Abhidhānādivaṇṇanā

3.

Tenāpi nāma toseyya-mete ’ laṅkāravajjite ;

Anurūpenā ’ laṅkāre-ne ’ sameso parissamo .

3. Tene ccādi .

Yena te alaṅkāre na vaḷañjenti , tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇehi , ganthavisesehi vā rahite , alaṅkārā vā yathāvuttavajjitā yehiM0.10 te , ete yatipote esaṃ yatipotānaṃ anurūpena idāni viraciyamānattābhinavabhāvato , dasabalavadanakamalamajjhavāsitabhāsitaviracitabhāvato ca anucchavikena alaṅkārena ābharaṇena , alaṅkārasatthena vā toseyyaṃ apināma yathicchitapasādhanavasena , savanadhāraṇādivasena vā vaḷañjanena santuṭṭhe kareyyaṃ appeva nāma yannūnāti eso parissamo ayaṃ amhākaṃ tādisasantuṭṭhijanakālaṅkārapakaraṇappayogo .

Alaṅkaronti attabhāvamanenāti alaṅkāro , ābharaṇaṃ hārakeyūrādi .

Alaṅkaronti bandhasarīramanenāti alaṅkāro timinā pana alaṅkāra saddena pasādādayo saddālaṅkārā , sabhāvavutyādayo ca atthālaṅkārā nānappakārā saṅgahitā , yehi saddatthasaṅkhātaṃ bandhasarīraṃ sobhate , yathā hi purisasarīre hārakeyūrādyalaṅkāro nyasyate , yena sobhate , tathā bandhasarīrepi saddālaṅkārā , atthālaṅkārā ca nikkhipīyanti , yato sobhate .

Teneva vakkhati ‘‘ taṃ tu pāpentulaṅkārā , vindanīyatarattanan ’’ ti [ subodhālaṅkāra 9 gāthā ] ca ,‘‘ atthālaṅkārasahite ’’ ccādikañca [ subodhālaṅkāra 164 gāthā ].

Alaṅkāravidhānabhāvena tu bandhasarīrampi tadatthiyā alaṅkāro , tathā tappaṭipādakaṃ subodhālaṅkāranāmadheyyasatthaṃ alaṅkatapaṭipādakattena maṅgalasuttanti viya .

Vakkhati hi ‘‘ ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako ’’[ subodhālaṅkāra 12 gāthā ] ccādi .

Atra uccate –

‘‘ Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ , saddatthālaṅkatissito ;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne , tathā satthepi tabbatī ’’ ti .

AnenassābhidheyyādīniM0.11 vuccanti .

Abhidhīyate iti abhidheyyaṃ , samuditena satthena vacanīyattho .

So ca sarīrālaṅkāravibhāgakappanāya tesaṃ paṭipādanaṃ .

Subodhālaṅkārena hi te paṭipādīyanti .

Yena ca yo paṭipādīyati , tassāyamattho bhavatīti abhidheyyasatthopi .

Dassitameva tu sarīrālaṅkārasaṅkharaṇaṃ payojanaṃ , taṃ nissāya subodhālaṅkārappavattito .

Yassa hi yamuddissa pavatti hoti , taṃ tassa payojanaṃ , taṃ pana kavittakittipasiddhādilakkhaṇaṃ , paramparāya tadatthatāya subodhālaṅkārasaṅkharaṇassa .

Satthapayojanānaṃ , sādhiyasādhanalakkhaṇo sambandho tu nissayapadassinā dassitoyeva .

Yathāha –

‘‘ Satthaṃ payojanañceva , ubho sambandhanissayā ;

Vuttātaṃvuttiyāyeva , vutto tannissitopi so ’’ ti .

Abhidheyyādikathanañca taṃsamaṅgisseva ca vīmaṃsāvisesasamaṅgīnamupādīyamānattā , aññādisassa pana ummattakavacanādino viya heyyattā .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Sambandhānuguṇopāyaṃ , purisatthābhidhāyakaṃ ;

Vīmaṃsādhigataṃ vākya-matonadhigataṃ paran ’’ ti .

Vākyanti cettha vākyalakkhaṇopetamantaravākyasannicayaṃ mahāvākyasarūpaṃ satthamevādhippetaṃ .

3. Yena te te alaṅkārena vaḷañjenti , tena kāraṇena alaṅkāravajjite ābharaṇavisesehi , ganthavisesehi vā vajjite , te virahite yehi ete suddhamāgadhike esaṃ suddhamāgadhikānaṃ anurūpena abhinavabhāvato māgadhikasarūpaṃ anugatarūpena , dasabalabhāsitaviracitattā vā anukūlena alaṅkārena ābharaṇavisesena , ganthavisesena vā toseyyaṃ alaṅkāravaḷañjāpanena , ganthavisese [ ganthavisaye ( ka .)] uggahaṇadhāraṇādikārāpanenaM0.12 vā santuṭṭhe kareyyaṃ apināma yaṃnūna sundaramiti , eso parissamo ayaṃ mama alaṅkārapakaraṇappayogo .

Apināmāti ettha i tisaddo gamyamāno .

Alaṅkārehi vajjitā , alaṅkārā vajjitā yehi vāti ca .

Rūpassa anu anurūpaṃ , rūpaṃ anugataṃ anurūpaṃ vā , tena anurūpena .

Alaṅkaronti attabhāvamaneneti alaṅkāro , hārakeyūrādi ābharaṇapakkhe , ganthapakkhe tu alaṅkaronti bandhasarīramaneneti alaṅkāro .

Iminā mukhyabhāvena pasādādisaddālaṅkārā ca sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca pavuccanti .

Amukhyato pana imesaṃ dvinnaṃ alaṅkārānamadhiṭṭhānabhūtabandhasarīrampi , tathā maṅgalasuttaratanasuttādivohāro viya alaṅkārapakāsakaṃ ‘‘ sammā bujjhanti dvippakārā alaṅkārā anene ’’ ti iminā atthena laddhasubodhālaṅkāravaranāmadheyyasatthampi vuccati .

Vuttamidameva –

‘‘ Mukhyolaṅkārasaddoyaṃ , saddatthālaṅkatissito ;

Sāmatthiyā tvadhiṭṭhāne , tathā satthepi tabbatī ’’ ti .

Ettha sāmatthiyaṃ nāma tadādhāratappaṭipādakattavohārato tadādheyyatappaṭipādanīyaṃ na bhavati ce , aññaṃ kiṃ bhavatīti aññathānupapattilakkhaṇamevāti .

4.

Yesaṃ na sañcitā paññā-nekasatthantarocitā ;

Sammohabbhāhatāve ’ te , nāvabujjhanti kiñcipi .

5.

Kiṃ tehi pādasussūsā , yesaṃ natthi gurūnī ’ ha [ garūniha ( ka .)];

Ye tappādarajokiṇṇā , te ’ va sādhūvivekino .

4-5.

Evaṃ lakkhaṇārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakamabhidheyyādikaṃ dassetvā idāni satthatova sabbattha guṇadosavivecanaṃ .

Atoyeva vuccati –

‘‘ SabbatthaM0.13 satthatoyeva , guṇadosavivecanaṃ ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ , sāhasaṃ kimatodhikan ’’ ti .

Tasmā guṇadosavibhāgavicāraṇaṃ nāma tabbidūnaṃyeva , nāsatthaññūnaṃ purisapasūnaṃ .

Tathā cāha –

‘‘ Guṇadosamasatthaññū , jano vibhajate kathaṃ ;

Adhikāro kimandhassa , rūpabhedopaladdhiyan ’’ ti [ kābyādāsa 1.8].

Yenevaṃ , tenettha guṇadosadassane pasannānekasatthacakkhuyevādhigato , nañño tabbiparītotyanvayabyatirekavasena dassento ‘‘ yesan ’’ tiādigāthādvayamāha .

Tattha yesan ti aniyamuddeso , yehīti attho .

Yehi na sañcitā na rāsikatā , nānāsantānavuttinīpi ekattanayena ekasmiṃ santāne na vāsitā naparibhāvitāti vuttaṃ hoti .

Kā sā ?

Paññā heyyopādeyyavivekarūpā .

Kīdisīti āha ‘‘ anekasatthantarocitā ’’ ti .

Anekasmiṃ tipiṭakatakkabyākaraṇālaṅkārasatthādike satthantare ucitā savanadhāraṇādivasena paricitā sāyaṃ paññā yesaṃ na sañcitāti pakataṃ .

Eteti yathāuddiṭṭhānaṃ niyamavacanaṃ .

Sammohabbhāhatāti yathāvuttāyātisayavatiyā paññāyābhāvato balappattena mohena abbhāhatā visesena pahatā , evasadditā hontīti adhippāyo .

Yato evaṃ , tasmāpi kiñcipi heyyopādeyyarūpaṃ yaṃ kiñcideva aṭṭhānāniyojakatādisagurupādasussūsānissayapaṭiladdhavivekapaññāti- sayālābhena nāvabujjhanti , na jānantītyattho .

Yato ālasiyādidosalesapariggahopi satatācariyasevanavasena sirovikiṇṇatādisagurupādapaṅkajambujaparāyano cirenapi kālena nānāvidhasatthantarakataparicayabalena pappoti tādisaṃ paññāveyattiyaṃ .

Tenevāha bhagavā –

‘‘ NihīyatiM0.14 puriso nihīnasevī ,

Na ca hāyetha kadāci tulyasevī ;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ ,

Tasmā ’ ttano uttaritaraṃ bhajethā ’’ ti [ a . ni .3.26].

Tato etādiso paññavāyevettha guṇadosavibhāgavivecane adhikārī , nañño tabbiparīto purisapasūti ayametthādhippāyo .

Ruḷho atthaviseso .

Tenāha ‘‘ kiṃ tehi pādasussūsā , yesaṃ natthi gurūnihā ’’ ti .

Ihāti imasmiṃ loke yesaṃ janānaṃ gurūnaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi , tehi janehi yathāvuttanayena paññāveyattiyarasānabhiññehi kiṃ payojanaṃ , lesamattampi natthi , anadhigatāyevettha eteti adhippāyo .

Idāni byatirekamukhena āha ‘‘ ye ’’ tiādi .

Ye pubbe katapuññatādisampattisampannā tappādarajehi tesaṃ gurūnaṃ pādadhūlīhi okiṇṇā onaddhā gavacchitā , teva sādhū yathāvuttanayena paññāveyattiyena abhiññātā sajjanā eva vivekino heyyopādeyyaguṇadosavibhāganiyamanapaññāsampattisamaṅgino honti , teyevettha guṇadosavivecane adhigatāti adhippāyo .

Sā cāyaṃ gurupādasussūsā visiṭṭhādarena karaṇīyāti vaṅkavuttiyā tadabhyāse sādhujane niyojeti .

4-5.

Ye sakalasatthaparicitaññāṇapāṭavā yadi dosamāropayanti , tesaṃ taddosanirākaraṇaṃ vinā padesāvabodhanamattena paṇḍitamānīnaṃ vacanassāgurukaraṇaṃ vaṅkavuttiyā dassento ca taṃdvāreneva attano anaññasādhāraṇagurugāravataṃ sādhujanehi paramādarena sampādetabbamiti dassetuṃ ‘‘ yesaṃ … pe … kino ’’ ti gāthādvayamāha .

AnekasatthānaṃM0.15 tipiṭakatakkabyākaraṇādīnaṃ anekesaṃ ganthānaṃ antare tatvatthasaṅkhātaabbhantare ucitā savanauggahaṇadhāraṇādivasena paricitā paññā sutamayā paññā yesaṃ yehi na sañcitā , dvinnamekakkhaṇe pavattiyābhāvepi upacitasamūhabhāvato , pubbakālikapaññāya aparakālikapaññāya anantaraāsevanādipaccayalābhato avatthabāhullapavattito vā sañcitabbāpi na rāsikatā .

Ete īdisapaññāpāṭavarahitā ime sammohabbhāhatā paññāpāṭavābhāvato balappattena mohena visesena pahatā eva kiñcipi heyyopādeyyaṃ nāvabujjhanti .

Na eke aneketi ca , te ca te satthā ceti ca , tesamantaramiti ca , tasmiṃ ucitāti ca sammohena abbhāhatāti ca viggaho .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Guṇadosamasatthaññū , jano vibhajate kathaṃ ;

Adhikāro kimandhassa , rūpabhedopaladdhiyan ’’ ti [ kābyādāsa 1.8].

Tassattho – asatthaññū jano guṇadosaṃ kathaṃ vibhajate .

Tathā hi rūpabhedopaladdhiyaṃ nīlapītādirūpavisesāvabodhane andhassa adhikāro abhimukhakaraṇaṃ kiṃ hoti , na bhavatyeva , tasmā anekasatthantaragatasuppasannapaññācakkhunā eva guṇadosavivecanaṃ bhavati , tadabhāve na bhavatyeva .

Idameva vuccate –

‘‘ Sabbattha satthatoyeva , guṇadosavivecanaṃ ;

Yaṃ karoti vinā satthaṃ , sāhasaṃ kimatodhikan ’’ ti .

Tassattho – sabbattha guṇadosavivecanaṃ satthatoyeva hoti , satthaṃ vinā satthocitatādisapaññaṃ vinā yaṃ karoti guṇāguṇavibhāgaṃ karoti , yaṃ karaṇaṃ atthi , atodhikaṃ sāhasaṃ kiṃ āsuṃ kiriyā anupaparikkhanakiriyā nattheva .

IhaM0.16 imasmiṃ loke yesaṃ akatapuññānaṃ janānaṃ gurūnaṃ

‘‘ Piyo garu bhāvanīyo ,

Vattā ca vacanakkhamo ;

Gambhīrañca kathaṃ kattā ,

No cā ’ ṭṭhāne niyojako ’’ ti [ a . ni .7.37].

Niddiṭṭhaguṇopetānaṃ ācariyānaṃ kātabbā pādasussūsā pādaparicariyā natthi , tehi kiṃ payojanaṃ .

Ye katapuññā janā tappādarajokiṇṇā tesaṃ gurūnaṃ pādarajehi gavacchitā , teva sādhū janā eva vivekino kalyāṇamittagurupāsanāhi adhigatavisiṭṭhavivekabuddhino bhavanti , te eva vivekaṃ jānantīti bhāvo .

Sotumicchā sussūsā , taṃ nissāya kattabbapādaparicariyāpi tadatthiyā sussūsā nāma hoti .

Pādesu sussūsāti ca , tesaṃ pādāti ca , tesu rajānīti ca , tehi okiṇṇāti ca viggaho .

Sissānaṃ sakalābhibuddhiyā gurupaṭibaddhattā attano guṇato adhikatarāyeva sevitabbā .

Vuttañhi bhagavatā –

‘‘ Nihīyati puriso nihīnasevī ,

Na ca hāyetha kadāci tulyasevī ;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ ,

Tasmā ’ ttano uttaritaraṃ bhajethā ’’ ti [ a . ni .3.26].

6.

Kabbanāṭakanikkhitta-nettacittā kavijjanā ;

Yaṃkiñci racayante ’ taṃ , na vimhayakaraṃ paraṃ .

7.

Teye ’ va paṭibhāvanto , so ’ va bandho savimhayo ;

Yena tosenti viññūye , tatthāpya ’ vihitādarā .

6-7.

Evametthānvayabyatirekavasenādhigate dassetvā idāni ‘‘ kiṃ amhākaṃ kabbanāṭakaparicayābhāveracanāvisesābhiyogopajanitaparissamenā ’’ ti olīnavuttino sotujane samussāhetiM0.17 ‘‘ kabbanāṭakā ’’ tiādinā .

Kavippayogasaṅkhāto bandhova kavino idanti kabbaṃ .

Muttakādivākyasvamuttikādyavayavasabhāvā antaravākyasamudāyasampannaṃ vuttajātibhedabhinnaṃ pajjamayaṃ gajjamayaṃ pajjagajjamayaṃ campūnāmakañca , mahāvākyarūpaṃ mahākabbañca , taṃ pana mahākabbaṃ saggehi sagganāmakehi paricchedavisesehi bandhyate karīyatīti saggabandhoti pavuccati .

Tassa tu lakkhaṇaṃ ‘‘ saggabandhassa mukhaṃ iṭṭhāsīsanaṃ siyā paṇāmo vā bandhasambandhino kassaci atthassa niddeso vā ’’ tiādinā anekadhā vaṇṇenti .

Taṃ yathā ?

‘‘ Saggabandho mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ ;

Paṇāmo vatthuniddeso , āsīsāpi ca tammukhaṃ .

Itihāsakathubbhūtaṃ , santasannissayampi vā ;

Catuvaggaphalāyattaṃ , caturodāttanāyakaṃ .

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ ;

Uyyānasalilakkīḷā , madhupānaratussavaṃ .

Vippalambhavivāhehi , kumārodayavaḍḍhihi ;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi .

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ ;

Nātivitthiṇṇasaggehi , piyavuttasusandhibhi .

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi , jāyate sādhvalaṅkatī ’’ ti [ kābyādāsa 1.14–19 gāthā ].

Tattha itihāsakathubbhūtan ti purāvuttakathāsannissayaṃ .

Santasannissayan ti itarasobhanādhikaraṇaguṇarājacaritādinissayaṃ vā .

Catuvaggaphalāyattan ti dhammādicatuvaggaphalāyattaṃ .

DhammoM0.18 nāma abbhūdayanibbānahetuko .

Attho nāma vijjābhumyādīnaṃ yathāññāyamajjanaṃ , ajjitānañca rakkhaṇaṃ .

Kāmo nāma nirayo visayo payogo .

Mokkho nāma sabbasaṃsāradukkhanivatti .

Caturodāttanāyakan ti ussāhasattimantasattipabhūsattiyogena caturo kusalo cāgātisayādiyogena udātto udāro nāyako vipakkho , paṭipakkho ca yattha , taṃ .

Madhu nāma surā .

Vippalambho viraho .

Manto nītivedīhi saha kārīyanicchayo .

Dūto sandhānappavatto puriso .

Payānaṃ saṅgāmādinimittagamanaṃ .

Āji sandhyābhāve viggaho .

Asaṅkhattarasabhāvanirantaran ti asaṃkhittā bahuttā rasā siṅgāravīrādayo , bhāvā ratiussāhādayo , tehi nirantaraṃ patthaṭaṃ .

Piyavuttasusandhibhīti piyāni sutisubhagāni vuttāni indavajirādīni aññamaññasambandhasaṃsaggatāya sobhano sandhi aññamaññasaṅgahā yesaṃ saggānaṃ , tehīti .

Punapi yathāvuttesu aṅgesu nagaravaṇṇanādīsu kiñca yathāsambhavaṃ madhupānādirahitampi taññūnaṃ mano rañjeti upādiyateva sabbhīti dassetumāha –

‘‘ Kabbaṃ na dussataṅgehi , nyūnamapyatra kehici ;

Bandhaṅgasampadā taññū , kāmamārādhayanti ce ’’ ti [ kābyādāsa 1.20].

Punapi –

‘‘ Guṇato paṭhamaṃ vatvā , nāyakaṃ tena sattuno ;

Nirākaraṇamiccesa , maggo pakatisundaro .

Vaṃsavīrasutādīni , vaṇṇayitvā ripussapi ;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no ’’ ti [ kābyādāsa 1.2122 gāthā ] āhu .

SabbampetaṃM0.19 saddhammāmatarasapānasarasahadayānaṃ samphappalāpavipulavisappavesopaddutakabbanāṭakaparammukhānaṃ satatacaritasañcaritaratanabhājanānaṃ sappurisānaṃ kiṃ hadayakhedopajanitaparissameneti tadanurūpamevopadassitanti .

Nāṭakaṃ nāma bharatādināṭyasatthe nānappakāranirūpitarūpaṃ kappaṃ , taṃlakkhaṇekadesabhūtalakkhaṇāni pakaraṇādīni nava rūpakāni .

Nāṭikā ca etthevāvarumbhanti .

Kabbañca nāṭakañca , tesu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ nettañca cittañca yehīti viggaho .

Ke te ?

Kavino .

Tattha nikkhittanettacitta vacanena sutassa cintanañca ūhāpohamukhena yathuggahitaniyāmaṃ , aviparītatthanicchayanaṃ , nicchitassa bhāvanā , nirantarābhiyogo ca dassito .

Kabbanāṭaka vacanena sutaṃ , cintitaṃ , bhāvitañca dassitaṃ .

Sute dassite tannissayaṃ sutamayañāṇampi dassitameva siyāti .

‘‘ Kabbanāṭakanikkhittanettacittā ’’ ti iminā sutacintābhāvanānukkamena sampāditapaññāpāṭavānaṃ kabbaracanāya sāmatthiyaṃ dasseti .

Hoti hi tādisānaṃ taṃsutādi bandhanakāraṇaṃ .

Vuttañhi –

‘‘ Sābhāvikī ca paṭibhā ,

Sutañca bahu nimmalaṃ ;

Amando cābhiyogoyaṃ ,

Hetu hotiha bandhane ’’ ti [ kābyādāsa 1.103 gāthā ].

Yaṃkiñcīti attano cittāruḷhaṃ yaṃkiñci bandhajātaṃ .

Iminā pana aniyamavacanena attano tattha ādarābhāvaṃ dīpeti .

Racayanti karonti .

Etaṃ tehi racitaṃ bandhajātaṃ paraṃ accantameva vimhayakaraṃ na hoti , tādisopāyasampattisampannassa upeyyasampattisabbhāvato anacchariyamevāti adhippāyo .

Tattha tesu kabbanāṭakesu racanāvisesaekantopāyabhūtesu avihitādarāapi sutādivasena akatādarāpiM0.20 ye sappurisā paññavanto yena bandhavisesena viññū guṇadosaviduno satthaññuno paṇḍitajane tosenti pīṇenti .

Tosentiyeva hi te tādise sābhāvikipaṭibhāvirahepi etādisesu atthesu sutacintābhāvanāvasena vāyamantā .

Vuttañhi –

‘‘ Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-

Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ ;

Sutena vācu ’ ssahanenupāsitā ,

Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggahan ’’ ti [ kābyādāsa 1.104 gāthā ].

Paṭibhāvanto heyyopādeyyaparicchedalakkhaṇapaññāya paññavanto nāma , teyeva sappurisā .

Savimhayo ‘‘ kīdisāyaṃ , tādisopāyantararahitānampi etādiso bandho siyā ’’ ti vimhayena saha vattamānopi .

Sova bandho tameva bandhanaṃ tādisopāyasampattivirahenopeyyasampattiyā sabbhāvato , nāññoti .

6-7.

Idāni kabbanāṭakesu aparicitānamamhākaṃ gantharacanāsabhāvāvabodhova kutoti osakkante ‘‘ kabbanāṭakā ’’ digāthādvayena samussāheti .

Kabbanāṭakanikkhittanettacittā kabbanāṭakesu sutānulokanacintābhāvanāvasena ṭhapitanettacittā kavijjanā kabbakārakā yaṃ kiñci attano abhimataṃ racayanti karonti , etaṃ bandhanaṃ paraṃ atisayena na vimhayakaraṃ acchariyakaraṃ na hoti , nirantarābhiyogato siddhopāyamūlapaññāsampadāya upeyyabhūtaganthasaṅkharaṇaṃ bhavatyevāti adhippāyo .

Kavino idaṃ kabban ti ca , naṭakassa idaṃ nāṭakaṃ , naccagītādi .

Idha pana tappaṭipādakakathāpakāsakagantho nāṭakaṃ nāma .

Kabbañca nāṭakañcāti ca , kabbanāṭakesu nikkhittaṃ nettacittaṃ yehīti caM0.21 viggaho .

Ye janā tattha tesu kabbanāṭakesu avihitādarāpi savanadhāraṇādivasena akatasambhamā eva viññū yena gantharacanāvisesena tosenti pīṇenti , teyeva paṭibhāvanto paṭibhānasaṅkhātapaññavanto bhavanti .

Sova bandho savimhayo aññesaṃ uppajjamānavimhayena sahito .

Paṭibhā etesaṃ atthīti ca , saha vimhayena vattatīti ca , avihito ādaro yehīti ca viggaho .

Bāhirasatthābhiyogābhāvepi pubbavāsanābhāvepi iha nirantarābhiyogaṃ karonto tādisasāmatthiyaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti .

Vuttañhi –

‘‘ Na vijjatī yajjapi pubbavāsanā-

Guṇānubandhi paṭibhānamabbhutaṃ ;

Sutena vācu ’ ssahanenupāsitā ,

Dhuvaṃ karotyeva kamapyanuggahan ’’ ti [ kābyādāsa 1.104 gāthā ].

Tassattho – yadi pubbavāsanāguṇānubandhī atītajātiyā paricayavāsanāguṇassa anubalappadānavasena anubandho yassatthi , tādisaṃ abbhutaṃ paṭibhānaṃ na vijjatipi , tathāpi sutena savanena ussahanena paguṇakaraṇādivācussahanena vā upāsitā katagurupāsanā vācā kamapi anuggahaṃ kiñcipi paññāpāṭavaṃ dhuvaṃ ekantena karoti evāti .

Ettha kabbaṃ nāma muttakakulakādivākyavasena ca avayavasabhāvehi tesaṃyeva antaravākyāvayavasamūhehi paripuṇṇaṃ vuttavisesehi pabhedagataṃ kevalaṃ pajjamayaṃ vā gajjamayaṃ vā campūtikhyātapajjagajjamayaṃ vāti mahāvākyasabhāvena ca tiṭṭhati .

Nāṭakaṃ nāma bharatādinaṭasatthagatanānappakāradassitasabhāvaṃ .

Kabbañca idheva dassitalakkhaṇato ekadesayuttappakaraṇādinavarūpakāni ca nāṭikā ca bhavanti .

Kabbalakkhaṇaṃ pana evaṃ daṭṭhabbaṃ –

‘‘ SaggabandhoM0.22 mahākabba-muccate tvassa lakkhaṇaṃ ;

Paṇāmo vatthuniddeso , āsīsāpi ca tammukhaṃ .

Itihāsakathubbhūtaṃ , santasannissayampi vā ;

Catuvaggaphalāyattaṃ , caturodāttanāyakaṃ .

Puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ ;

Uyyānasalilakkīḷā , madhupānaratussavaṃ .

Vippalambhavivāhehi , kumārodayavaḍḍhihi ;

Mantadūtappayānāji-nāyakābhyūdayehipi .

Alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ ;

Nātivitthiṇṇasaggehi , piyavuttasusandhibhi .

Sabbattha bhinnasaggante-hupetaṃ lokarañjakaṃ ;

Kabbaṃ kappantaraṭṭhāyi , jāyate sādhvalaṅkatī ’’ ti [ kābyādāsa 1.14–19 gāthā ].

Tassattho – saggabandho saggasaṅkhātehi paricchedavisesehi bandho ‘‘ mahākabban ’’ ti uccate .

Assa lakkhaṇaṃ tu vuccateti sambandho kākakkhigoḷakanayena tammukhaṃ tassa kabbassa ādi pana paṇāmo devatānamassanaṃ vā , vatthuniddeso –

‘‘ Astyuttarasyāṃ digi devatātma ,

Himālayo nāma nagādhirāja ?

;

Pūvāpareṅa vārinidhī vigāhya ,

Sthita ?

Pathijhā iva mānadaṇḍa ?

’’[ kumārasambhava 1.1.].

Iccādibandhasambandhino kassaci vatthuno dassanaṃ , āsīsāpi ‘‘ mayhaṃ pīṇayataṃ mana ’’ miccādiiṭṭhāsīsanaṃ vā bhavati .

Itihāsakathubbhūtaṃ purāvuttakathāsannissayaṃ vā santasannissayampi sobhanānampi rājacariyādinissayaṃ vā catuvaggaphalāyattaṃM0.23 lokiyalokuttarasukhakāraṇaṃ dhammo , vijjābhūmiādīnaṃ sañcayo , sañcitānaṃ rakkhā ca attho , apāyasaṃvattanikapañcakāmaguṇasaṅkhāto kāmo , sabbadukkhā nivattihetu mokkho cāti catuvaggaphalādhīnaṃ caturodāttanāyakaṃ ussāhasattimantasattipabhūsattiyogato caturo dakkho cāgātisayādiyogena udātto uḷāro sapakkho , vipakkho vā nāyako yattha , taṃ yathāvuttaṃ puraṇṇavutuselindu-savitūdayavaṇṇanaṃ puraṃ nagaraṃ , aṇṇavaṃ sāgaraṃ , utu hemantavasantādiutu , selaṃ pabbato , indusavitūdayo candasūriyānaṃ udayo cāti imesaṃ vaṇṇanaṃ yattha , taṃ .

Savitāti ettha tu paccayanto .

Uyyānasalilakkīḷāmadhupānaratussavaṃ uyyānakīḷāsurāpānaratikīḷāsaṅkhāto ussavo yattha , taṃ vippalambhavivāhehi dārāviyogadārapariggahehi ca kumārodayavaḍḍhihi kumāruppattikumāravaḍḍhīhi ca mantadūtappayānājināyakābhyūdayehi nītijānanapaññā manto , sandhānakārako dūto , yuddhābhigamanaṃ payānaṃ , yuddhasaṅkhāto āji , sapakkhanāyakassa abhivaḍḍhisaṅkhāto abhyūdayo cāti imehi alaṅkataṃ sajjitaṃ asaṃkhitta … pe … ntaraṃ asaṃkhittā vitthārā rasā siṅgārādayo aṭṭha bhāvā ratiussāhādayo cāti imehi nirantaraṃ vitthiṇṇaṃ piyavuttasusandhibhi sutisubhagehi indavajirādīhi vuttehi pubbāparasambandhaparicchedatāya sobhanā sandhi yesaṃ saggānaṃ , tehi sabbattha sabbasmiṃ paricchede bhinnasaggantehi bhinnasaggā pariyosānā yesaṃ , tehi nātivitthiṇṇasaggehi nātivitthārasaggasaṅkhātehi paricchedehi upetaṃ yuttaṃ sādhvalaṅkati sobhanālaṅkāravantaṃ kabbaṃ lokarañjakaṃ taṃ samānaṃ kappantaraṭṭhāyi kappanirantaraṭṭhāyi kappantare ṭhāyi vā jāyate .

Ettha madhupānādirahitapuravaṇṇanādayopi taññūnaṃ cittaṃ ārādheti ce , taṃpyaduṭṭhaṃ .

Vuttañhi –

‘‘ KabbaṃM0.24 na dussataṅgehi , nyūnamapyatra kehici ;

Bandhaṅgasampadā taññū , kāmamārādhayanti ce ’’ ti .

Tassattho – atra imesu kabbaṅgesu majjhe kehici aṅgehi kehici avayavehi nyūnamapi ūnamapi , ni saddotratabbhāve .

Kabbaṃ na dussati , taṃ pana adussanaṃ bandhaṅgasampadā racitapuravaṇṇanādiaṅgasampadā taññū kabbaññū jane kāmaṃ icchānurūpaṃ ce ārādhayanti , evaṃ sante bhavati .

Punapi nāyakavaṇṇanāsu sapakkhanāyakaṃ vaṇṇetvā tena nirākaraṇabhāvampi .

No ce , paccatthikaṃ vaṇṇetvā attano nāyakena tassābhibhavanampi vaṇṇetuṃ vaṭṭati .

Vuttañhi –

‘‘ Guṇato paṭhamaṃ vatvā , nāyakaṃ tena sattuno ;

Nirākaraṇamiccesa , maggo pakatisundaro .

Vaṃsavīrasutādīni , vaṇṇayitvā ripussapi ;

Tajjayā nāyakukkaṃsa-kathanañca sukheti no ’’ ti .

8.

Bandho ca nāma saddatthā , sahitā dosavajjitā ;

Pajjagajjavimissānaṃ , bhedenā ’ yaṃ tidhā bhave .

8. Evametehi sotujanasamussāhanaṃ dassetvā idāni kattumicchitabandhoti vuttaṃ bandhassa lakkhaṇaṃ kattumārabhate ‘‘ bandho cā ’’ tiādi .

Dosavajjitā dosehi saddanissitehi , atthanissitehi ca virodhehi vajjitā pariccattā , te vā vajjitā yehi , saddatthā sahitā ekībhūtā .

Vuttalakkhaṇā yehi te pubbācariyehi sahitā vuccanti .

Sahitānaṃ bhāvo sahadayahilādakāraṇaṃ sādhyaṃ sāhiccaṃ .

Iti dosavajjite sahite saddatthe pasiddhabhāvena anuvaditvā bandho nāma sabhāvavuttivaṅkavuttialaṅkāravuttivasena tividhopīti appasiddhaṃ bandhasarīraṃ vidhīyate yathā ‘‘ yo kuṇḍalī , so devadatto ’’ ti .

Ca saddovattabbantarassa samuccayo , kiñcīti attho .

TatthaM0.25 jātiguṇakriyādabbalakkhaṇo saddānamattho mukhyo catubbidho hoti .

Mukhyassatthassa catubbidhattā tividhesu saddesu tabbācako catubbidho hoti jātisaddo guṇasaddo kriyāsaddo dabbasaddoti .

Tividho hi saddo vācako lakkhaṇiko byañjakoti byāpārabhedena .

Byāpāro ca nāma saddassa ’ tthappatītikārittameva .

So hi tividho mukhyo lakkhaṇo byañjanasabhāvo ceti .

Tattha jātyādinirantaratthavisayo saddabyāpāro mukhyo .

Soyeva abhidhāti uccate .

Taṃbyāpāravā abyavahitajātyādisakehi tamatthaṃ mukhyabhāvena yo vadati goādiko , so vācako .

Saddantaratthavisayaniddiṭṭho saddabyāpāro lakkhaṇo .

Sā duvidhā suddhā , upacāramissā ceti .

Tattha suddhā yathā ‘‘ go muccatu , mañcā ugghosenti , gaṅgāyaṃ ghoso ’’ ti .

Ettha go saddena visesanaṃ gottasāmaññamevoccate , na tu gobyatti .

Vuttañhi –

‘‘ Visesyaṃnābhidhā gacche , khīṇasatti visesane ’’ ti [ kābyappakāse dutiyaullāse āgatanyāyo ’ yaṃ ].

Sāmaññassa byāpakattā , asarīrattā ca .

Tattha bandhanamocanāni na sambhavantīti attano nissayabhūtā gobyatti ākaḍḍhīyate , tathā mañcānamugghosanaṃ na sambhavatīti attano ugghosanakriyāsiddhyatthaṃ mañcasamaṅgino purisā ākaḍḍhīyanti .

Tathā gaṅgāsaddavāccassa jalappavāhassa ghosappatyākaratā na sambhavatīti gaṅgā saddo attanobhidheyyassodakappavāhassa nikaṭaṃ taṭaṃ lakkheti .

Upacārassānekappakārattā upacāramissā lakkhaṇāpyanekadhā siyā .

Yathā katthaci kāraṇe kārīyamupacariyate , yathā ‘‘ āyu ghatan ’’ ti .

Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo yathā ‘‘ āyuyevedan ’’ ti .

KatthaciM0.26 upamāne upameyyamupacarīyate , yathā ‘‘ go bāhiko ’’ ti .

Katthaci abhedo tesaṃ , yathā ‘‘ goyevāyan ’’ ti .

Katthaci tadādhāratāya [ tadatthatāya ( ka .)] taṃbyapadeso , yathā ‘‘ padīpaṭṭhā kapallikā padīpo ’’ ti .

Katthaci taṃkammasambandhā taṃbyapadeso , yathā ‘‘ avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī ayan ’’ ti .

Katthaci saṃsāmisambandhā , yathā ‘‘ rājasambandhī puriso rājāyan ’’ ti .

Katthaci avayave samudāyabyapadeso , yathā ‘‘ paṭekadese paṭasaddo ’’ iccādi .

Lakkhaṇāya nissayo saddo lakkhaṇiko .

Byañjanasabhāvo pana parapariyāyo saddassa tatiyo byāpāro .

Tassa nissayo saddo byañjanako .

Iccetaṃ tiṇṇaṃ saddānaṃ vasena atthopi tividho hoti vācco lakkhaṇiyo byaṅgyoti .

Tattha byaṅgyoyevattho bandhasatthā vuccate .

Teneva padhānabyaṅgyo bandho uttamo , apadhānabyaṅgyo majjhimo , abyaṅgyo adhamo , byaṅgyena vinā bandho nijjīvo siyāti pubbācariyānaṃ pavatti , sabhāvavutti bandhopi tu nijjīvoti nāsaṅkanīyo .

Yasmā kavīnaṃ lokavohārakosallaṃ sabhāvavuttiyeva gameti .

Yo hi sakalalokaṭṭhitiṃ na jānāti , so kaviyeva na hotīti .

Athettha tividhampi atthaṃ tādisajanāvabodhatthaṃ samudāharissāma ‘‘ munindavadanambhoje ’’ tyādi .

Ettha vāṇī saddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho .

Vāṇī nāma cetanā , tassaṃ yāva devatatthaṃ nāropyate , tāva tappatī attano manosampīṇanaāsīsanā na saṃgacchatīti vākyasāmatthiyāyeva vāṇiyaṃ sāyamocityabhedena devatā saddassa āropitottho lakkhaṇiyo .

Tathā vadana saddassāpi mukhaṃ vāccattho .

Ambhoja saddassa samāropitottho lakkhaṇiyo .

Manosampīṇanassa tu aññathā anupapattiyā passaddhyādikkamena yathābhūtāvabodhasambhavā anāyāsenaM0.27 vicittānekasaddatthapaṭibhānena ganthaparisamattisaṅkhātā yathicchitatthanipphatti hoteva , ayaṃ byaṅgyattho .

Tabbācakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjakā hontīti evaṃ sabbattha saddatthavicāro gantabbo .

Tamevaṃ yathāvuttabandhasarīraṃ katividhamiccāha ‘‘ pajje ’’ ccādi .

Ayaṃ yathāvutto bandho bandhasarīraṃ tidhā bhave tippakārena siyā , nādhikaṃ nāpyūnaṃ .

Kathaṃ ?

Pajjagajjavimissānaṃ bhedena pajjasabhāvādīnaṃ visesena tidhā bhaveti pakataṃ .

Tattha pajjaṃ nāma amhehiyeva viracitavuttodayākhye chandasi nirūpitā vuttajātippabhedā catuppadikatthā nirūpito muttakādipi vuttajātippakāroyeva .

Tenevettha tesamadassanaṃ .

Tesu ekagāthā niṭṭhitatthā sappadhānā gāthantarānirapekkhā muttakaṃ , ekakriyādānena aññamaññasāpekkhā niṭṭhitatthā paccekaṃ aniṭṭhitatthā gāthā kulakaṃ , nānābhittiyo bhinnakiriyo sappadhānā gāthā koso viya ṭhapitā koso , ekabhittipadosādikaṃ vaṇṇetuṃ samudāyena pavattā bhinnakriyā gāthā saṅghāto , sopi catubbidho pajjappakāro yathāvuttasaggabandhovāti viññātabbaṃ .

Gajjaṃ nāma pādasanniṭṭhānarahito syādyantatyādyantappabandho .

Tassa tu dve pakārā ākhyāyikā , kathāti .

Vimissaṃ pajjagajjamayaṃ nāṭakappakaraṇādi , campū jātakamālādikā ca .

8. Idāni sañjānanābhilāsīnaṃ alaṅkāranissitaṃ bandhasarīraṃ , sova bandhoti adhikataṃ ,‘‘ yo kuṇḍalī , so devadatto ’’ ti pasiddhakuṇḍalittānuvādena appasiddhassa devadattattavidhānaṃ viya dassento ‘‘ bandho ’’ ccādimāha .

Tattha bandho nāma ca bandhanaṃ pana .

Dosavajjitā saddatthanissitadosehi pariccattā , te vā vajjitā etehi tādisā .

Sahitā aññamaññānurūpatthena sahabhāvaṃ gatā .

Saddatthā saddo ,M0.28 attho ca .

Evaṃpakārehi tu īdisasaddatthānaṃ viññūnaṃ tuṭṭhijanakaaññamaññānurūpaguṇasahitānaṃ bhāvoti vacanatthena ‘‘ sāhicca ’’ miti vadanti .

Saddatthāti ettha saddatthānaṃ kiṃ nānākaraṇanti ?

Saddo pana atthappatītiyaṃ attano mukhyabyāpāraṃ lakkhaṇabyāpāraṃ byañjanasabhāvabyāpārañceti tividhaṃ byāpārabhedena .

Kamato vācako lakkhaṇiko byañjanako ceti tividho .

Tathā atthopi vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo cebhi tividho .

Atra tu vācako saddo attanā dīpetabbamukhyatthassa jātiguṇakriyādabbabhedena catubbidhattā sayampi jātiguṇakriyādabbasaddavasena catubbidho .

Vācakasaddassa mukhyabyāpāro ‘‘ abhidhā ’’ ti ca voharīyati .

So mukhyabyāpāro jātyādīhi abyavahitattheva vattate .

Tathā hi ‘‘ go nīlaṃ pācako visāṇi ’’ ccādo goādisaddānaṃ mukhyabyāpāro gopiṇḍanīlapaṭapācakakattusiṅgīti dabbānaṃ visesanabhūtajātiguṇakriyādabbesveva pavattati , na pana jātyādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādīsūti .

Vuttaṃ hi–

‘‘ Visesyaṃ nābhidhā gacche , khīṇasatti visesane ’’ ti [ kābyappakāse dutiyaullāse āgatanyāyo ’ yaṃ ].

Tassattho – visesane visesanabhūtajātyādimhi khīṇasatti khīṇabyāpāravatī abhidhā mukhyabyāpārova visesyaṃ dabbaṃ na gacche na pāpuṇātīti .

Jātyādīnaṃ nissayagopiṇḍādikaṃ abhidhā na vadati ce , evañca sati ‘‘ go gacchati , nīlaṃ nivāseti , pācako āgacchati , siṅgī dhāvati ’’ ccādīsu jātyādivisiṭṭhagopiṇḍādīnaṃ goādisaddassa kathaṃ vācakattaṃ yujjatīti ?

Dabbādhīnajātiguṇādīsu vuttesu tabbisiṭṭhassa dabbassa pariyāyato vācakattā .

Nippariyāyato pana suddhalakkhaṇabyāpārasseva visayo .

Lakkhaṇabyāpāropi suddho upacāramissoti duvidho .

M0.29 Tattha suddho lakkhaṇabyāpāro jātyādivajjitatthavisayo .

Tathā hi ‘‘ go gacchati , nīlaṃ nivāseti , pācako āgacchati , siṅgī dhāvati , mañcā ugghosenti , gaṅgāyaṃ ghoso ’’ tyādīsu jātiguṇakriyāsiṅgadabbamañcagaṅgādīnaṃ gamanādīhi yogāsambhavato jātiguṇādayo atikkamma yathākkamaṃ gamananivāsanaāgamanadhāvanaugghosanaghosādīnaṃ nissayabhūtagopiṇḍādayo parāmasati .

Misso tu upacārabhedena bahuvidho .

Tathā hi katthaci kāraṇe kāriyamupacarīyate , yathā ‘‘ āyughatan ’’ ti , ettha āyuvaḍḍhanakāraṇabhūte ghate kāriyabhūtaāyuno vohāro āropito hoti .

Uparipi upacāro yathāyogaṃ yojetabbo .

Ataṃsabhāve hi taṃsabhāvāropanaṃ upacāro .

Katthaci kāraṇakāriyānamabhedo , yathā ‘‘ āyuyeva ghatan ’’ ti .

Katthaci upameyyaupamānopacāro , yathā ‘‘ go bāhiko ’’ ti .

Katthaci upamānaupameyyānamabhedo , yathā ‘‘ goyevāyaṃ bāhiko ’’ ti .

Katthaci tadādhāratāya tadūpacāro , yathā ‘‘ padīpaṭṭhā kapallikā padīpo ’’ ti .

Katthaci kriyāsambandhena taṃbyapadeso , yathā ‘‘ avaḍḍhakīpi vaḍḍhakī ayan ’’ ti .

Katthaci saṃsāmisambandhena taṃbyapadeso , yathā ‘‘ rājavallabhopi rājā ayan ’’ ti .

Katthaci avayave samudāyabyapadeso , yathā ‘‘ paṭo daḍḍho ’’ ti .

Iminā mukhena upacārabhedo daṭṭhabbo .

Byañjanasabhāvabyāpāro eva ‘‘ dhanan ’’ ti ca vuccati , tassa tatiyabyāpārassa visayo tādisavākyameva vāti daṭṭhabbo .

Ettha byaṅgyatthaṃ bandhassa jīvitamiti ca , byaṅgyatthapadhānaṃ bandhamuttamanti ca , byaṅgyatthapadhānarahitaṃ majjhimanti ca , abyaṅgyabandhaṃ adhamamiti ca vadanti .

Honti cettha –

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave ;

Mukhyo lakkhaṇabyañjana-sabhāvo cāti ettha tu .

Abhidhāparapariyāyo ,M0.30 byāpāro paṭhamo bhave ;

Dhanantāparapariyāyo , byāpāro tatiyo puna .

Mukhyo nirantaratthesu , lakkhaṇā tu tirohite ;

Atthe ’ taro tu vākyassa , attheyeva pavattati .

Byāpārassa pabhedena , tidhā saddopi vācako ;

Lakkhaṇiko byañjakoti , tadatthopi tidhā mato .

Vācco lakkhaṇiyo byaṅgyo-ccevaṃ saddesu vācako ;

Jātiguṇakriyādabba-bhedena so catubbidho .

Vāccatthassa catuddhāva , bhinnattā jātiādito ;

Jātyādīnaṃ pabhedena , tathā lakkhaṇiko mato .

Upacārabahuttena , bhede satipi tassa tu ;

Byañjako tu anaññattā , visuṃ tehi na vuccatīti .

Lakkhaṇato evaṃ veditabbaṃ –

‘‘ munindavadanambhoje ’’ tyādigāthāyaṃ vadana saddassa mukhattho vāccattho , āropitaambhojattho lakkhaṇiyattho .

Ambhoja saddassa padumattho vāccattho , upacaritamukhattho lakkhaṇiyattho .

Vāṇi saddassa saddhammasaṅkhāto attho vāccattho , āropitadevatāattho lakkhaṇiyattho .

Ettha āsīsanā nāma yathāvuttanayena puññātisayatā , tato idha abhimatatthabādhakākusalanivāraṇañca kusalānamanubalappadānañca tato kāyacittapīḷāvigamo ca tato sukhappaṭilābho ca tato cittasamādhānañca tatoyeva anekavidhatthāvabodho ca tato abhimataganthaparisamatti ca bhavatītyayaṃ vākyasāmatthiyato laddhattho byaṅgyatto .

Taṃtaṃatthappakāsakā saddā vācakalakkhaṇikabyañjanakā nāma bhavanti .

Evaṃ saddasaddatthavicāro veditabbo .

IdāniM0.31 pakāsitabandhassa bhedaṃ vadati ‘‘ pajjā ’’ dinā .

Ayaṃ vuttalakkhaṇo bandho pajjagajjavimissānaṃ bhedena gāthācuṇṇiyatadubhayamissānaṃ vasena tidhā bhave .

Saddo ca attho ceti ca , sahabhāvaṃ itā pattāti ca , dosehi vajjitā , dose vā vajjitā yehīti ca , pajjañca gajjañca vimissañceti ca viggaho .

Iha pajjaṃ nāma muttakakulakakosakasaṅghātavasena catuppabhedaṃ chandasi niddiṭṭhavuttavisesaviracitaṃ catuppadikagāthābandhaṃ .

Tattha muttakaṃ nāma niṭṭhitatthā sappadhānā ekā gāthā , kulakaṃ nāma paccekamaniṭṭhitatthā aññamaññasāpekkhā ekakriyādvārikā nānāgāthā , kosako nāma nānāvidhavaṇṇanābhūmikā bhinnakriyādvārappavattā sappadhānā gāthārāsi , saṅghāto nāma sañcyākālādiekavaṇṇanābhūminissitā bhinnakriyāsamudāyena pavattā gāthā .

Gajjaṃ nāma aniyatapado ākhyāyikākathāvasena dvippabhedo syādyantatyādyanto vacanappabandho .

Misso pana imehi dvīhi saṃmisso nāṭakapakaraṇādi ca jātakamālādicampū ca .

9.

Nibandho cā ’ nibandho ca , puna dvidhā niruppate ;

Taṃ tu pāpentya ’ laṅkārā , vindanīyatarattanaṃ .

9. Evaṃ tippakāraṃ bandhasarīraṃ vatvā idāni aññathāpi dassetumāha ‘‘ nibandhocā ’ nibandho ca , puna dvidhā niruppate ’’ iti .

Puna bhiyyo yathāvutto pajjamayabandho dvidhā dvippakārena niruppate nicchīyate .

Kathaṃ ?

Nibandho ca tadekadesabhūtehi muttakādīhi catūhi saggabandhādivasena bandho ca anibandho ca kevalaṃ muttakavasenāti evaṃ dvidhā niruppate iti pakataṃ .

Nanu tassetassa yathāvuttavātimayassa sakkaṭaṃ pākataṃ apabbhaṃso pesācikaṃ missañceti pañcavidhattaṃ vatvā ‘‘ sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā .

Pākataṃ catubbidhaṃ sakkaṭehi vaṇṇaññattamattena uppannattāM0.32 mahindasindhavādi tabbhavaṃ , tassamaṃ hiriharakamalādi , mahāraṭṭhādidesapasiddhaṃ desīyaṃ , tabbhavādīhi sammissaṃ missaṃ .

Ābhīrādīnaṃ vācā apabbhaṃso , so ca pākataṃ viya catubbidho , tividho ca nāgaraupanāgaravuddhabhedena .

Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ .

Sabbesaṃ vasena missan ’’ ti sakkaṭādīnaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ .

Tathā ‘‘ siṅgārappadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ paṭipādakatthena lāsyādikamabhinayappadhānattā dassanīyaṃ , itaraṃ kabbaṃ savanīyan ’’ ti duvidhaṃ vuttaṃ , evaṃ pubbācariyehi bhāsābhedena vuttaṃ pañcavidhattaṃ , viniyogabhedena vuttaṃ duvidhattañca idha kasmā na vuttanti ?

Saccaṃ , tathāpi tadevamidhānupayogitāya na vuttanti veditabbaṃ .

Evamalaṅkārādhiṭṭhānabhāvena paṭhamaṃ bandhasarīraṃ dassetvā idāni hārakeyūrādinā purisasarīramiva bandhasarīraṃ saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vindanīyataraṃ hotīti dassetumāha ‘‘ taṃ tu ’’ iccādi .

Tu saddo visesavacanicchāyaṃ .

Taṃ bandhasarīraṃ tu alaṅkārā alaṅkariyati taṃ bandhasarīrametehīti pasādādayo saddālaṅkārā , sabhāvavutyādayo atthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayena vindanīyabhāvaṃ assādanīyabhāvaṃ pāpenti nayanti .

Sabbathā niddosabhūtānaṃ saddatthānaṃ aññamaññānurūpato sahitabhāvena paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ tādisapurisasarīramiva vindanīyampi samānaṃ alaṅkārehi pasādhite sati accantameva vindanīyaṃ siyāti adhippāyo .

9. Punapi tasseva bandhassa bhedaṃ kathetuṃ ‘‘ nibandho cā ’’ dimāha .

Puna nibandho ca muttakādīhi catūhi avinābhāvato mahākabbādisabhāvena nirantaraṃ katvā bandho ca anibandho ca kevalaṃ mahākabbādisabhāvena muttakattā anirantaraṃ katvā bandho cāti sova bandho dvidhā niruppate nicchīyate .

M0.33 Punapi so bandho sakkaṭapākataapabbhaṃ sapesācikamissabhāsābhedena pañcavidho .

Siṅgārapadhānanaccasaṅkhātalāsyādīnaṃ dassanappadhānattā tādisaṃ naccaṃdassanīyaṃ , tadaññaṃ kabbaṃ savanīyamiti vaḷañjanabhedato duvidho ca hoti .

So sabbopi payojanābhāvato iha na gahito .

Tattha sakkaṭaṃ nāma devatābhāsā .

Tato kehici akkharehi bhinnaṃ pākataṃ nāma .

Taṃ pana tabbhavatassamadesiyamissavasena catubbidhaṃ hoti .

Tattha sakkaṭato vaṇṇaññattamattena nibbattaṃ tabbhavaṃ nāma , taṃ mahindasindhavādi .

Tassamaṃ hiriharakamalādi .

Dese pasiddhaṃ desiyaṃ .

Missaṃ nāma tabbhavādīhi sammissaṃ .

Apabbhaṃso nāma gopālakādīnaṃ vācā , so ca tabbhavādīhi catubbidho , nāgaraupanāgaravuddhabhedena tividho ca hoti .

Pisācānaṃ vacanaṃ pesācikaṃ .

Tehi sakkaṭādīhi sammissaṃ missaṃ nāma hoti .

Idāni īdisappabhedavantabandhassa alaṅkārena sobhanattaṃ vattuṃ ‘‘ taṃ tu ’’ ccādimāha .

Taṃ tu taṃ pana vuttappakāraṃ bandhasarīraṃ alaṅkārā pasādādisaddālaṅkārā , sabhāvavutyādiatthālaṅkārā ca vindanīyatarattanaṃ atisayapasādanīyattaṃ pāpenti .

Nirantaraṃ bandho nibandhoti ca , na nibandho anibandhoti ca , atisayena vindanīyo vindanīyataro , tassa bhāvo vindanīyatarattanan ti ca viggaho .

10.

Anavajjaṃ mukhambhoja-manavajjā ca bhāratī ;

Alaṅkatāva sobhante , kiṃ nu ’ te niralaṅkatā ?

10. Tameva samattheti ‘‘ anavajja ’’ miccādinā .

Anavajjaṃ aññamaññānurūpādhikatanettakaṇṇādiavayavena piḷakatilakakāḷakādyanāhatāya ca sundarabhāvato agarahitaṃ mukhambhojaṃ vadanāravindañca tathā anavajjā padādidosānabhibhūtāya sundarabhāvena agarahitā bhāratī ca vāṇī upacārato tappaṭipādanīyo attho cāti ete alaṅkatāvaM0.34 mukhaṃ tilakatāḍaṅkādinālaṅkārena , saddatthā saddālaṅkāraatthālaṅkārehi pasādhitā sajjitā eva , niralaṅkatā tathā apasādhitā asajjitā sobhante kiṃ nu , na sobhantevāti vitakkemīti attho .

Nu iti vitakke .

10. Tameva ‘‘ anavajja ’’ miccādinā samattheti .

Vaṇṇasaṇṭhānādiavayavasampattiyā ca piḷakatilakakāḷakādidosarahitattā ca aninditaṃ mukhambhojañca anavajjā padadosavākyadosaatthadosehi amissattā agarahitā bhāratī vāṇī ca abhedopacārena tappaṭipādanīyattho cāti ime alaṅkatāva kuṇḍalatilakādiābharaṇehi ca saddālaṅkāraatthālaṅkārehi ca sajjitā eva , niralaṅkatā tehi avibhūsitā sobhante kiṃ nu , na sobhanteti maññe .

Natthi avajjamassāti ca , mukhameva ambhojamiti ca viggaho .

Ki miti paṭisedhe , nu iti vitakketi .

11.

Vinā gurūpadesaṃ taṃ , bālo ’ laṅkattumicchati ;

Sampāpuṇe na viññūhi , hassabhāvaṃ kathaṃ nu so ?

11. Alaṅkaraṇañca tesaṃ vinā gurūpadesena karonto vinā pahāsaṃ nāparaṃ visesamadhigacchatīti dassetuṃ silesālaṅkāramāha ‘‘ vinā ’’ tiādi .

Gurūnaṃ pasādhanopāyopadesakānaṃ , alaṅkārakāraṇopāyopadesakānaṃ vā upadesaṃ ‘‘ ettha evaṃ kate sobheyyā ’’ ti upadisanaṃ vinā pariccajja mukhassa , bandhassa ca alaṅkaraṇānabhiññatāya bālo aññāṇako yo koci puggalo taṃ mukhaṃ , bandhaṃ vā alaṅkattuṃ anurūpavasena sajjetuṃ icchati adhippeti , so tādiso aññāṇapuggalo viññūhi tabbidūhi paṇḍitajanehi hassabhāvaṃ avahāsaṃ kathaṃ kenaM0.35 pakārena na sampāpuṇeyya .

‘‘ Kimidaṃ aññāṇapurisena kariyatī ’’ ti hasantevāti adhippāyo .

Nu iti vitakke .

11. Idāni padādidosarahitabandhasarīrassa alaṅkārehi bhūsanamapi gurūpadesasahitameva seṭṭhanti dassetuṃ ‘‘ vinā gurūpadesa ’’ miccādisilesālaṅkāramāha .

Bālo mukhādisarīrālaṅkāre , bandhālaṅkāre vā asamattho yo koci gurūpadesaṃ vinā sarīrālaṅkārakaraṇassa , bandhālaṅkārakaraṇassa vā anurūpopadesamantarena taṃ sarīraṃ , bandhaṃ vā alaṅkattuṃ tilakatāḍaṅkādīhi , saddālaṅkāraatthālaṅkārehi vā sajjetuṃ icchati ce , so viññūhi tadubhayaññūhi hassabhāvaṃ avahasitabbataṃ kathaṃ na sampāpuṇe , pāpuṇātyeva , tasmā gurūhi sādarato uggaṇhitvā kattabbanti bhāvo .

12.

Ganthopi kavivācāna-malaṅkārappakāsako ;

Yāti tabbacanīyattaṃ , tabbohārūpacārato .

12. Nanu saddagammā , atthagammā ca alaṅkārāti gantho kathanti āha ‘‘ ganthopī ’’ tiādi .

Kavivācānaṃ kavippayogānaṃ samudāyarūpānaṃ , paṭipādanīyatāya tabbacanīyānañca atthānaṃ alaṅkārappakāsako alaṅkārānaṃ yathāvuttānaṃ vibhāvito ganthopi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbacanīyattaṃ tena alaṅkāra saddena vāccataṃ yāti upagacchati .

Kinti āha ‘‘ tabbohārūpacārato ’’ ti .

Tassa katavohārassa alaṅkāra saddassa , tasmiṃ vā maṇḍanavisese pavattassa alaṅkāravohārassa upacaraṇaṃ soyamityabhedena parikappanaṃ upacāro .

Kasmā ?

Paṭipādanīyapaṭipādakānaṃ abhedavasena kāraṇe kārīyassa upacariyatoti adhippāyo .

12. IdāniM0.36 saddālaṅkāraatthālaṅkāragantho kathamalaṅkāroti āha ‘‘ gantho ’’ ccādi .

Kavivācānaṃ kavīhi vuttavākyasaṅkhātānaṃ , upacārato tappaṭipādanīyaatthasaṅkhātānañca kavippayogānaṃ alaṅkārappakāsako saddatthālaṅkārappakāsako ganthoapi kiriyākappasaṅkhātaṃ satthampi tabbohārūpacārato tassa alaṅkāroti katavohārassa alaṅkāra saddassa kāraṇe kārīyūpacārena tabbacanīyattaṃ tena alaṅkāra saddena vattabbataṃ yāti .

Api saddo alaṅkāramapekkhati .

Alaṅkāre pakāseti , alaṅkārānaṃ vā pakāsakoti ca , tena vacanīyo , tassa bhāvoti ca viggaho .

Ettha bhāvoti vāccavācakasambandho .

Tassa saddādialaṅkārassa vohāroti ca , tabbohārassa alaṅkāra saddassa upacāroti ca vākyanti .

13.

Dvippakārā alaṅkārā , tattha saddatthabhedato ;

Saddatthā bandhanāmāva , taṃsajjitatadāvali .

13. Idāni yathāvuttaalaṅkārānaṃ pabhedaṃ , tappasaṅkañca taṃbandhasarīrañca heṭṭhā vuttampi ekato sambandhetvā dassetuṃ ‘‘ dvippakārā ’’ di āraddhaṃ .

Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte ganthe , tasmiṃ vā bandhālaṅkārādhikāre alaṅkārā yathāvuttā dvippakārā honti .

Kathaṃ ?

Saddabhedato , atthabhedato ca , saddālaṅkārā atthālaṅkārāti alaṅkārā dvippakārā hontīti attho .

Yesaṃ bhedena te dvippakārā , te saddā , atthā ca .

‘‘ Bandho ’’ iti vuttaṃ nāmaṃ yassā āvaliyā sā bandhanāmā eva .

Taṃsajjitatadāvali tehi alaṅkārehi sajjitā pakāsitā taṃsajjitā , tesaṃ saddatthānaṃ āvali samudāyā , mahāvākyaṃ , antaravākyaṃ vā .

Paripuṇṇo bandho mahāvākyaṃ , muttakādayovayavā antaravākyāni , taṃsajjitatadāvalikaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā appasiddhā saddatthā vidhīyante .

13. IdāniM0.37 yathāvuttaalaṅkārānaṃ avuttabhedañca tadādhārādhikataṃ yathāvuttabandhasarīrañca ekato dassetuṃ ‘‘ dvippakāre ’’ ccādimāha .

Tattha tasmiṃ kiriyākappasaṅkhāte alaṅkāraganthe , no ce , alaṅkārādhikāre vā alaṅkārā vakkhamānālaṅkārā saddatthabhedato saddālaṅkāraatthālaṅkārabhedena dvippakārā honti , yesaṃ bhedena alaṅkārā bhinnā , te saddatthā bandhanāmāva .

Taṃsajjitatadāvali tehi saddatthālaṅkārehi alaṅkatā , tesaṃ saddatthānaṃ mahākabbādisamudāyarūpā paṭipāṭibandhoti vuttaṃ hoti .

‘‘ Bandho ’’ iti nāmaṃ yasseti ca , tehi saddatthālaṅkārehi sajjitāti ca , tesaṃ saddatthānaṃ āvalīti ca samāso .

14.

Guṇālaṅkārasaṃyuttā , api dosalavaṅkitā ;

Pasaṃsiyā na viññūhi , sā kaññā viya tādisī .

14. Evaṃ guṇena alaṅkārena sajjitāpi sā saddatthāvali appakenapi dosena saṃyuttā satī asamphusitabbāva viññūhi siyāti dassetumāha ‘‘ guṇa ’’ iccādi .

Saddālaṅkārākhyena guṇena , atthālaṅkārena ca saṃyuttāpi visesena sajjitāpi saddatthāvali dosalavena dosalesenāpi aṅkitā abhilañchitā satī viññūhi guṇadosavibhāgavidūhi paṇḍitapurisehi na pasaṃsiyā neva pasaṃsitabbā .

Kāviyāti āha ‘‘ kaññā viyatādisī ’’ ti .

Yathā hi kaññā dasavassikā sannaddhayobbanābhimukhabhāvena jananayanamanovilubbhinīguṇena , ābharaṇavisesena cālaṅkatā kenaci kuṭṭhadosalesena aṅkitā viññūnaṃ asamphusanīyā siyā , pagevāparā , evameva saddatthāvalipi appakenapi saddarūpena , atthalakkhaṇena ca dosena kuṭṭhakappena vajjanīyā eva viññūnaṃ , pageva bahunāti vuttaṃ hoti .

14. EvaṃM0.38 saddatthānaṃ guṇībhūtehi alaṅkārehi sajjitā saddatthāvali kenaci padādidosena abhilakkhitā ce , appasatthāti dassento ‘‘ guṇālaṅkāri ’’ ccādimāha .

Guṇālaṅkārasaṃyuttā api saddālaṅkārasaṅkhātaguṇena , atthālaṅkārena ca visesena yuttāpi sā saddatthāvali dosalavaṅkitā padadosādinā aṇumattenapi dosena aṅkitā yuttā sahitā tādisī guṇālaṅkārasaṃyuttāpi dosalavaṅkitā kaññā viya dasavassikā yobbanappattā vanitāva viññūhi guṇadosaparikkhakehi na pasaṃsiyā na pasaṃsitabbā .

Yathā hi dasavassikā itthī piyasabhāvasaṇṭhitā manuññehi guṇehi , sobhanānurūpagīveyyādiābharaṇavisesehi yuttāpi dissamānena kenaci setakuṭṭhalavena yuttā samānā guṇadosaparikkhakehi dassanīyā na hoti , evaṃ vuttappakārāpi bandhapaddhati kuṭṭhatulyena kenaci padādidosena yuttā viññūhi assādanīyāti adhippāyo .

Dosānaṃ lavo , tena aṅkitāti ca , sā viya dissatīti tādīsīti ca viggaho .

15.

Tena dosanirāsova , mahussāhena sādhiyo ;

Niddosā sabbathā sā ’ yaṃ , saguṇā na bhaveyya kiṃ .

15. Yato evaṃ , tena tasmā kāraṇā mahussāhena mahatā vāyāmena dosānaṃ padadosādīnamanatthanimittānaṃ nirāsova satthadiṭṭhiyā satthappabhāvato pariccāgoyeva sādhiyo sādhetabbo ,‘‘ viññūhī ’’ ti seso .

Evaṃ dosanirāse ko guṇo upalabbhatīti ce .

Sabbathā sabbappakārena niddosā dosehi niggatā sāyaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi sahitā na bhaveyya kiṃ , bhavatyeva , guṇarahitaṃ taṃalaṅkatamanupādeyyaṃ siyāti adhippāyo .

15. TenaM0.39 yato dosayuttā viññūhi anupādeyyā , tasmā mahussāhena adhikavāyāmena dosanirāsova padadosādīnaṃ nirākaraṇameva sādhiyo anekasatthavisayāya paññāya viññūhi sādhetabbo , evaṃ sati sabbathā sabbākārena niddosā dosarahitā sā ayaṃ saddatthāvali saguṇā saddālaṅkārasaṅkhātehi guṇehi yuttā na bhaveyya kiṃ , guṇayuttā bhaveyyāti adhippāyo .

Dosānaṃ nirāsoti ca , natthi dosā etissā , niggatā dosehi vāti ca , saha guṇehi vattamānāti ca viggaho .

16.

Sā ’ laṅkāraviyuttāpi , guṇayuttā manoharā ;

Niddosā dosarahitā , guṇayuttā vadhū viya .

16. Kiṃkāraṇamevaṃbhūto dosapariccāgena guṇādānena bandhoti āha ‘‘ sā ’ laṅkāre ’’ ccādi .

Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttāpi satī niddosā sabbappakārena dosehi niggatā guṇehi saddālaṅkārasaṅkhātehi saṃyuttā janānamānandasandohābhisandanekahetutāya mano harati attano santikamākaḍḍhatīti manoharā hotīti .

Tatthodāharaṇamāha ‘‘ dosarahitā guṇayuttā vadhū viyā ’’ ti .

Yathā yena kenacipi dosena virahitā vadhū manāpacāritādīhi guṇavisesehi saṃyuttā satī kenaci ābharaṇena amaṇḍitā apasādhitāpi kinnāma madhurā kavīnaṃ pasādhanaṃ kinnāma manoharā hoti , evamayaṃ saddatthāvalipi manoharā hotīti attho .

16. Idāni dosapariccāgena guṇādāne payojanaṃ dasseti ‘‘ sā ’ laṅkāraviyutte ’’ ccādinā .

Sā saddatthāvali alaṅkārehi viyuttā satīpi niddosā sabbappakārena dosarahitā guṇayuttā tatoyeva guṇībhūtā saddālaṅkārena yuttā dosarahitā dubbaṇṇadussaṇṭhānādidosehiM0.40 pariccattā guṇayuttā hadayaṅgamaguṇayuttā vadhū viya aṅganā viya manoharā sādhujane ārādheti .

17.

Pade vākye tadatthe ca , dosā ye vividhā matā ;

Sodāharaṇametesaṃ , lakkhaṇaṃ kathayāmya ’ haṃ .

17. Yato evaṃ guṇālaṅkārasaṃyuttāyapi dosalavaṅkitāya viññūnamanādaraṇīyatā , alaṅkāraviyuttāpi dosābhāvena guṇayuttāya manoharatā , evamanatthāvahassāpi dosassa pariharitabbatā satthadiṭṭhiyā , tasmā te dose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘ pade ’’ tiādinā .

Tesaṃ padānaṃ vākyānaṃ attho tadattho , tasmiṃ .

Udāharīyati lakkhyabhāvenāti udāharaṇaṃ , saha udāharaṇehīti sodāharaṇaṃ .

Lakkhiyati lakkhiyamanenāti lakkhaṇaṃ .

17. Evaṃ alaṅkārayuttāpi appakena dosena yuttabandhassa anupādeyyattā , alaṅkāraalaṅkaraṇe asatipi dosarahite viññūhi upādeyyattā ca mukhyassa dosaparihārassa avassaṃ kattabbattā idāni adhigatadose dassetuṃ paṭijānāti ‘‘ pade vākye ’’ ccādinā .

Pade nāmādicatubbidhapade ca , vākye ‘‘ syādyantatyādyantānaṃ cayo vākyaṃ sakārakakiriyā ’’ ti vuttalakkhaṇe vākye ca , tadatthe ca tesaṃ padavākyānaṃ atthe ca vividhā anekappakārā ye dosā viññūhi dosabhāvena matā ñeyyā , etesaṃ padādidosānaṃ sodāharaṇaṃ udāharaṇasahitaṃ lakkhaṇaṃ ahaṃ kathayāmi .

Ettha ca –

‘‘ Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ , nāmākhyātopasaggikaṃ ;

Nipātakañca taññūhi , asso khalvābhidhāvatī ’’ ti [ rūpabhiddhiṭīkāyaṃ nāmakaṇḍe ].

Vuttaniyāmena padaṃ tāva daṭṭhabbaṃ .

Udāharīyanti lakkhiyabhāvenāti udāharaṇānīti ca , saha udāharaṇenāti sodāharaṇan tiM0.41 ca , lakkhīyati lakkhiyamanenāti ca viggaho .

Padadosauddesa

18.

Viruddhatthantarājhattha-kiliṭṭhāni virodhi ca ;

Neyyaṃ visesanāpekkhaṃ , hīnatthakamanatthakaṃ .