , samantabhaddakaanekappakāragamano vā , vināyako pakkhīnaṃ nāyako so garuḷarājā visadaṃ ghoravisattā visadāyakaṃ pāṇinaṃ nāgalokaṃ pātu ahiṃsanavasena pāletu .
No ce , vināyako veneyye vinento so sammāsambuddho pāṇinaṃ sakalasattalokaṃ visadaṃ visāradaṃ katvā pātu ahitāpanayanahitopanayanena rakkhatūti .
Ubhayapakkhesu ‘‘ ahīnamadamaddano ’’ iccādikehi bhinnehi ca ‘‘ samāhitattavinayo ’’ iccādikehi abhinnehi ca padehi samannāgatattā ayaṃ bhinnābhinnapadavākyasileso .
Attassa vinayoti ca , samāhito attavinayo yassa garuḷassa tathāgatassa vāti ca , ahīnaṃ inā nāyakāti ca , ahīnānaṃ nāgarājūnaṃ madoti ca , hīnehi aññe ahīnā uttamā , tesaṃ madoti
M0.282 ca , taṃ maddatīti ca , vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyakoti ca , veneyyajane vinetīti ca vākyaṃ .Dutiyapakkhe ‘‘ visadan ’’ ti kriyāvisesanaṃ .
292.
Viruddhāviruddhābhinna-kammā niyamavā paro ;
Niyamakkhepavacano , avirodhi virodhya ’ pi .
293.
Ocityasamposakādi , sileso padajādi ’ ti [ padajātipi ( ka .)];
Esaṃ nidassanesveva , rūpa ’ māvibhavissati .
292-3.
Silesabhedamaññathāpi dassetumāha ‘‘ viruddha ’’ iccādi .
Viruddhāni cāviruddhāni ca aññamabhinnañca , tāniyeva kammāni kriyāni yesaṃ , te tayo silesā .
Niyamo ’ vadhāraṇamasmiṃ atthīti niyamavā , paro añño silesopi .
Niyamassa akkhepo nisedhanaṃ yassa , taṃ vacana mabhidhānaṃ yassa , tādisopi .
Nāssa virodho atthītya virodhi , sopi .
Virodho asaṅgati ettha vijjatīti virodhi , sopi .
Ocityaṃ samposetīti ocityasamposako , so ādi yassa alaṅkārantaragocarassa silesassa , so padato jātādisilesopi .
Iti te parepi silesabhedā santi .
Esaṃ yathāvuttānaṃ nidassanesu payogesveva rūpaṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ āvibhavissatīti .
292-3.
Avuttasilesavisese dassetuṃ uddisati ‘‘ viruddhā ’’ iccādi .
Viruddhāviruddhābhinnakammā api ubhayatthassa viruddhena ca aviruddhena ca abhinnena ca kammena samanvitā tayo silesā ca , paro añño niyamavāpi avadhāraṇena yuttasileso ca , niyamakkhepavacanopi avadhāraṇassa paṭisedhapakāsakābhidhānasileso ca , avirodhipi ubhayapakkhāvirodhisileso ca , virodhiapi ubhayatthassa
M0.283 virodhisileso ca , padajādi padena jāto vākyena jāto ocityasamposakādisilesopīti esaṃ silesānaṃ nidassanesveva nidassanasaṅkhataudāharaṇesveva rūpaṃ sarūpaṃ tesaṃ lakkhaṇaṃ vā āvibhavissati , nidassiyamānaudāharaṇeneva lakkhaṇassa gammamānattā visuṃ na kathessāmīti adhippāyo .Viruddhāni ca aviruddhāni ca abhinnañceti ca , tameva kammaṃ kriyā yesaṃ silesānamiti ca , niyamo avadhāraṇaṃ asmiṃ atthīti ca , niyamassa akkhepo paṭisedho assa atthīti ca , taṃ vacanaṃ abhidhānaṃ yassa silesassāti ca , nāssa virodho atthīti ca , ocityaṃ samposetīti ca , so ādi yassa upamāsilesādinoti ca , padato jātoti ca , so ādi yassa vākyassāti ca viggaho .