Vākyatthadosaniddesavaṇṇanā
59.
Ñeyyaṃ lakkhaṇamanvattha-vasenā ’ pakkamādinaṃ ;
Udāharaṇametesaṃ , dāni sandassayāmya ’ haṃ .
59.‘‘ Ñeyya ’’ miccādi .
Apakkamādīnaṃ yathāuddiṭṭhānaṃ lakkhīyati udāharaṇamanenāti atthena lakkhaṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yattha taṃ apakkamantiādinā atthānugamanavasena ñeyyaṃ viññātabbaṃ .
Idāni vākyadose niddisitvā avasarappatte imasmiṃ kāle etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ahaṃ sandassayāmi pakāsessāmi .
59. Idāni uddiṭṭhānukkamena apakkamādiatthadosāni vibhāveti ‘‘ ñeyya ’’ miccādinā .
Apakkamādīnaṃ apakkamocityahīnādīnaṃ lakkhaṇaṃ apakkamādivisayabuddhiyā aviparītavuttiyā pavattikāraṇaṃ anvatthavasena apagato kamo yatthiccādivacanatthānugatañāṇavasena ñeyyaṃ ñātabbaṃ , visuṃ lakkhaṇaṃ na vadāmāti vuttaṃ hoti .
Idāni ahaṃ etesaṃ apakkamādīnaṃ udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ sandassayāmi .
Atthānugatamanvatthaṃ anvatthassa ñāṇassa vasoti viggaho .
Tatthāpakkamaṃ yathā
60.
Bhāvanādānasīlāni , sammā sampāditāni ’ ha ;
Bhogasaggādinibbāna-sādhanāni na saṃsayo .
60.‘‘ Bhāvanā ’’ iccādi .
M0.92 Sammā alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni nipphāditāni .Ettha bhogasaggādinibbānānaṃ hetavo yathākkamaṃ dānasīlabhāvanāyo , na tu bhāvanādānasīlāni .
60. Tattha tesu apakkamādīsu apakkamaṃ yathā apakkamassodāharaṇamevaṃ .
Ocityahīnaṃ yathā tyādīsupi evamattho veditabbo .
‘‘ Bhāvani ’’ ccādi .
Iha imasmiṃ attabhāve sammā sampāditāni alobhādihetusampattiyā sakkaccaṃ sampāditāni rāsikatāni bhāvanādānasīlāni bhogasaggādinibbānasādhanāni upabhogaparibhogāni , sagguppattiāyuārogyādīni , nibbānañceti etesaṃ sādhakāni .
Na saṃsayo sadisavisadisavipākadāne saṃsayo nāma natthi .
Ettha bhogasagganibbānānaṃ hetubhūtā pana kamato dānasīlabhāvanāyo bhavantīti phalakkamassa hetukkamaṃ viruddhamiti kamāpetaṃ nāma hoti .
Ocityahīnaṃ yathā
61. Pūjanīyataro loke , aha ’ meko nirantaraṃ ;
Mayekasmiṃ guṇā sabbe , yato samuditā ahuṃ .
61.‘‘ Pūjanīyi ’’ ccādi .
Yato yasmā kāraṇā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ kevale mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ , tasmā kāraṇā imasmiṃ sattaloke eko kevalo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pujjoti .
Evamattapasaṃsanamarucitaṃ sappurisassa .
61.‘‘ Pūjanīyatare ’’ ccādi .
M0.93 Yato yasmā sabbe guṇā sīlādayo ekasmiṃ mayi adutiye mayi eva samuditā rāsibhūtā ahuṃ ahesuṃ , tasmā loke sattaloke eko adutiyo ahameva nirantaraṃ satataṃ pūjanīyataro atisayena pūjanīyo .Evaṃ attappasaṃsanato ucitatāya parihānīti ocityahīnaṃ nāma .
Yathā ca
62.
Yācitohaṃ kathaṃ nāma , na dajjāmyapi jīvitaṃ ;
Tathāpi puttadānena , vedhate hadayaṃ mama .
62.‘‘ Yācito ’’ iccādi .
Ettha ‘‘ yadi yāciṃsu , jīvitampi yācakānaṃ dajjāmī ’’ ti dassitodāratāyānucitaṃ puttadāne hadayapavedhanakathanaṃ vessantarassa yajjevamavoca .
62. Yathā ca , evampi ocityahīnassa udāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ yācito ’’ ccādi .
Yācito yācakehi yācito ahaṃ jīvitamapi kathaṃ nāma na dajjāmi , tathāpi evaṃ dānajjhāsaye satipi puttadānena mama hadayaṃ vedhate kampate .
Ettha vessantarassa ‘‘ yadi yāceyyuṃ , jīvitamapi yācakānaṃ dajjāmī ’’ ti katapaṭiññāya puttadānena hadayakampanassa kathanaṃ cāgātisayayogasaṅkhātaudāraguṇassa ananucchavikanti ocityahīnaṃ .
Bhaggarīti yathā
63.
Itthīnaṃ dujjanānañca , vissāso nopapajjate ;
Vise siṅgimhi nadiyaṃ , roge rājakulamhī ca .
63.‘‘ Itthīna ’’ miccādi .
Nopapajjate na yujjati .
Ettha sambandhe chaṭṭhiyā pariccāgena vise iccādinā ādhāre sattamīniddeso
M0.94 attharītiyā bhaṅgo .Ādo majjhe ca ca kārapariccāgā saddarītiyā bhaṅgo , rītīnaṃ anantattā bhaṅgāpyanantā .
Udāharaṇaṃ tu disāmattaṃ .
63.‘‘ Itthīna ’’ miccādi .
Itthīnañca dujjanānañca vissāso sahavāsādīhi vissāso nopapajjate anatthasaṃsayānivattikāraṇattā na yujjati .
Vise garaḷe ca siṅgimhi siṅgavati mahiṃ sādo ca nadiyañca roge vaḍḍhamānake roge ca rājakulamhi ca vadhabandhanādikārake rājakule ca vissāso nopapajjate .
Ettha ādo sambandhe chaṭṭhiyā ārabhitvā taṃ pahāya sattamiyā vuttattā attharīti ca , ādimajjhesu ca saddapariccāgato saddarīti ca bhinnā .
Ca saddaṃ payuñjantena ādo eva vā ante eva vā paccekaṃ vā yojetabbaṃ hoti .
Īdiso payogo rītibhaṅgo nāma hoti .
Rītīnaṃ bahuttā rītibhaṅgadosāpi bahuvidhā .
Idaṃ pana mukhamattanidassanaṃ .
Sasaṃsayaṃ yathā
64.
Munindacandimāloka-rasalolavilocano ;
Jano ’ vakkantapantho ’ va , gopadassanapīṇito .
64.‘‘ Munindi ’’ ccādi .
M0.95 Candimā viya candimā , munindoyeva candimā , tassa ālokanaṃ dassanaṃ , āloko pakāso vā , tasmiṃ raso anurāgo , tena lolāni capalāni locanāni akkhīni yassa so jano avakkanto okkanto paviṭṭho pantho maggo yena avakkantapantho eva gunnaṃ raṃsīnaṃ , iṭṭhatthanipphattisūcakabhāvena go padatthassa vā padassanena pīṇito muditoti ettha gorūpassa padassanenātipi viññāyatīti sandeho . 64.‘‘ Munindi ’’ ccādi .
Munindacandimālokarasalolavilocano munindasaṅkhātassa candimassa āloke dassane pātubhāve vā rasena ālayena cañcalanetto jano avakkantapanthova otiṇṇamaggova buddhassa dassanatthāya maggamotiṇṇoti adhippāyo .
Gopadassanapīṇito gosaṅkhātaraṃsipadassanena , abhimaṅgalasammatagopadassanena vā santuṭṭho hoti .
Ettha gopadassanenāti ca atthassa gamyamānattā viññātuṃ saṃsayo uppajjatīti sasaṃsayaṃ nāma .
Avakkanto pantho yenāti ca , gunnaṃ raṃsīnaṃ , gāvassa vā padassananti ca , gopadassanena pīṇitoti ca viggaho .
65.
Vākyatthato duppatīti-karaṃ gāmmaṃ mataṃ yathā ;
Poso vīriyavāso ’ yaṃ , paraṃ hantvāna vissami .
65.‘‘ Vākya ’’ iccādi .
Paraṃ sattuṃ hantvāna paharitvā vīriyavā sūro soyaṃ poso puriso vissami vissattho .
Ayamattho tāva na duppatīto .
Paraṃ accantaṃ hantvāna vīriyavā ucitasambhavo soyaṃ poso vissamīti duppatītoyamattho .
65. Anvatthavasena lakkhaṇassa apākaṭattā salakkhaṇaṃ lakkhiyamudāharati ‘‘ vākyatthato ’’ ccādinā .
Vākyatthato duppatītikaraṃ viruddhappakāsakaṃ gāmmanti mataṃ .
Yathāti udāharati .
Paraṃ sattuṃ hantvāna māretvāna vīriyavā sūro so ayaṃ poso vissami vigataparissamo ahosi , ayamattho iṭṭho .
Paraṃ atisayena hantvāna vītikkamaṃ katvā vīriyavā upacitasambhavo upacitasukko so ayaṃ puriso vāyāmena vissami vigatavāyāmo ahosīti .
Imassatthassa asabbhārahattā gāmmattaṃ .
Vīriyaṃ ussāho sambhavo vā assa atthīti viggaho .
66.
Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ
M0.96 tetaṃ , yatthālaṅkāradūsanaṃ ;Tassālaṅkāraniddese , rūpamāvībhavissati .
66.‘‘ Duṭṭhā ’’ iccādi .
Yattha yasmiṃ vākye alaṅkārānaṃ dūsanaṃ vikaṭatā , etantu duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ nāma , tassa duṭṭhālaṅkārassa rūpaṃ sarūpaṃ alaṅkāraniddese taṃnāmake paricchede āvībhavissati pakāsissati , tattheva taṃ dassayissāmīti adhippāyo .
66.‘‘ Duṭṭhālaṅkari ’’ ccādi .
Yattha vākye alaṅkāradūsanaṃ alaṅkārānaṃ virodho hoti , etaṃ vākyatthanissitaṃ etaṃ vākyaṃ duṭṭhālaṅkaraṇaṃ duṭṭhālaṅkāro nāma , tassa duṭṭhālaṅkaraṇadosopalakkhitavākyassa rūpaṃ sarūpaṃ lakkhiyaṃ alaṅkāraniddese alaṅkārānaṃ nidassanaṭṭhānabhūte paricchede āvībhavissati .
Ettha vuttepi puna tatthāpi vattabbaṃ siyāti na vuttanti adhippāyo .
Uddese ‘‘ duṭṭhālaṅkatī ’’ ti vatvā idāni ‘‘ duṭṭhālaṅkaraṇan ’’ ti vacanaṃ alaṅkati alaṅkaraṇaalaṅkāra saddānaṃ tulyatthattā na virujjhati .
67.
Kato ’ tra saṅkhepanayā mayā ’ yaṃ ,
Dosānamesaṃ pavaro vibhāgo ;
Eso ’ va ’ laṃ bodhayituṃ kavīnaṃ ,
Tamatthi ce khedakaraṃ parampi .
Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite subodhālaṅkāre
Dosāvabodho nāma
Paṭhamo paricchedo .
67. Evaṃ ‘‘ sodāharaṇametesaṃ , lakkhaṇaṃ kathayāmyahan ’’ ti katapaṭiññānurūpaṃ paṭipajja dāni ‘‘ katotri ’’ ccādinā nikkhipananayaṃ saṅkhipati .
Atra imasmiṃ adhikāre , paricchede
M0.97 vā esaṃ yathāvuttānaṃ dosānaṃ padadosādīnaṃ pavaro uttamo vibhāgo vibhajanaṃ saṅkhepanayā saṅkhepakkamena , na vitthārato , yato aparisaṅkhyeyyānaṃ natthi pariyanto mayā kato niṭṭhāpito .Nanu ‘‘ saṅkhepanayā ’’ ti vuttattā purātanehi [ purātarehi ( ka .)] dīpitā santi bahū dosā , te pariccattā siyunti ?
Ettha vuccate , vitthārakkamassa anadhippetattā ‘‘ saṅkhepanayā ’’ ti vuttaṃ , na pana sabbathā pariccāgena .
Tathā hi–
‘‘ Nihantu soyaṃ jalitaṃ , pataṅgo aripāvakan ’’ tiādīnaṃ
Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantarānugatanti ca .
Ettha hi pataṅga saddena jotiriṅgaṇasaṅkhātamatthantaramasamatthamicchitatthe ‘‘ vacanti gaṇḍā ’’ tyevamādikaṃ amaṅgalaapayuttapadādikaṃ kiliṭṭhe antogadhanti ca .
Gajahesādi sambandhadūsitaṃ lokavirodhi , sogatāgamādīsu pasiddhaṃ rūpakkhandhādikamaññatra vuttaṃ appatītaṃ nāma .
Idaṃ āgamavirodhiiti , sambandhadūsitappatītādikaṃ virodhimhi paviṭṭhanti ca , ānetabbahetuttā hetvapekkhaṃ neyyato na byatiriccatīti ca .
‘‘ Devo voharatu klesaṃ , rāhukhinno divākaro ’’
Iccādikaṃ asāmatthyābhidheyyādikaṃ ocityahīne saṅgahitanti ca .
Jigucchaasabbhasaṃsūcakaatthantarakañca gāmmaṃ duppatītikare saṅgayhatīti ca .()[( duruccāraṇaṃ )?] Sabandhapharusameveti ca .
Ettha pana ocityahīnaduppatītikarānaṃ vākyatthadosattepi phandhapharusassa ca vākyadosatte padapadatthānaṃ dosato vākyameva duṭṭhaṃ siyā , vākyañca padehi viriccate , pade duṭṭhe vākyattho ca duṭṭho siyā .
Padadosato vākyavākyatthānaṃ nānābhāvābhāvañāpanatthaṃ asāmatthiyābhidheyyādikaṃ padaṃ ocityahīnādivākyatthadosādīsu
M0.98 anto kathitaṃ .Tathā hi purātanehi viruddhatthantarādīhi padehi viracitaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā bahūni duṭṭhāni vākyāni dassitāni .
‘‘ Harisamānayī ’’ ti ettha ha pubbaṃ risa ’ mānayīti icchitatthā pari bhaṭṭhaṃ bhaṭṭhaṃ .
Nānatthamappasiddhehi yuttaṃ guḷhaṃ , yathā ‘‘ sakko sahassagū ’’ ti .
Iti bhaṭṭhaguḷhatthādayo pasādālaṅkāraviruddhāti ca .
Vākyepi visandhika mihānupayogīti ca , vākyantaropagataṃ vākyaṃ vākyagabbhaṃ , vākyantarapadasammissaṃ ‘‘ apāthyameso dissati , vejjaṃ khādatyanārata ’’ miccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇañca byākiṇṇe samohitanti ca .
‘‘ Kācuyyāne mayā diṭṭhā , vallarī pañcapallavā ;
Pallave pallave mudhā , yassā kusumamañcarī ’’ ti .
Ida mavācakaṃ paheḷikāya pamussitāsannissitanti ca , tattha ca kavinā uyyāna saddena gehaṃ , latāvācinā vallarī saddena aṅganā , pallava saddena karacaraṇadasanacchadā , mañcarī saddena nakhasobhā dantakantiyo ca vattumicchitā , vākyatthepi paduminīnaṃ rattiyamunniddatādikaṃ viruddhaṃ virodhinilīnanti ca nātyanuññātā , na tu sabbathā pariccāgena .
Esova evaṃ yathāvuttanayena niṭṭhāpito ayaṃ saṅkhepanayo eva kavīnaṃ paṇḍitajanānaṃ khedakaraṃ ‘‘ kathaṃ nāma bandhepīdisaṃ sati santī ’’ ti evamāsuhanopajanaṃ paraṃ padadose asādhusandiddhapariyāya ñeyyaappatītatthaappayojaka dubbodhadesiyādikaṃ , vākyadose adhikaūnabhaggacchandādikaṃ , vākyatthadose upakkamopasaṃhāravisamañceti iccevamādikamaparampi dūsanaṃ atthi ce yadi bhaveyya , tampi bodhayitu mavagametuṃ alaṃ samatthaṃ yathāvuttadosānusārena buddhimantehi sakkā ūhitunti .
Evaṃ
M0.99 vadato ca ganthakārassāyamadhippāyo – ye dosā vibhāgaso na vuttā , te mayā ganthagāravabhayā saṅkhepitā , lakkhaṇato tu saṅgahitā .Na hi tesamantaṃ ko jahāpeti .
Tattha saddasatthaviruddha masādhu .
Yaṃ kriyādinimittamupādāya atthantarepi vattate , taṃ saññābhāveneva payuttaṃ sandiddhaṃ , yathā ‘‘ ravimhihimahā ’’ ti , idaṃ pana visesanatthe sādhu hoti .
Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyantarena parikappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ , yathā ‘‘ vaḷavāmukhene ’’ ti ettha ‘‘ assavanitānanena ’’ iti .
Yaṃ accantābyabhicārībhāvena visesyassa guṇaṃ vadati , taṃ appatītatthaṃ , yathā ‘‘ kaṇhamasī ’’ ti .
Adhigatatthānupayogaṃ appayojakaṃ , yathā ‘‘ atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī ’’ ti .
‘‘ Manuññaddhanayo pāde , khādayo kani bhanti te ’’ iccādiko dubbodho , kani kaññe khādayo gaggharikā .
‘‘ Ime lāvaṇyatallā te , gallā lolavilocane ’’ iccādiko desiyo , tallo jalāsayaviseso , gallo kapolo .
‘‘ Saggasevīnaṃ ripūnamitthīnamakaṅkaṇo pāṇi .
Nettamanañjanan ’’ tiādikaṃ adhikaṃ .
‘‘ Akaṅkaṇo pāṇī ’’ tiādinā vedhabyassa gammamānattā ‘‘ saggasevīnan ’’ ti adhikanti .
Yattha vattabbassa ūnatā , taṃ ūnaṃ , yathā ‘‘ tilokatilakaṃ munin ’’ tiādi .
Ettha ‘‘ vandāmī ’’ ti ūnaṃ , chandobhaṅgānvitaṃ vaco bhaggacchandaṃ pākaṭaṃ .
Ārambhāvasānena visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ , taṃ pana āraddhakkamapariccāgenāparena nikkhipanaṃ veditabbaṃ .
Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāṭīkāyaṃ
Dosāvabodhaparicchedo .
67. Evaṃ ‘‘ sodāharaṇametesaṃ , lakkhaṇaṃ kathayāmyahan ’’ ti katapaṭiññānurūpaṃ sampādetvā idāni ‘‘ katotre ’’ ccādinā nigamento dose saṅkhipati .
Atra imasmiṃ adhikāre ,
M0.100 paricchede vā esaṃ dosānaṃ yathāvuttapadadosādīnaṃ pavaro lakkhaṇāvirodhalakkhiyato uttamo vibhāgo asaṅkarato vibhajanaṃ saṅkhepanayā vitthārāpaniyasaṅkhepakkamena mayā kato vutto esova yathāvutto eso saṅkhepakkamo eva kavīnaṃ viracayantānaṃ khedakaraṃ bandhasarīre īdisaṃ īdisappayogaṃ kathaṃ nāma karomīti evaṃ pavattakhedamuppādayantaṃ parampi asādhusandiddhādi aññampi dūsanamatthi ce , taṃ sabbaṃ bodhayituṃ bodhetuṃ alaṃ samattho hoti .Niyati avuttopi attho etenāti ca , saṅkhepo ca so nayo cāti viggaho .
Ihāniddiṭṭhaṃ
‘‘ Nihantu soyaṃ jalitaṃ , pataṅgo aripāvakan ’’ tiādikaṃ
Akkhamatthantarādikaṃ viruddhatthantare anupatattā na vuttaṃ , ettha sūriyavācako pataṅga saddo jotiriṅgaṇavācakopi hotīti vattumicchitaamittaggivināse asamatthaññattho hoti .
‘‘ Vacanti gaṇḍi ’’ ccādikaṃ āgame appasiddhaṃ lakkhaṇamattena sādhiyaṃ .
Appayuttapadādi doso kiliṭṭhapadadose antogadho hotīti na vutto .
Gajahesāturaṅgakoñcanādādi sambandhadūsita ñca .
Jināgamādīsu pasiddharūpakkhandhādikamaññatra payutta mappatīta nnāmātīdaṃ dvayaṃ yathākkamaṃ lokavirodhamāgamavirodhañca hotīti virodhipade antogadhaṃ hoti .
Hetvapekkhaṃ ānetabbahetuttā neyye antogadhanti na vuttaṃ .
‘‘ Devo voharatu klesaṃ , rāhukhinno divākaro ’’
Iccādikaṃ asamatthābhidhāyi ccādi ocityahīne antogadhanti na vuttaṃ .
Ettha divākaro sayaṃ rāhugahito aññesaṃ kilesāpanayane
M0.101 asamatthoti tamasāmatthiyaṃ visesanabhūtena ‘‘ rāhukhinno ’’ ti padena ñāyati .Jigucchāvamaṅgalaasabbhānaṃ tiṇṇamaññatrassa jotakaṃ vācakaṃ vā atthantaraṃ vā gāmmaṃ duppatītikarattā vākyatthagāmmadoseyeva antogadhanti na vuttaṃ .
Duruccāraṇa bhūtalakkhaṇaṃ kaṭṭhaṃ bandhapharusato abyatirittanti na vuttanti .
‘‘ Harisamānayī ’’ ti vattabbe hapubbaṃ risa ’ mānayiiccādikaṃ icchitatthato paribhaṭṭhattā bhaṭṭha ñca ‘‘ sakko sahassagū ’’ iccādikaṃ apasiddhavisaye pariyuttaguḷhañceti ime atthaguḷhādayo pasādālaṅkāraviruddhattā pasādaguṇādāneneva pariccattāti na vuttaṃ .
Ettha hi sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti sakkassa nāmaṃ guḷhaṃ nāma hoti .
Vākyadosepi visandhivākyaṃ idha anupayogittā na vuttaṃ .
Vākyamajjhapatitavākyayuttaṃ vākyagabbhañca , vākyantarapadasammissaṃ .
‘‘ Apāthyameso dissati , vejjaṃ khādatyanārataṃ ’’
Iccādikaṃ vākyasaṃkiṇṇa ñca byākiṇṇe antogadhanti na vuttaṃ .
Ettha eso bhisakko anārataṃ niccaṃ apāthyaṃ rogassa ahitaṃ dissati vadati .
Eso rogī anārataṃ satataṃ apāthyaṃ ahitaṃ khādati .
Vejjaṃ bhisakkaṃ dissati kujjhati .
Evaṃ anekavākyehipi sandhivākyaṃ saṃkiṇṇaṃ nāma .
‘‘ Kācuyyāne mayā diṭṭhā , vallarī pañcapallavā ;
Pallave pallave mudhā , yassā kusumamañcarī ’’ ti .
Ida mavācakaṃ paheḷikāsu pamussitāsannissitamiti na vuttaṃ .
Nanu cettha attanā paheḷikāya adassitattā avācakassa pamussitāya antogadhakaraṇaṃ asiddhena asiddhasādhananti ?
Nayidamevaṃ ,‘‘ upekkhiyanti sabbāni , sissakhedabhayā mayā ’’ ti ca upari kiliṭṭhapadadosaparihāre ‘‘ paheḷikāyamāruḷhā , na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā ’’ ti ceti iminā
M0.102 purātanehi niddiṭṭhasoḷasapaheḷikāyopi dassitāti siddhena asiddhasādhanaṃ hoti .Tattha kavinā uyyāna saddena gehañca latāpariyāya vallarī saddena aṅganā ca pallava saddena karacaraṇādharā ca mañcarī saddena nakhadantakantiyo ca vattumicchitā .
Vākyatthadosepi paduminīnaṃ rattiyaṃ pabujjhanādikaṃ viruddhaṃ virodhipadeyeva antogadhattā na vuttanti dassetuṃ ‘‘ katotra saṅkhepanayā ’’ ti vuttaṃ , na pana tesaṃ sabbathā pariccattattāti .
Ettha ocityahīnaduppatītikarānaṃ dvinnaṃ vākyatthadosatte sati bandhapharusassa vākyadosatte sati virodhino padadosatte sati ‘‘ asamatthābhidhāyi ’’ ādipadaṃ ,‘‘ jigucchādittayapakāsakā ’’ dipadaṃ , kaṭṭhapadaṃ , paduminīnaṃ rattiyaṃ phullatādi [ dunniddatādi ( ka .)] vākyatthañceti ime cattāro dosā bhinnajātikesu ocityādīsu kathaṃ saṅgahitāti ?
Saccaṃ , tathāpi padānaṃ duṭṭhatte sati vākyavākyatthānamaduṭṭhatā nāma natthīti padadosena sandhivākyavākyatthadosānamanaññattaṃ sissānaṃ ñāpanatthaṃ padadosādikaṃ vākyatthadosādīsu saṅgahitanti veditabbaṃ .
Imināyeva purātanehi viruddhatthantarādipadehi vicaritaṃ vākyaṃ viruddhantiādinā duṭṭhāni bahūni vākyāni dassitānīti daṭṭhabbaṃ .
Imāyeva [ imissāyeva ( ka .)] gāthāya ‘‘ tamatthi ce khedakaraṃ parampī ’’ ti ettha para saddenaasādhusandiddhapariyāyañeyyāppatītatthaappayojaka- dubbodhadesiyādipadadose ca adhikaūnabhaggacchandādivākyadose ca upakkamopasaṃhāravisamasaṅkhāte vākyatthadose ca pariggaṇhāti .
Ettha saddasatthaviruddha masādhu nāma .
Kriyānipphattikāraṇamupādāya atthantare pavattanāmaṃ visesanatthena vinā saññābhājane payuttaṃ sandiddhaṃ nāma , yathā ‘‘ ravimhi himahā ’’ ti .
Ettha himahā ravīti visesane kate doso
M0.103 natthi .Pasiddhasaññāsaddassa pariyāyanāmena kappitapadaṃ pariyāyañeyyaṃ nāma , yathā ‘‘ vaḷavāmukhassa assavanitānanan ’’ ti .
Atisayā vinā bhāvitatthena visesyassa guṇavācakaṃ padaṃ appatītatthaṃ nāma , yathā ‘‘ kaṇhamasī ’’ ti .
Adhigatattānupayogipadaṃ appayojakaṃ nāma , yathā ‘‘ atiphenilaṃ sāgaramalaṅghī ’’ ti .
Appasiddhavacanaṃ dubbodhaṃ nāma , yathā–
‘‘ Manuññaddhanayo pāde , khādayo kani bhanti te ’’ ti .
Kani he kaññe te tavapāde manuññaddhanayo manoharasaddasamannāgatā khādayo gaggharikā bhanti dibbantīti .
Kismiñci deseyeva siddhanāmaṃ desiyaṃ nāma .
Yathā–
‘‘ Ime lāvaṇyatallā te , gallā lolavilocane ’’ ti .
He lolavilocane te tava ime gallā kapolā lāvaṇyatallā manuññatallā jalāsayavisesā bhavanti .
Kenaci lesena pakāsitamatthamupādāya payutta madhikaṃ nāma .
Yathā–
‘‘ Tvayi rājati rājinda , ripūnaṃ saggasevinaṃ ;
Thīnaṃ akaṅkaṇo pāṇi , siyā nettamanañjanan ’’ ti .
Ettha ‘‘ akaṅkaṇo pāṇi , nettamanañjanan ’’ ti imināyevathīnaṃ vidhavattaṃ gamyamānaṃ hotīti tappakāsanatthaṃ payuttaṃ ‘‘ saggasevinan ’’ ti idaṃ adhikaṃ nāma .
Vattabbayuttato ūnaṃ vākyaṃ ūnaṃ nāma .
‘‘ Tilokatilakaṃ munin ’’ ti ettha ‘‘ vandāmī ’’ ti vattabbassa avuttattā ūnaṃ .
Chandohānisaṃyuttaṃ bhaggacchandaṃ nāma .
Idaṃ tesaṃ tesaṃ chandānaṃ akkharagaṇanato ūnādhikavasena pākaṭaṃ hoti .
Ādyantato visamaṃ upakkamopasaṃhāravisamaṃ nāma .
Idaṃ āraddhakkamaṃ pariccajitvā kamantarena niyamanti veditabbaṃ .
Iti subodhālaṅkāranissaye
Paṭhamo paricchedo .