2. Dosaparihārāvabodhaparicchedavaṇṇanā
68.
Kadāci kavikosallā , virodho sakalopya ’ yaṃ ;
Dosasaṅkhyamatikkamma , guṇavīthiṃ vigāhate .
69.
Tena vuttavirodhāna-mavirodho yathā siyā ;
Tathā dosaparihārā-vabodho dāni nīyate .
68-69.
Iccevaṃ
M0.104 dosavibhāgaṃ paricchijja idāni yathāvuttadosaparihārakkamamupadisitumāha ‘‘ kadācī ’’ tyādi .Sakalopi ayaṃ virodho viruddhatthantarādikato na koci eko eva dosesu , dosānaṃ vā saṅkhyaṃ gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma paricchijja guṇānaṃ vīthiṃ padaviṃ guṇasabhāvataṃ vigāhate abbhupagacchati kadāci , na sabbadā .
Kavino payujjakassa kosallā tādisavisayapariggahalakkhaṇanepuññakāraṇā , na tu yathā tathā ceti .
‘‘ Tene ’’ ccādi .
Yenevaṃ , tena kāraṇena vuttānaṃ viruddhatthantarādīnaṃ virodhānaṃ yathā yena pakārena avirodho niddosatā siyā bhaveyya , tathā tena pakārena dosānaṃ parihāro dūrīkaraṇaṃ avabujjhati ñāyati etenāti avabodho , tassa avabodho , tannāmiko paricchedo idāni nīyate ānīyate vuccateti attho .
68-69.
Evaṃ dosavibhāgaṃ paricchinditvā idāni yathāvuttadosānaṃ parihāratthamārabhanto ‘‘ kadācī ’’ tyādimāha .
Sakalopi ayaṃ virodho padadosādiko dosasaṅkhyaṃ dosānaṃ , dosesu vā gaṇanaṃ dosabhāvaṃ atikkamma kadāci kavikosallā kavino byākaraṇābhidhānachandoalaṅkatiādīsu paricayalakkhaṇena paññāpāṭavena yato guṇavīthiṃ guṇapadaviṃ kevalaṃ guṇasabhāvaṃ vigāhate abbhupagacchati , tena kāraṇena vuttavirodhānaṃ yathāvuttapadadosādivirodhānaṃ avirodho aviruddhatā yathā
M0.105 siyā yena pakārena bhaveyya , tathā tena pakārena dosaparihārāvabodho yathāvuttapadadosādisambandhino pariharaṇakkamassa avabodhakāraṇattā tannāmikaparicchedo idāni laddhāvasare nīyate vuccate .Yathāvuttadosā kavisāmatthiyena niddosattaṃ bhajanti , tassa sāmatthiyassa upadesaṃ dassāmāti adhippāyo .
Padadosaparihāravaṇṇanā
Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā –
70.
Vindantaṃ pākasālīnaṃ , sālīnaṃ dassanā sukhaṃ ;
Taṃ kathaṃ nāma megho ’ yaṃ , visado sukhaye janaṃ .
70.‘‘ Vindanta ’’ miccādi .
Pākena pariṇatabhāvena sālīnaṃ yuttānaṃ , manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ sālijātīnaṃ dassanā sukhaṃ cetasikaṃ somanassaṃ vindantaṃ taṃ janaṃ visado ayaṃ megho ambudo kathaṃ nāma sukhayeti .
Ettha tādisassa janassa asukhappadānaṃ garaḷassa meghassānurūpanti viruddhatthantaratā parihaṭā .
70. Tattha viruddhatthantarassa parihāro yathā evaṃ .
‘‘ Vindanti ’’ ccādi .
Pākasālīnaṃ pariṇāmena yuttānaṃ , manuññānaṃ vā sālīnaṃ rattasāliādīnaṃ dassanā dassanahetu sukhaṃ cetasikasomanassaṃ vindantaṃ anubhontaṃ taṃ janaṃ taṃ kassakajanaṃ visado jaladāyako ayaṃ megho kathaṃ nāma sukhaye , na sukhayateva .
Tādisassa janassa dukkhadānaṃ garaḷadāyakassa meghassāpi anurūpamiti viruddhaññattho apanīto hoti .
Pākena sālinoti viggaho .
Sukhaṃ karotīti sukhayeti nāmadhātu .
Yathā vā –
71.
Vināyakopi
M0.106 nāgosi ,Gotamopi mahāmati ;
Paṇītopi rasāpeto ,
Cittā me sāmi te gati .
71.‘‘ Vināyakopi ’’ ccādi .
Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako , garuḷo , satte vinetīti vināyako , vuddho , bhagavā ca .
Tattha yadā vināyako garuḷo , tadā tu nāgo pannagosīti viruddhaṃ , pakkhantare tvaviruddhaṃ bhagavato āgussa rāgādino abhāvato .
Imesaṃ gunnaṃ atisayena go gotamo hīnapasu , gotamavaṃsāvatiṇṇattā gotamo bhagavā ca .
Hīnapasu ca tvaṃ mahāmati asīti viruddhaṃ accantahīnapasuno mahatiyā paññāya abhāvato .
Pakkhantare tu na byāghāto .
Paṇīto madhuro raso , uttamo ca sugato .
Tattha madhurarasato apeto apagatosīti virujjhati , bhagavato tu rasehi siṅgārādīhi apetoti yujjati .
Me mama .
Sāmīti āmantanaṃ .
Te tava gati pavatti cittā abbhutāti .
Ettha viruddhatthantaraṃ virodhālaṅkāraṃ silāghanīyanti tena taṃ parihaṭaṃ .
71. Yathā vā uttadosassa parihāro īdiso vā .
‘‘ Vināyako ’’ ccādi .
He sāmi tvaṃ vināyakopi garuḷopi nāgosi pannago asi .
No ce , vināyakopi satte vinento eva nāgosi nikkileso asi .
Gotamopi pasutamopi mahāmati mahāpaññavāsi .
No ce , gotamopi gottato gotamoyeva mahāmati mahāpaññavāsi .
Paṇītopi madhuropi rasāpeto madhurarasato apagatosi .
No ce , paṇītopi uttamo eva rasāpeto siṅgārādirasato apagatosi .
Te tuyhaṃ gati pavatti me mayhaṃ cittā acchariyā .
M0.107 Ettha garuḷassa nāgattañca pasutamassa paññavantattañca paṇītassa nirasattañca viruddhaṃ , tathāpi aññapakkhassa aviruddhattā viruddhatthantaradoso pasatthena viruddhālaṅkārena nirākato .Vīnaṃ pakkhīnaṃ nāyako , garuḷo .
Satte vinetīti vināyako , buddho .
Natthi āgu [ ago ( ka .)] etassāti nāgo , buddho .
Gunnamatisayena gotamo , pasu .
Mahatī mati assāti mahāmati , buddho .
Padhānattaṃ nīto paṇīto , madhuro raso .
Rasato apetoti rasāpeto , buddhoti viggaho .
Ajhatthassa yathā –
72.
Kathaṃ tādiguṇābhāve ,
Lokaṃ toseti dujjano ;
Obhāsitāsesadiso ,
Khajjoto nāma kiṃ bhave .
72.‘‘ Katha ’’ miccādi .
Dujjano tādino guṇā lokaṃ tosenti , tādīnaṃ guṇānaṃ attani abhāve sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti , na tosetīti attho .
Vuttamevatthantarena sādheti ‘‘ khajjoto nāma obhāsitā dīpitā asesadisā yena tathāvidho kiṃ bhave , na bhaveyya tādino guṇassa abhāvato ’’ ti .
Ettha khajjotassa adhikatthabhāvena sito obhāsitāsesadisattadoso ‘‘ kathaṃ tādiguṇābhāve ’’ tiādivacobhaṅgiyā parihaṭo .
72. Ajhatthassa yathāti ettha parihāro ajjhāhāro , evamuparipi .
‘‘ Kathi ’’ ccādi .
Dujjano guṇahīnajano tādiguṇābhāve santosajananakāraṇānaṃ tādisānaṃ sīlādiguṇānaṃ
M0.108 attani avijjamānatte sati lokaṃ sattalokaṃ kathaṃ toseti , na tosetiyeva , tathā hi khajjoto nāma obhāsitāsesadiso kiṃ bhave , na bhavatyeva .Ettha khajjotassa sakaladisobhāsanasaṅkhātamadhikatthadoso ‘‘ kathaṃ tādiguṇābhāve ’’ ccādivākyalīlāya nirākato .
Tādī ca te guṇā ceti viggaho .
73.
Paheḷikāyamāruḷhā , na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā ;
Piyā sukhā ’ liṅgitaṃ ka-māliṅgati nu no iti .
73.‘‘ Paheḷikāyaṃ ’’ iccādi .
Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadoso paheḷikāya visaye āruḷhā sahī na hi no duṭṭho siyā .
Kīdisīti āha ‘‘ piye ’’ ccādi .
Itīti nidassane .
Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ kaṃ janaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca no āliṅgati na saṃyujjati nu .
Nu iti parivitakke nipāto .
Ettha piyāti kiliṭṭhaṃ paheḷikāya samāropena parihaṭaṃ .
73.‘‘ Paheḷike ’’ ccādi .
Kiliṭṭhatā kiliṭṭhapadadosasaṅkhātā paheḷikāyaṃ visaye āruḷhā ce , na hi duṭṭhā duṭṭhā na hoti .
Kimudāharaṇaṃ ?
Piyā sukhāliṅgitaṃ kamāliṅgati nu no iti , iti saddassa nidassanatthattā sesaudāharaṇānametamupalakkhaṇanti ñātabbaṃ .
No ce , evaṃpakārānamudāharaṇānamapariggahetabbattā iti saddo pakāratthoti .
Piyā vallabhāya āliṅgitaṃ upaguhitaṃ kaṃ nāma janaṃ sukhaṃ kāyikamānasikaṃ no āliṅgati nu , āliṅgatevāti .
Ettha piyāti kiliṭṭhapadaṃ paheḷikāyamāropanena nirākataṃ hoti .
74.
Yamake no payojeyya , kiliṭṭhapada ’ micchite ;
Tato yamaka ’ maññaṃ tu , sabbametaṃmayaṃ viya .
74.‘‘ Yamake ’’ ccādi .
M0.109 Tato aññan ti icchitayamakato aññaṃ .Tu iti visesajotako .
Etaṃmayaṃ viyāti etena kiliṭṭhapadena nibbattaṃ viya .
74.‘‘ Yamake ’’ ccādi .
Kiliṭṭhapadaṃ icchite yamake iṭṭhayamake no payojeyya nappayujjeyya , tato iṭṭhayamakato aññaṃ sabbaṃ yamakaṃ pana etaṃmayaṃ viya iminā kiliṭṭhapadadosena kataṃ viya hoti .
Ettha iṭṭhayamakaṃ vuttanayena ñātabbaṃ , etena nibbattaṃ etaṃmayanti viggaho .
Desavirodhino yathā –
75.
Bodhisattappabhāvena , thalepi jalajānya ’ huṃ ;
Nudantāni ’ va sucirā-vāsaklesaṃ tahiṃ jale .
75.‘‘ Bodhisatte ’’ ccādi .
Bodhisattassa māyādeviyā sutassa vakkhamānassa visesassa taduppannadine sambhavā pabhāvena puññappabhāvato jalajāni ambujāni thalepi ahuṃ ahesuṃ acintanīyattā puññappabhāvassa .
Kiṃ pana vāpyādīsu kiṃ karontāva tahiṃ tasmiñca jale suciraṃ sabbadāva āvasana māvāso tena jāto kleso taṃ nudantāniva dūrato jahantāniveti .
Acintanīyattā puññappabhāvassa īdisampi acchariyamahosīti na desavirodho .
75. Bodhisattappabhāvena bodhisattassa acinteyyānubhāvena jalajāni jalajasadisattā tannāmakāni padumakeravādīni tahiṃ jale visayattena pasiddhe tasmiṃ udake sucirāvāsaklesaṃ aticiraṃ nivāsato jātaāyāsaṃ nudantāni iva cajantāni iva thalepi ahuṃ ahesuṃ , vāpiādīsu kā kathā .
Ettha jalajānaṃ thaluppattikathanasaṅkhātaṃ desavirodhaṃ acinteyyapuññappabhāvena īdisānaṃ
M0.110 acchariyānaṃ pātubhāvato ‘‘ bodhisattappabhāvenā ’’ ti iminā nirākaroti .Bodhiyaṃ catumaggapaññāyaṃ sattoti ca , tassa pabhāvoti ca , suciraṃ āvāsoti ca , tena bhūto klesoti ca vākyaṃ .
Kālavirodhino yathā –
76.
Mahānubhāvapisuno , munino mandamāruto ;
Sabbotukamayaṃ vāyi , dhunanto kusumaṃ samaṃ .
76.‘‘ Mahā ’’ iccādi .
Mando mudubhūto māruto ayaṃ sabbotukaṃ sabbesu utūsu pupphanakaṃ kusumaṃ pupphaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto vikiranto munino munisadisattā bhavissantamunibhāvena ca bodhisattassa , muninoyeva vā sammāsambodhisamadhigamasamaye mahānubhāvassa pisuno sūcako vāyi pavāyatīti .
Ettha yadyapekadā sabbotukāsambhavo nānāutūsu nānākusumassa sambhavā , tathāpi bhagavato mahānubhāvapisunamīdisamekapadikaṃ sambhavatīti kālavirodho iminā parihaṭo .
76.‘‘ Mahānubhāve ’’ ccādi .
Ayaṃ mandamāruto acaṇḍasamīraṇo sabbotukaṃ vasantādīsu sabbautūsu vikasantaṃ kusumaṃ pupphajātaṃ samaṃ ekato katvā dhunanto kampento munino ekantabhāvittā munisaṅkhātassa bodhisattassa , sammāsambodhisamadhigamasamaye bhūtattā munino sabbaññuno vā mahānubhāvapisuno mahantaṃ puññappabhāvaṃ pakāsento vāyi sampavāyīti .
Ettha nānākāle sambhavantānampi kusumānaṃ ekakāle sambhavassa kālavirodhattepi bhagavato puññānubhāvo tādisamacchariyamekakkhaṇe janetuṃ samatthoti kālavirodhaṃ ‘‘ mahānubhāvapisuno ’’ ti iminā nirākaroti .
Mahānubhāvassa , mahānubhāvaṃ vā pisunoti vākyaṃ .
Kalāvirodhino yathā –
77.
Nimuggamanaso
M0.111 buddha-guṇe pañcasikhassapi ;Tantissaravirodho so , na sampīṇeti kaṃ janaṃ .
77.‘‘ Nimuggi ’’ ccādi .
Buddhassa guṇe sīlādike aparimāṇe nimuggaṃ ogāḷhaṃ manaṃ cittaṃ yassa tassa pañcasikhassa gandhabbadevaputtassapi vīṇāya tantiyā saro kiriyākālamānalakkhaṇavilambitadutamajjhabhedabhinno chajjādiko tassa virodho kalāsatthapariniddiṭṭhakamavesamaṃ kaṃ janaṃ na sampīṇeti , pīṇetiyeva .
Sammāsambuddhassa lokiyaguṇānubandhabuddhīnaṃ vikkhepappavattipi tathāvidhaṃ pīṇetīti .
‘‘ Buddhaguṇe nimuggamanaso ’’ ti iminā kalāvirodho parihaṭo .
77.‘‘ Nimuggi ’’ ccādi .
Buddhaguṇe sabbaññuno vimhayajanakasīlādiguṇasambhāre nimuggamanaso otiṇṇacittassa pañcasikhassapi gandhabbadevaputtassāpi so tantissaravirodho vīṇāya tantiyā ghaṭṭanakiriyā , addhamattikādikālo , hatthādīnaṃ sannivesalakkhaṇo mānoti imehi tīhi lakkhaṇehi yuttassa mandasīghamajjhimappamāṇehi bhinnassa chajjādisattasarassa kalāsatthāgatakkamassa vināsasaṅkhāto virodho kaṃ janaṃ na sampīṇeti , sampīṇeti eva .
Ettha akantiyā kāraṇabhūto kalāsatthāgatakkamabhaṅgo lokuttarabuddhaguṇānugatabuddhiyā jātoti so bhaṅgo ‘‘ nimuggamanaso buddhaguṇe ’’ ti vuttattā pītiyā kāraṇameveti na virodho .
Nimuggo mano assāti ca , tantiyā saroti ca , tesaṃ virodhoti ca vākyaṃ .
Lokavirodhino yathā –
78.
Gaṇaye
M0.112 cakkavāḷaṃ so , candanāyapi sītalaṃ ;Sambodhisattahadayo , padittaṅgārapūritaṃ .
78.‘‘ Gaṇaye ’’ ccādi .
Candanāya api sītalaṃ gaṇaye cintesi .
Kintaṃ ?
Padittaṅgārapūritaṃ cakkavāḷaṃ .
Ko so ?
Sambodhiyaṃ sabbaññutaññāṇe sattaṃ paribaddhaṃ hadayaṃ cittaṃ yassa so .
Sabbaññutaññāṇānubandhabuddhino hi tādiso manobandhoti na lokavirodho .
78.‘‘ Gaṇaye ’’ ccādi .
Sambodhisattahadayo sabbaññutaññāṇe āsattacitto so bodhisatto padittaṅgārapūritaṃ ādittaṅgārehi paripuṇṇaṃ cakkavāḷaṃ cakkavāḷagabbhaṃ candanāyapi candanato api sītalaṃ atisītalaṃ katvā gaṇaye cinteyyāti .
Iṭṭhatthaluddhassa cittappavattiyā īdisattā aggino candanatopi adhikasītattakappanā ‘‘ candanaṃ sītalaṃ , aggi uṇho ’’ ti pavattalokasīmāya viruddhā na hoti .
Sambodhiyaṃ sattahadayaṃ yasseti ca , padittāni aṅgārānīti ca , tehi pūritanti ca viggaho .
Ñāyavirodhino yathā –
79.
Pariccattabhavopi tva-mupanītabhavo asi ;
Acintyaguṇasārāya , namo te munipuṅgava .
79.‘‘ Pariccatte ’’ ccādi .
Munipuṅgava munīnaṃ uttama pariccatto visaṭṭho bhavo sugatiduggatisaṅkhāto yenāti pariccattabhavopi tvaṃ upanīto ānīto pavattito bhavo vuḍḍhi yenāti upanītabhavo asi .
Tasmā kāraṇā acintyaguṇasārāya te namo atthūti seso .
Īdisaṃ na ñāyaviruddhamevaṃvidhattā munipuṅgavassa .
79.‘‘ Pariccatte ’’ ccādi .
Munipuṅgava muniseṭṭha tvaṃ pariccattabhavopi apanītasugatiduggatibhavopi upanītabhavo lokassānītaabhivuddhiko asi bhavasi , acintyaguṇasārāya tato eva cintāvisayātikkantasāraguṇassa te tuyhaṃ namo atthūti sabbākārato bhavassa pariccattattā attani avijjamānaṃ
M0.113 sugatibhavaṃ lokassa detīti etaṃ ñāyāgataṃ na hotīti paṭibhāti , tathāpi ca sabbaññūnaṃ pavatti īdisāyevāti ñāyavirodho nirākato .Acintyā guṇasārā yasminti viggaho .
Āgamavirodhino yathā –
80.
Nevālapati kenāpi , vacīviññattito yati ;
Sampajānamusāvādā , phuseyyāpattidukkaṭaṃ .
80.‘‘ Neve ’’ tiādi .
Yatīti bhikkhu kenāpi saha nevālapati na vadatyeva , tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātena vacīviññattihetunā pavattito sampajānantassa musāvādato kāraṇā āpattidukkaṭaṃ ‘‘ sampajānamusāvādassa hotī ’’ ti vuttadukkaṭāpatti phuseyya āpajjatīti .
Ettha anālapato vacīviññattiyā kathaṃ musāvādoti abhidhammāpannavirodho natthi , aparavacanatthe tvīdiso virujjhatīti .
80.‘‘ Nevi ’’ ccādi .
Yati samaṇo kenāpi kenaci saddhiṃ nevālapati no bhāsati , tathāpi vacīviññattito copanavācāsaṅkhātaviññattikāraṇā pavattanato sampajānamusāvādā sampajānantassa musābhaṇanato āpattidukkaṭaṃ dukkaṭāpattiṃ phuseyya āpajjeyyāti .
Ettha anālapantassa vacīviññattito musāvādo kathaṃ sambhavatīti abhidhammāpannavirodho ,‘‘ santiṃ āpattiṃ nāvikareyya , sampajānamusāvāda ’ ssa hotī ’’ ti nidānuddese niddiṭṭhavacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpatti hotīti āgamavirodho nirākato .
Musābhaṇanaṃ vinā āpatti kathaṃ bhavatīti ?
Yathā kāle avassamānameghato sañjātadubbhikkhaṃ ‘‘ meghakataṃ dubbhikkhan ’’ ti vattabbaṃ hoti , evaṃ kathetabbakāle akathanato sañjātā vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā dukkaṭāpattipi
M0.114 tato sañjātāti vattabbā hoti .Sampajānantassa musāvādoti ca , āpattiyeva dukkaṭanti ca vākyaṃ .
Neyyassa yathā –
81.
Marīcicandanālepa-lābhā sītamarīcino [ sitamarīcino ( sī .)];
Imā sabbāpi dhavalā , disā rocanti nibbharaṃ .
81.‘‘ Marīcī ’’ tyādi .
Sītamarīcino candassa marīciyo dīdhitiyo eva candanaṃ , tassa ālepo upadeho , tassa lābhena imā sabbāpi disā nibbhara matisayaṃ dhavalā setā rocantīti natthettha neyyatā marīciyā saddopāttatthāya tu .
81.‘‘ Marīci ’’ ccādi .
Sītamarīcino candassa marīcicandanālepalābhā marīcisaṅkhātacandanālepassa paṭilābhato imā sabbāpi disā nibbhara matisayaṃ dhavalā setā rocanti dibbantīti .
Disānaṃ dhavalakāraṇassa ‘‘ marīcicandanālepalābhā sītamarīcino ’’ ti vuttattā neyyadoso na patiṭṭhāti , candanamiva candanaṃ , marīciyoyeva candanamiti ca , tassa ālepoti ca , tassa lābhoti ca viggaho .
Yathā vā –
81.
Manonurañjano māra-ṅganāsiṅgāravibbhamo ;
Jinenā ’ samanuññāto , mārassa hadayānalo .
82.‘‘ Mano ’’ ccādi .
Manaṃ passantānamanussarantānañca cittaṃ anurañjetīti manonurañjano , māraṅganānaṃ siṅgārakato vibbhamo vilāso jinena asamanuññāto abbhupagato mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi jāto .
Soko cettha analatthe niruppito tassa
M0.115 tādisatthānativattanato , kāraṇantupacārenāti .Ettha yajjapi māraṅganāparājayo na saddopāttattho , tathāpi ‘‘ siṅgāravibbhamo mārassa hadayaggī ’’ ti vutte sāmatthiyā māraṅganāparājayo gamyate , tathāvidhassa mārasokassa māraṅganāparājayābyabhicārato .
Nevedisassa neyyatā , vaṅkavuttīdisī guṇoyeva bandhassa .
82. Vattabbassa ñāyopāttattā neyyadosaparihāratthamudāharati ‘‘ mano ’’ ccādi .
Manonurañjano dassanasavanānussaraṇaṃ karontānaṃ janānaṃ cittamattani anurañjanto māraṅganāsiṅgāravibbhamo māravadhūnaṃ ratikīḷāhetubhūtakāmapatthanāsaṅkhātasiṅgārena katalīlā jinena jitapañcamārena satthunā asamanuññāto anabbhupagato asampaṭicchito mārassa vasavattino hadayānalo hadayaggi ahosīti .
Analattena kappitakāriyabhūto soko māraṅganāsiṅgāravibbhamasaṅkhātakāraṇena saddhiṃ abhedakappanāya [ analattakappanāya ( ka .)]‘‘ guḷo semhaṃ , tipusaṃ jaro ’’ tiādīsu viya tulyādhikaraṇabhāvena vutto hoti .
Ettha kiñcāpi māraṅganānaṃ parājayavācako saddo natthi , tathāpi ‘‘ siṅgāravibbhamo mārassa hadayānalo ’’ ti vutte māraṅganāparājayaṃ vinā tādisasokuppattikāraṇassa anadhigatattā aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyena tāsaṃ parājayo pakāsito hotīti īdisavaṅkavuttiyā bandhaguṇattā neyyadoso nirākato hotīti .
Mano anurañjetīti ca , māraṅganānaṃ siṅgāroti ca , tena kato vibbhamoti ca vākyaṃ .
Visesanāpekkhassa yathā –
83.
Apayātāparādhampi , ayaṃ verī janaṃ jano ;
Kodhapāṭalabhūtena , bhiyyo passati cakkhunā .
83.‘‘ Apayāte ’’ ccādi .
M0.116 Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi jananti sambandho .Apayāto apagato aparādho yassa taṃ , kodhena pāṭalabhūtena setarattena .
Iminā visesanāpekkhadoso parihaṭo .
83.‘‘ Apayāti ’’ ccādi .
Ayaṃ verī jano apayātāparādhampi apagatāparādhampi janaṃ kodhapāṭalabhūtena kodhena bhūtasetalohitavaṇṇayuttena cakkhunā bhiyyo yebhuyyena passatīti .
‘‘ Passatī ’’ ti vacanassa vijjamānattepi ‘‘ cakkhunā ’’ ti visesyavacanaṃ ‘‘ kodhapāṭalabhūtenā ’’ ti visesanassa labbhamānattā sātthakaṃ hotīti visesanāpekkhadoso nirākatoti .
Apayāto apagato aparādho asmāti ca , kodhena pāṭalabhūtanti ca viggaho .
Hīnatthassa yathā –
84.
Appakānampi pāpānaṃ ,
Pabhāvaṃ nāsaye budho ;
Api nippabhatānīta-
Khajjoto hoti bhāṇumā .
84.‘‘ Appakāna ’’ miccādi .
Budho paṇḍitaposo appakānaṃ pāpānampi kimutamadhikānaṃ pabhāvaṃ ānubhāvaṃ nāsaye appavattiṃ pāpeyya .
Taṃ atthantaranyāsena sādheti .
Bhāṇumā sūriyo nippabhataṃ ānīto khajjoto yena tathāvidho api hoti .
‘‘ Mandappabho ayan ’’ ti jotiriṅgaṇampi nopekkhati cakkavāḷakuharānucaritamahānubhāvopīti .
Ettha apī tyādinā vacobhaṅgiyā hīnatthadoso parihaṭo .
84.‘‘ Appakāni ’’ ccādi .
Budho paññavā appakānampi atimandānampi pāpānaṃ akusalānaṃ pabhāvaṃ vipākadānasāmatthiyasaṅkhātānubhāvaṃ nāsaye ahosikammatāpādanena nāseyya ,
M0.117 bahūnaṃ pāpānaṃ vattabbameva natthi .Tamatthamatthantaranyāsālaṅkārena samattheti api ccādi .
Bhāṇumā sūriyo nippabhatānītakhajjoto api nippabhatamāpāditajotiriṅgaṇehi samannāgatopi hotīti .
Hīnapabhāvo hoti khajjopanake pahāya attano ālokaṃ karonto na hotīti adhippāyo .
Ettha api nippabhati ccādivacanavilāsavasena hīnapakkhaṃ gahetvāpi sūriyaudārattasseva positattā ‘‘ nippabhatānītakhajjoto ’’ ti visesanapadaṃ hīnatthadosaṃ na nissayati .
Natthi pabhā yesanti ca , tesaṃ bhāvoti ca , taṃ ānītā khajjotā yeneti ca viggaho .
Anatthassa yathā –
85.
Na pādapūraṇatthāya , padaṃ yojeyya katthaci ;
Yathā vande munindassa , pādapaṅkeruhaṃ varaṃ .
85.‘‘ Na pāde ’’ ccādi .
Ettha vande iccādo heṭṭhā viya pādapūraṇassa kassaci abhāvena anatthābhāvo .
85.‘‘ Na pādi ’’ ccādi .
Pādapūraṇatthāya gāthāpādānaṃ pūraṇasaṅkhātapayojanatthāya padaṃ nāmādikaṃ katthaci na yojeyya viññūti , yathā niratthakapadāyojane udāharaṇamevaṃ ‘‘ munindassa varaṃ pādapaṅkeruhaṃ vande ’’ ti .
Heṭṭhā duṭṭhodāharaṇe viya pādapūraṇatthaṃ kassaci padassa ayojitattā sātthakapadehi niratthakadoso nirākatoti .
Mudunimmalasobhādisādhāraṇaguṇayogato paṅkeruhasadisaṃ upacārato paṅkeruhaṃ nāma .
Pādameva paṅkeruhanti viggaho .
visesanavisesyapadadosaparihāro .
86.
Bhayakodhapasaṃsādi-
Viseso tādiso yadi ;
Vattuṃ kāmīyate doso ,
Na tatthe ’ katthatākato .
86.‘‘ Bhaye ’’ ccādi .
M0.118 Bhaya ñca cittutrāso kodho ca doso pasaṃsā ca thuti , tā ādi yassa turitādino so tādiso viseso yadi vattuṃ kāmīyate icchīyate , tattha tasmiṃ bhayādivisese visaye ekatthatāya ekatthabhāvena kato doso natthi . 86. Idāni vākyadosaparihāratthamārabhati ‘‘ bhayakodhe ’’ ccādi .
Bhayakodhapasaṃsādi cittutrāsapaṭighathutiādīhi samannāgato tādiso viseso vattuṃ yadi kāmīyate ce viññūhi icchīyate , tattha bhayakodhādike visese ekatthatākato ekatthabhāvena kato doso vākyadoso na bhavati .
Bhayādivisese vattumicchite pubbuccāritapadassa punuccāraṇe ekatthadoso na hotīti adhippāyo .
Bhayañca kodho ca pasaṃsā cāti ca , tā ādi yassa turitakotūhalaaccharāhāsasokapasādasaṅkhātassa atthavisesasseti ca viggaho .
Tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā bhayādīsu kathitamapi gahetvā punappunaṃ kathanamavirodhaṃ .
Eko attho yesaṃ padādīnaṃ te ekatthā , tesaṃ bhāvo ekatthatā , tāya katoti viggaho .
Yathā –
87.
Sappo sappo ayaṃ handa , nivattatu bhavaṃ tato ;
Yadi jīvitukāmo ’ si , kathaṃ tamupasappasi .
87.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ sappo ’’ iccādi .
‘‘ Ayaṃ sappo sappo ’’ ti bhayenāmeḍitaṃ handāti khede tato tamhā ṭhānā , sappato vā bhavaṃ bhavanto nivattatu gatamaggābhimukho āvattatu .
Taṃ ṭhānaṃ , sappaṃ vā .
Natthettha ekatthatādoso bhayenāmeḍitappayogato .
87.‘‘ Sappo ’’ ccādi .
M0.119 Handa naṭṭho vata , ayaṃ sappo sappo bhavaṃ tato ṭhānato , sappato vā nivattatu āvattatu yadi jīvitukāmo asi , taṃ ṭhānaṃ , sappaṃ vā kathamupasappasi kathamupagacchasīti .Bhaye āmeḍitavacanattā ekatthatādoso natthi , jīvitukāmosīti ettha bindulopo .
Padadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā .