Issues
Subodhālaṅkāraṭīkā
Subodhālaṅkāraṭīkā

Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Abyapetacatukkapādādiyamakavaṇṇanā

30.
Kamalaṃ ka ’ malaṃ kattuṃ-vanado vanado ’ mbaraṃ ;
Sugato sugato lokaṃ , sahitaṃ sahitaṃ karaṃ .
30.‘‘ Kamala ’’ miccādi .
Kamalaṃ aravindaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ sajjanatthāya hoti , vikasitāravindasandohasambhāvitodakassa vāpādīsu tādisaramaṇīyattasampattisambhavato , avanaṃ rakkhaṃ dadāti sassasampatyādikāraṇabhāvenāti avanado .
Vanaṃ jalaṃ dadāti na tucchoti vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ jaladhārabhārabharitambarakuharassa dassanīyatāguṇayogato alaṃkattunti adhikataṃ .
Sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuddhiṃ karaṃ karonto suṭṭhu gadatīti sugato mañjubhāṇī pubbabuddhā viya nekkhammādinā kāmacchandādike pajahanto gantvā arahattamaggena savāsanasakalakilese samucchinditvā sobhanaṃ nibbānapuraṃ gatoti vā sugatoti vutto so mahāmuni attano aparimitapāramitāsimpakacagalitatilakabhāvena lokaṃ lokattayaṃ , sahitaṃ lokanti vā yojanīyaṃ alaṅkattuṃ alaṃkaraṇāyāti .
Idaṃ pādacatukkādiyamakamabyapetaṃ .
30. KamalaṃM0.54 padumaṃ kaṃ jalaṃ alaṅkattuṃ pañcavidhapadumasañchannassa udakassa ramaṇīyattā sajjetuṃ hoti .
Avanado kāle vuṭṭhisampadāya sassasampadādīnaṃ kāraṇattā ārakkhaṃ dento vanado megho ambaraṃ ākāsaṃ alaṅkattuṃ jaladhārabhārabharitambarakucchiyā dassanīyattā sajjetuṃ hoti , sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ abhivuḍḍhiṃ karaṃ karonto sugato citrakathī sundaraṃ nibbānaṃ gato vā so sugato so tathāgato lokaṃ lokattayaṃ , sahitaṃ lokaṃ vā alaṅkattuṃ citrakathādikāraṇehi tādisassa aññassa ca lokarāmaṇeyyassābhāvā sajjetuṃ hoti .
Sabbapadatthānaṃ sattābyabhicārittā hotīti gammaṃ .
Tatoyeva sabbe paṭhamantabhavanakriyāya yujjantīti vadanti .
Idaṃ abyapetacatukkapādādiyamakaṃ .
31.
Abyapetādiyamaka-sseso leso nidassito ;
Ñeyyāni ’ māyeva disā-ya ’ ññāni yamakānipi .
31. Iccevamabhimatayamake abyapetapādādiyamakassa disāmattaṃ dassetvā upasaṃharati ‘‘ abyapete ’’ ccādinā .
Abyapetassa abyavahitassa catunnaṃ pādānaṃ ādo , ādibhūtassa vā yamakassa eso yathāvutto leso kocideva bhedo nidassito vikappito .
Aparānipi kiṃ na vikappiyantīticeti āha ‘‘ ñeyyāni ’’ ccādi .
Imāya disāya iminā upāyena maggeneva aññāni vuttato aparāni dutiyapādādiyamakatatiyapādādiyamakacatutthapādādiyamakādīni abyapetānipi paṭhamadutiyapādādiyamakapaṭhamatatiyapādādiyamakānipi byapetāni , paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīnipi abyapetabyapetāni , tathā majjhantapādayamakāni ñeyyāni jānitabbāni , viññūnaṃ tādisāya disāya dassitattāti .
Tattha ca –
‘‘ GuṇāguṇenaM0.55 saha te , sādhavo ’ sādhavo janā ;
Vigāhante samaṃ nātha , cittaṃ citte kathaṃ nu te ’’.
Iccādinā dutiyapādādiyamakādīni abyapetāni ,
‘‘ Piyena vacasā sabbe ,
Piyena ’ ppiyabhāṇino ;
Pādānate jinokāsi ,
So dhammo hantu vo ’ ppiyaṃ ’’.
Iccādinā paṭhamadutiyapādādiyamakādīni abyapetāni ,
‘‘ Sa ’ malaṃ samalaṃ kattuṃ , suciraṃsuci raṃjaye ;
Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ , sa ’ malaṃ samalaṃbhi yo ’’.
Iccādinā paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiyamakādīni abyapetabyapetāni ,
‘‘ Manohara hara klesaṃ , jina cetobhavaṃ mama ;
Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhaṃ ’’.
Iccādinā majjhapādayamakāni ,
‘‘ Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā ’ pūrayi mahiṃ ;
Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvaṃ ’’.
Iccādinā antapādayamakāni jānitabbāni .
31. Evaṃ abhimatayamakena abyapetayamakānamupāyādīni nigamento āha ‘‘ abyapeti ’’ ccādi .
Abyapetādiyamakassa visadisavaṇṇehi abyavahitādiyamakassa , abyapetapādādiyamakassa vā eso leso ‘‘ sujani ’’ ccādiko appakodāharaṇanayo nidassito niddiṭṭho .
Aññāni yamakānipi imāyeva disāya iminā nayeneva ñeyyāni viññūhi ñātabbāni .
Ādo yamakaṃ , ādibhūtaṃ vā yamakaṃ , abyapetañca taṃ ādiyamakañcāti vākyaṃ .
Evaṃ dassitenaM0.56 iminā kamena abyapetadutiyapādādiyamakādayo ñātabbāti adhippāyo .
Tattha abyapetadutiyapādādiyamakamevaṃ veditabbaṃ –
Guṇāguṇena saha te , sādhavo ’ sādhavo janā ;
Vigāhante samaṃ nātha , cittaṃ citte kathaṃ nu te .
Bho nātha te tuyhaṃ citte sādhavo asādhavo te janā guṇāguṇena sakasakaguṇena aguṇena ca saha samaṃ ekajjhaṃ kathaṃ nu vigāhante , cittaṃ acchariyaṃ sujanadujjanesu samamettā acchariyāti adhippāyo .
Abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –
Piyena vacasā sabbe , piyena ’ ppiyabhāṇino ;
Pādānate jinokāsi , so dhammo hantu vo ’ ppīyaṃ .
Jino appiyabhāṇinopi sabbe jane piyena yena vacasā pādānate akāsi , so dhammo vo appiyaṃ hantu .
Ettha api saddapariyāyassa pi saddassa gahitattā yatibhaṅgo natthi .
Paṭhamacatutthadutiyatatiyapādādiabyapetabyapetayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –
Sa ’ malaṃ samalaṃ kattuṃ , suciraṃsuci raṃjaye ;
Suciraṃ suciraṃgaṃ taṃ , sa ’ malaṃ samalaṃbhi yoti .
Ettha ‘‘ samalaṃ samalaṃ , suciraṃ suciran ’’ ti visadisavaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ ,‘‘ samalaṃ samalan ’’ ti pubbaparayugaḷaṃ [ pubbaparayugaḷadvayaṃ ( ka .)]‘‘ kattu ’’ miti bhinnavaṇṇehi ,‘‘ suciraṃ suciran ’’ ti pubbaparayugaḷaṃ [ pubbaparayugaḷadvayaṃ ( ka .)]‘‘ jaye ’’ ti bhinnavaṇṇehi ca byavahitattā byapetañca hoti .
Suciraṃsuci sobhanaraṃsinā uci yutto yo jino saṃM0.57 santiṃ nibbānaṃ samalaṃbhi alabhi , alaṃ accantaṃ atisayena suciraṃgaṃ visuddhadehaṃ taṃ jinaṃ samalaṃ jallikāsaṅkhātena , rāgādikucchitasaṅkhātena vā malena sahitaṃ saṃ attānaṃ alaṃkattuṃ nimmalaṃ katvā sajjetuṃ suciraṃ sucirakālaṃ raṃjaye attani abhiramāpeyya .
Pādamajjhayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –
Manohara hara klesaṃ , jina cetobhavaṃ mama ;
Nanu tvaṃ pāramīsārā-matabhāvitamosadhanti .
Manohara jina mama cetobhavaṃ klesaṃ santāpaṃ hara apanaya , tvaṃ pāramīsārāmatabhāvitaṃ osadhaṃ dibbosadhaṃ nanu .
Pādantayamakamevaṃ daṭṭhabbaṃ –
Sādhunā raṃjaya jaya-ddhaninā ’ pūrayi mahiṃ ;
Yo taṃ jinavaraṃ dhīra-matthakāmosi ce tuvanti .
Yo jinavaro sādhunā jayaddhaninā veneyyajayaghosena mahiṃ āpūrayi , dhīraṃ taṃ jinavaraṃ tuvaṃ sappurisa ce atthakāmo asi , raṃjaya abhiramāpehi .
Iminā niddiṭṭhayamakeheva avasesā tatiyapādādiyamakādayo viññeyyā .
32.
Accantabahavo tesaṃ ,
Bhedā sambhedayoniyo ;
Tatthāpi keci sukarā ,
Keci accantadukkarā .
32. Kiṃ pana sākallena na vikappitānīti āha ‘‘ accanti ’’ ccādi .
Tesaṃ vikappānaṃ sambhedo saṅkaro missattamuccāraṇappakāro yoni pabhavo yesaṃ te sambhedayoniyo , bhedā pakārā accantabahavo atisayena bahulā yathāvuttanayena sambhavanti , tatthāpi tesu vikappesupi keci vikappā sukhena karīyanti payujjantītiM0.58 sukarā , tabbiparīto ca keci vikappā accantadukkarā .
Iti dvidhā saṅgayhanti , tesu sukarānaṃ kesañci abhimatayamakānaṃ mukhamattaṃ dassitaṃ .
Idāni dukkarānaṃ kesañci mukhamattaṃ na sabbamevaṃ veditabbaṃ .
Samunnatena te satā ,
Kathaṃ na te na te siyuṃ ;
Yato natenatepi ’ to ,
Siyuṃ na te nate subhā .
Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamabyapetabyapetamekarūpaṃ dukkaraṃ .
Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā ,
Tathāsurā bhūri surāparājitā ;
Sabhāsu rājāpi tathā surājito ,
Yathā surājanti surāvinissaṭā .
Idaṃ catukkapādamajjhayamakamekarūpabyapetaṃ .
32. Sabbamidamanuddisitvā lakkhaṇātidesena nigamanaṃ kimatthamiccāsaṅkāyamāha ‘‘ accante ’’ ccādi .
Tesaṃ yamakānaṃ sambhedayoniyo pabheduppattikāraṇabhūtā bhedā uccāvacapakārā accantabahavo , tatthāpi tesupi keci yamakā sukarā susādhiyā , keci accantadukkarā atisayena dussādhiyā .
Sambhedo yoni yesanti viggaho .
Iha sukarassa upadisitattā dukkarayamakapavesopāyamattamupadisīyate –
‘‘ Manaṃ manaṃ satthu dadeyya ce yo ,
Manaṃ manaṃ pīṇayata ’ ssa satthu ;
Manaṃ manaṃ tena dadeyya ce na ,
Manaṃ manaṃpa ’ ssa na sādhupujjan ’’ ti .
Idaṃ pādacatukkādiyamakamekarūpaṃ abyapetabyapetaṃ .
YoM0.59 puggalo manaṃ attano cittaṃ satthu jinassa manaṃ khaṇamattampi dadeyya ce , satthu munindassa manaṃ cittaṃ assa puggalassa manaṃ cittaṃ pīṇayati sampīṇeti , tena tasmā manaṃ manaṃ cittaṃ cittaṃ dadeyya ce na yadi no dadeyya , assa puggalassa manaṃ cittaṃ manaṃpi muhuttampi sādhupujjaṃ sādhūhi pūjitabbaṃ na bhavati .
‘‘ Samunnatena te satā ,
Kathaṃ na te na te siyuṃ ;
Yato nate ’ natepi ’ to ,
Siyuṃ na te nate subhā ’’ ti .
Idaṃ pādacatukkamajjhayamakamekarūpamabyapetabyapetaṃ .
Yato yena kāraṇena te tuyhaṃ satā sobhanena samunnatena sammā unnatena hetunā natepi avanatepi anatepi anavanatepi te te subhā te te sobhanā na na siyuṃ , bhavanteva , ato tena kāraṇena te subhā te sobhanā nate avanate kathaṃ na siyuṃ , bhavanteva .
‘‘ Jinaṃ paṇāmonatasajjanaṃ janaṃ ,
Guṇe nivesentamasajjanaṃ ’ janaṃ ;
Veneyyanette guṇabhājanaṃ janaṃ ,
Name mamentaṃ khalu sajjanaṃjanan ’’ ti .
Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpamabyapetabyapetayamakaṃ dukkaraṃ .
Paṇāmonatasajjanaṃ paṇāmitukāmonatasādhujanavantaṃ janaṃ veneyyajanaṃ asajja pamādamakatvā guṇe sīlādiguṇe nivesentaṃ niyojentaṃ veneyyanette añjanaṃ añjanabhūtaṃ guṇabhājanaṃ guṇānamādhārabhūtaṃ sajjanaṃjanaṃ iminā kāraṇena sādhujanānaṃ añjanabhūtaṃ janaṃ sādhujanaṃ khalu ekantena mamentaṃ mamāyantaṃ naṃ jinaṃ name namāmi .
‘‘ SābhāsuM0.60 sābhā bhuvane jinassa ,
Sābhāya sā bhāsatiyeva jātu ;
Sābhāya sā bhāti na ce kathaṃ na ,
Sābhā sasābhānamaticca bhātī ’’ ti .
Idaṃ pādacatukkādiyamakekarūpabyapetaṃ .
Bhuvane sattaloke sābhāsu vijjamānābhāsu jinassa sābhā sobhanā ābhā sābhāya vijjamānāya , sobhanāya vā ābhāya ābhāto jātu ekantena bhāsatiyeva dippateva , sā jinābhā sābhāya vijjamānābhāto adhikā hutvā ce na bhāti yadi na bhāsati , sasābhānaṃ vijjamānasobhanābhānaṃ brahmādīnaṃ sābhā sobhanābhāyo aticca atikkamma kathaṃ na bhāti , bhāsatiyeva .
‘‘ Na bhāsurā tepi surā vibhūsitā ,
Tathāsurā bhūri surāparājitā ;
Sabhāsu rājāpi tathā surājito ,
Yathā surājanti surāvinissaṭā ’’ ti .
Idaṃ pādacatukkamajjhayamakekarūpabyapetaṃ .
Surāvinissaṭā surāpānato apagatā janā yathā surājanti , tathā vibhūsitā visesena alaṅkatā tepi surā te devā api na bhāsurā sobhamānā na honti , tathā evaṃ surāparājitā surāpānahetu parājitabhāvaṃ pattā bhūri asurā bahavo vepacittiādayo asurāpi na bhāsurā na sobhanti , tathā evaṃ surājito suṭṭhu alaṅkato rājāpi sabhāsu na bhāsuro .
‘‘ JināṇattiyaṃM0.61 yo ’ hitāsā sitāsā ,
Avassaṃva te hontya ’ tāsā hatāsā ;
Ato sabbapāpe satāsā vatāsā ,
Karonteva santissitā sāmitāsā ’’ ti .
Idaṃ pādacatukkantayamakamekarūpabyapetaṃ .
Ye sappurisā jināṇattiyaṃ buddhassa vinayapaññattisaṅkhātāṇattiyaṃ ohitāsā avītikkamavasena patiṭṭhitaāsā honti sitāsā parisuddhāsā , te sādhavo hatāsā anukkamena hatataṇhā avassaṃva ekanteneva atāsā bhayarahitā yato honti , ato tasmā sabbapāpe sabbākusale satāsā bhayasahitā vatāsāva niravajjavatābhilāsavanto sādhujanā santissitā santinissitāyo sāmitāsā sāmibhāvāsāyo karonteva .
33.
Yamakaṃ taṃ paheḷī ca , nekantamadhurāni ’ ti ;
Upekkhiyanti sabbāni , sissakhedabhayā mayā .
33. Nanu yamakaṃ nāma kavīnaṃ sāmatthiyavisesasūcakanti tattha taṃ sopayogaṃ , paheḷikā ca sopayogā kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānamantane parabyāmohane [ paramabyāmohane ( ka .), kābyādāsa 3.97] ca , tasmā tattha kathamupekkhā bhavatoti āha ‘‘ yamakan ’’ tiādi .
Taṃ yathāvuttaṃ yamakañca sukaradukkarappabhedaṃ .
Paheḷikā pana pubbācariyehi soḷasa niddiṭṭhā samāgatāvañcitādikā .
Tatthidaṃ lakkhaṇaṃ –
Samāgatā nāma siyā , guḷhatthā padasandhinā ;
Vañcitā ññattha ruḷhena , yattha saddena vañcanā .
Ukkantā tibyavahita-ppayogāM0.62 mohakārinī ;
Siyā pamussitā yassā , dubbodhatthā padāvali .
Samānarūpā ’ mukhyatthā-ropāhitapadā siyā ;
Pharusā paccayādīhi , jātasaddā kathañcipi .
Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ , yattha byāmohakāraṇaṃ ;
Aññathā ’ bhāsate yattha , vākyattho sā pakappitā .
Sā nāmantarikā yassā , nāme nānatthakappanā ;
Nibhūtā ’ vaṭṭhitaññatthā , tulyatthasutihetuto .
Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā ;
Sammuḷhā mūḷhatāyeva , niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ .
Yassā sambandhabāhulyā , nāmaṃ sā pārihārikī ;
Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā .
Sā bhave ubhayacchannā , yassā ubhayagopanā ;
Saṃkiṇṇā nāma sā yassā , nānālakkhaṇasaṅkaroti .
Dosattepi cesaṃ sabbesaṃ ukkantādīsu dosabhāve nāropitabbā .
Esā hi [ manasoti ( ka .)]‘‘ bahuguṇe paṇamati ’’ ccādinā [ subodhālaṅkāra 44 gāthā ] vākyasaṃkiṇṇanāmena na vuttā , pakappitā ca saṃsayadosaparihārena ‘‘ yāte dutiyaṃ nilayan ’’ ti [ subodhālaṅkāra 112 gāthā ] ādinā niddiṭṭhā .
‘‘ Pabhavā ’ natavittiṇṇā , tavā ’ ṇā mahatī sati ;
Cirāya jayataṃ nātha , pahutaphalasādhanī ’’ ti .
Ayaṃ samāgatā .
‘‘ Bhaddamevo ’ paseveyya ,M0.63 vidhūtamadakibbisaṃ ;
Sampāpaye puraṃ khemaṃ , sa danto ’ ttanisevinan ’’ ti .
Ayaṃ vañcitā .
Pamussitādayo tu lakkhaṇānusārena , tatthodāharaṇānusārena ca veditabbā .
Evaṃ pubbācariyehi parikappitā paheḷikā ceti etāni sabbāni ekantena niyamena na madhurāni attharasassa vā saddarasassa vā kassaci abhāvena assāditabbāni na hontīti iminā kāraṇena sissāna muppanno khedo yeva bhayaṃ tato tesaṃ khedato vā uppannabhayato mayā upekkhiyantīti sambandhanīyaṃ .
33. Evaṃ sukaradukkaravasena duvidhattaṃ vatvā kavīnaṃ sāmatthiyappakāsane sappayojanayamakānañca , kīḷāvinodane sambādhaṭṭhānasammantane parabyāmohane cāti imesu sappayojanānañca paheḷikānamavacane kāraṇaṃ niddisati ‘‘ yamaka ’’ miccādinā .
Taṃ yamakaṃ yathāvuttaṃ sukaradukkarādibhedaṃ yamakajātañca paheḷi ca pubbācariyehi niddiṭṭhā samāgabhādikā paheḷikā ca iti imāni sabbāni ekantamadhurāni na iti assādetabbassa attharasassa , saddarasassa vā niyamato abhāvā ekantena amadhurāni , iti iminā kāraṇena ca sissakhedabhayā sissānaṃ asahanasaṅkhātāya asahanena jātāya vā bhītiyā ca mayā upekkhīyanti .
Sissānaṃ khedoyeva bhayaṃ , sissakhedato uppannaṃ vā bhayaṃ , tatoti viggaho .
Ettha paheḷikā evaṃ daṭṭhabbā –
Samāgatā ca vañcitu-kkantā pamussitāpi ca ;
Samānarūpā pharusā , saṅkhyātā ca pakappitā .
AthopiM0.64 nāmantarikā , nibhūtā ca paheḷikā ;
Atho samānasaddā ca , sammuḷhā pārihārikī ;
Ekacchannobhayacchannā , saṃkiṇṇāti ca soḷasāti .
Tatridaṃ lakkhaṇaṃ –
Samāgatā nāma siyā , guḷhatthā padasandhinā ;
Vañcitā ññattha ruḷhena , yattha saddena vañcanā .
Ukkantā tibyavahita-ppayogā mohakārinī ;
Siyā pamussitā yassā , dubbodhatthā padāvali .
Samānarūpā ’ mukhyatthā-ropāhitapadā siyā ;
Pharusā paccayādīhi , jātasaddā kathañcipi .
Saṅkhyātā nāma saṅkhyānaṃ , yattha byāmohakāraṇaṃ ;
Aññathā ’ bhāsate yattha , vākyattho sā pakappitā .
Sā nāmantarikā yassā , nāme nānatthakappanā ;
Nibhūtā ’ vaṭṭhitaññatthā , tulyatthasutihetuto .
Samānasaddā sā iṭṭha-saddapariyāyasādhitā ;
Sammuḷhā mūḷhatāyeva , niddiṭṭhatthāpi sādhukaṃ .
Yassā sambandhabāhulyā , nāmaṃ sā pārihārikī ;
Ekacchannā bhave byañjā-dheyyaṃ nissayagopanā .
Sā bhave ubhayacchannā , yassā ubhayagopanā ;
Saṃkiṇṇā nāma sā yassā , nānālakkhaṇasaṅkaroti .
Ayaṃ panettha attho – padasandhinā padānaṃ sandhānato guḷhatthā apākaṭatthā samāgatā nāma siyā .
Guḷhatthāti pasiddhānuvādena apasiddhā samāgatā vidhīyate .
Ito parampi anuvādānuvādyabhāvo evaṃ veditabbo .
Yattha paheḷikāyaṃ aññattha ruḷhena saddena aññasmiṃ atthe pasiddhena ruḷhisaddena vañcanā vañcitā nāma siyā .
AtibyavahitappayogāM0.65 atisayena antaritapayujjamānapadayuttā tatoyeva mohakārinī sammohakārikā paheḷikā ukkantā nāma .
Yassā paheḷikāya padāvali padapanti dubbodhatthā duranubodhābhidheyyā , sā pamussitā nāma .
Amukhyatthāropāhitapadā appadhānatthe mukhyatthapakāsakasaddānaṃ kiñci sadhammaṃ nissāya āropanato upaṭṭhitapadayuttā samānarūpā nāma siyā .
Paccayādīhi paccayādesādīhi kathañcipi yena kenaci pakārena jātasaddā nipphannasaddā pharusā nāma .
Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ saṅkhyānaṃ gaṇanaṃ vuttamapi byāmohakāraṇaṃ hoti , sā paheḷikā saṅkhyātā nāma siyā .
Yattha yassaṃ paheḷikāyaṃ vākyattho samudāyattho aññathā aññena pakārena ābhāsate viññāyate , sā pakappitā nāma .
Yassā paheḷikāya nāme payuttābhidhāne nānatthakappanā vividhābhidheyyakappanā sambhavati , sā paheḷikā nāmantarikā nāma .
Tulyatthasutihetuto samānatthasaddānaṃ payogahetuyā avaṭṭhitaññatthā patiṭṭhitaaññatthā hoti , sā nibhūtā nāma .
Yā paheḷikā iṭṭhasaddapariyāyasādhitā icchitatthasaddassa vevacanehi nipphāditā hoti , sā samānasaddā nāma .
Sādhukaṃ niddiṭṭhatthāpi dassitaatthayuttāpiyā mūḷhatāyeva sammohabhāvatthaṃ eva bhavati , sā sammuḷhā nāma .
Yassā paheḷikāya viracane nāmaṃ dassiyamānaṃ nāmaṃ sambandhabāhulyā sambandhassa bahulabhāvato bhavati , sā pārihārikī nāma .
Yassā ādheyyaṃ byañja abhibyañjiya pakāsetvāM0.66 nissayagopanā ādhāragutti bhavati , sā ekacchannā nāma .
Yassā payoge ubhayagopanā ubhinnamādhārādheyyānaṃ gopanā bhavati , sā ubhayacchannā nāma .
Yassā nānālakkhaṇasaṅkaro samāgatādinānāvidhalakkhaṇānaṃ saṅkaro hoti , sā saṃkiṇṇā nāma siyā .
Idāni samāgatādīnaṃ lakkhiyaṃ kamena evaṃ ñātabbaṃ –
‘‘ Pabhavā ’ natavittiṇṇā , tavā ’ ṇā mahatī satī ;
Cirāya jayataṃ nātha , pahutaphalasādhinī ’’ ti .
Ayaṃ samāgatā .
Nātha tava pabhavato paṭṭhāya natavittiṇṇā oṇatavasena patthaṭā , evaṃ sati nadī viya dissati .
Pabhava pakaṭṭhatta sobhāvanta .
Bho nātha tava tuyhaṃ mahatī satī mahantī samānā āṇā ānatavittiṇṇā attani natesu janesu patthaṭā pahutaphalasādhinī bahulatthanipphādanī cirāya cirakālaṃ jayataṃ ukkaṃsabhāvena pavattatu .
Ettha pabhavaānataitisandhinā attho guḷho .
‘‘ Bhaddamevo ’ paseveyya , vidhūtamadakibbisaṃ ;
Sampāpaye puraṃ khemaṃ , sa danto ’ ttanisevitan ’’ ti .
Ayaṃ vañcitā .
Vidhūtamadakibbisaṃ vināsitamadadosaṃ bhaddameva mandapiya [ pindapissa ( ka .)]– bhaddajātikesu hatthīsu bhaddajātikahatthimeva upaseveyyāti vuttaṃ viya dissati .
Bhaddameva uttamapurisameva seveyyāti attho .
Sevanaṃ kimatthanti ce ?
Hatthipakkhe danto sikkhito so hatthi attanisevitaṃ attānaṃ bhajitaṃ janaṃ khemaṃ nibbhayaṃ puraṃ nagaraṃ sampāpeti .
Purisapakkhe panaM0.67 danto damito so ariyapuggalo attanisevitaṃ attānamupasevitaṃ janaṃ khemaṃ niddukkhaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpeti .
Ettha kavicchitauttamatthato aññena hatthiatthe ruḷhena saddena vañcanā nāma .
‘‘ Bahuguṇe paṇamati , dujjanānaṃpyayaṃ jano ;
Hitaṃ pamudito niccaṃ , sugataṃ samanussaran ’’ ti .
Ayaṃ ukkantā .
Imassattho upari āgamissati .
Byākiṇṇadosatte satipi paheḷikāruḷhattā esā iṭṭhā .
Vuttañhi ‘‘ paheḷikāyamāruḷhā , na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā ’’ ti .
Iha sambandhīpadānaṃ aṭṭhānaṭṭhāpanena byavahitattaṃ hoti .
‘‘ Mukhaphullaṃ giṅgamakaṃ , niyuruggatthanunnataṃ ;
Paṭaccarī varaṃ poso , bhīruyā dhārayantiyā ’’ ti .
Ayaṃ pamussitā .
Mukhaphullaṃ tilakādiṃ giṅgamakaṃ evaṃnāmakaṃ pasādhanaṃ niyuruggatthanunnataṃ niyuraṃ valayaṃ , uggatthanaṃ payodharapaṭaṃ , unnataṃ nalāṭapaṭādikaṃ , mukhato unnatābharaṇañca dhārayantiyā bhīruyā itthiyā paṭaccarī jiṇṇavatthanivāsī poso puriso varaṃ uttamo .
Ettha bahupayogarahitehi saddehi racitattā atthassa duravabodhatā .
‘‘ Nava ’ ggaratanāna ’ smiṃ , dissanti ratanākare ;
Purisānettha aṭṭhannaṃ , aṭṭhā ’ sādhāraṇā ’ paran ’’ ti .
Ayaṃ samānarūpā .
Asmiṃ ratanākare aggaratanāni nava dissanti , ettha imesu ratanesu aṭṭha ratanāni aṭṭhannaṃ purisānaṃ asādhāraṇāni , aparaṃ ratanaṃ sādhāraṇaṃ .
Imāni nava lokuttarāni cittīkatādiatthena ‘‘ ratanānī ’’ ti ca tappabhavo sammāsambuddhoM0.68 ‘‘ ākaro ’’ ti ca kappitoti amukhyatthesu ratanādisaddānamāropanaṃ hoti .
‘‘ Vindanti devagandhabbā , himavantamahātale ;
Rasavante sare satta , na nāgāpi uposathā ’’ ti .
Ayaṃ pharusā .
Himavantamahātale himālayassa matthake rasavante sodake satta sare anotattādike devagandhabbā vindanti sevanti , uposathā nāgāpi na vindanti .
Ayamaparattho .
Himavantamahātale candaraṃsiyutte mahāpāsādatale devagandhabbā kīḷamānā gandhabbā rasavante madhuraguṇayutte satta sare vīṇāya chajjādike satta sare vindanti , nāgāpi ariyāpi uposathāpi upavutthāpi na vindanti nānubhavanti .
Ettha dibbantīti devā .
Uposatho etesamatthīti uposathāti viggaho .
Lakkhaṇakkamato pasiddhapacurapayogato aññadatthā yena kenaci lesena paccayādīnaṃ jātasaddassa atthitā .
‘‘ Gītasadde sarā dve dve , dve chajjaññatra chassarā ;
Pañcavaṇṇaṃ yathā cakkhu , chabbaṇṇā nāsikā tathā ’’ ti .
Ayaṃ saṅkhyātā .
Gītasadde sarā dve honti , chajja ’ ññatra chajjato aññatra chajjaṃ vajjetvā usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādoti .
Ettha yugaḷato dve dve chassarā chasaravanto .
Yathā cakkhu pañcavaṇṇaṃ hoti , tathā evaṃ nāsikā chabbaṇṇā hoti , gītasadde īkāra a kārasaradvayasabbhāvato ca chajjaṃ ṭhapetvā usabhādīsu sarānaṃ tividhattā ca ‘‘ cakkhū ’’ ti sarabyañjanavasena pañcavaṇṇānaṃ sabbhāvato ca ‘‘ nāsikā ’’ ti channaṃ sabbhāvato ca evaṃ vuttaṃ .
Ettha vuttasaṅkhyāgītādisaddasanniṭṭhānato sammohakārinī hoti .
‘‘ PātuM0.69 vo udito rājā , sirimā rattamaṇḍalo ;
Sakantigahanakkhatta-saṅghayutto sulakkhaṇo ’’ ti .
Ayaṃ pakappitā .
Sirimā sirimanto rattamaṇḍalo anurattajanapadamaṇḍalo , anurattaamaccamaṇḍalo vā sakantigahanakkhattasaṅghayutto sakassa attano ante samīpe gahanehi aviraḷehi khattasaṅghehi khattiyasamūhehi yutto saṃyutto sulakkhaṇo pasatthapurisalakkhaṇo udito pasiddho rājā narindo vo tumhe pātu rakkhatūti ayaṃ anadhippetattho .
Sirimā ‘‘ lakkhiyā vāsaṭṭhānattā ’’ ti vuttattā sirimanto rattamaṇḍalo uggamane rattamaṇḍalo sakantigahanakkhattasaṅghayutto kantisahitehi gahanakkhattatāragaṇehi yutto sulakkhaṇo suṭṭhu sasalakkhaṇo udito uggato rājā cando vo tumhe pātūti ubhayapakkhassa sādhāraṇaguṇaguṇīpadapariggahena idha vākyatthassa aññathā dissamānatā hoti .
‘‘ Vuccatā ’ do isitye ’ ko , sumahantopakāravā ;
Sanātano ca na isi , na sakhā na sanātano ’’ ti .
Ayaṃ nāmantarikā .
Eko ādo pubbe ‘‘ isī ’’ ti vuccati , sumahantopakāravā atimahantopakārasamannāgato sanātano ca sassato ca hoti , tathāpi na isi isi nāma na hoti , na sakhā mittopi na hoti , na sanātano sassatopi na hoti , ayaṃ gamyamānattho .
Sumahā atimahanto eko ādo nāmādimhi isīti vuccati , anto majjhe pakāravā pa- kārena samannāgato , sanātano ca sassato ca hoti , isipi nāma na hoti , mittopi na hoti , so nātano tanaiti akkharadvayarahito naM0.70 hoti .
Ādimajjhānaṃ vuttattā anteti ñāyati ,‘‘ isipatanavihāro ’’ ti gahetabbaṃ .
Tattha isipatananāmena isiādīnaṃ gamyamānatthattā nānatthakappanā hoti .
‘‘ Dhāvantaṃ udayā atthaṃ , muhuttaṃ na nivattati ;
Na candamaṇḍalaṃ etaṃ , nāpi ādiccamaṇḍalan ’’ ti .
Ayaṃ nibhūtā .
Udayā udayato pabhuti atthaṃ yāva atthaṃ dhāvantaṃ javantaṃ muhuttaṃ muhuttakālaṃ na nivattati na punāvattati .
Etaṃ candamaṇḍalampi na hoti , ādiccamaṇḍalampi na hoti .
Udayā paṭisandhito atthaṃ yāvacuti .
Dhāvantan ti āyukiccato āyucandādīnamatthānaṃ , tappakāsakasaddānañca tulyattā ettha patiṭṭhitacandādiatthantarānaṃ sambhavo .
‘‘ Deviṃ kittimahīnāmaṃ , kaḷāratthavhayaṃ puriṃ ;
Hitvā na sari so dhīro , karontopyu ’ yyamavhayan ’’ ti [ karontomuttamavhayanti ( ka .)].
Ayaṃ samānasaddā .
Kittimahīnāmaṃ kittimahīnaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ deviṃ aggamahesiṃ kaḷāratthavhayaṃ puriṃ kaḷāraatthānaṃ dvinnaṃ nāmena samannāgataṃ puriṃ nagarañca so dhīro hitvā pariccajitvā uyyamavhayaṃ uyyamanāmena samannāgataṃ karonto api na sari sampattiṃ nānusari , yasodharādeviñca kapilavatthupuriñca hitvā vīriyasaṅkhātapadhānaṃ karonto mahāsatto sampattiṃ na sari , etthābhimata yasodharā disaddānaṃ pariyāyehi kittimahī saddādīhi racitatā .
‘‘ Catuddisāmukhā bandhā , cattāro sindhavā sayaṃ ;
Paribhuñjanti nikkhittaṃ , tiṇaṃ majjhe yathāsukhan ’’ ti .
Ayaṃ sammuḷhā .
SindhavāM0.71 cattāro assā catuddisāmukhā yathā catuddisāsammukhā honti , tathā bandhā majjhe nikkhittaṃ tiṇaṃ sayaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjanti , aññamaññaṃ piṭṭhiṃ katvā bandhā viya khāyati , te pana sammukhaṃ katvā bandhā honti .
Ettha ‘‘ catuddisāmukhābandhā ’’ ti niddiṭṭhattā piṭṭhiṃ katvā bandhāti sammuḷhatā hoti .
‘‘ Jano jīvanajānanda-karabandhussa bhāsitaṃ ;
Sakkarontova pappoti , puññārikkhayagocare ’’ ti .
Ayaṃ pārihārikī .
Jīvanajānandakarabandhussa jīvanato udakato jātānaṃ padumānaṃ ānandakarassa sūriyassa bandhussa sammāsambuddhassa bhāsitaṃ vacanaṃ sakkaronto pūjento jano puññārikkhayagocare puññānaṃ paṭipakkhattā puññārisaṅkhātānaṃ akusalānaṃ khayassa nimittabhūtaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā uppanne maggaphale pappoti pāpuṇāti .
Ettha jīvanajānaṃ ānandakarassa bandhusseti ca , puññārīnaṃ khayanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatteti ca iminā buddho maggaphalā ca pārampariyena sambandhena vuttāti sambandhānaṃ bāhullabhāvo .
‘‘ Na gaṇhāti mahantampi , saddaṃ na ca vibhūsanaṃ ;
Catuppadassa kassāpi , kaṇṇoyaṃ na kilāphalo ’’ ti .
Ayaṃ ekacchannā .
Kassāpi catuppadassa kaṇṇo mahantampi saddaṃ na gaṇhāti , ārammaṇaṃ na karoti , vibhūsanampi na gaṇhāti .
Tathāpi ayaṃ kaṇṇo aphalo na kila , saphalato nipphalo na hoti kira .
Assakaṇṇo rukkho .
Ettha kaṇṇoti ādheyyaṃ katvā tadādhārassa avacanato nissayagutti .
‘‘ AlaṅkarontoM0.72 bhuvanaṃ , sassiriko sadevakaṃ ;
Kasmiṃ sañjātasaṃvaddho , ko kena nupalimpatī ’’ ti .
Ayaṃ ubhayacchannā .
Sassiriko sadevakaṃ bhuvanaṃ alaṅkarontoti buddho viya khāyati .
Bhuvanaṃ bhuvanasaṅkhātaṃ kaṃ jalaṃ sadā eva alaṅkaronto sassiriko lakkhiyasamannāgato kasmiṃ jale sañjātasaṃvaddho ko kataro kena jalena na upalimpati na limpati .
Padumoti visajjanaṃ .
Padumo hi puṃnapuṃsakaliṅgo .
Iha jalapadumānaṃ dvinnampi chāditattā ubhayacchannā nāma .
‘‘ Ādo soyeva yo ante , majjhimassādi majjhimo ;
Siddhantādīsu vattantaṃ , asaṅkhatapadaṃ vadā ’’ ti .
Ayaṃ saṃkiṇṇā .
Ante avasāne yo hoti , ādopi soyeva hoti , majjhimassa ādibhūto majjhimo eva hoti , siddhaṃ nipphannaṃ tādīsu ariyesu vattantaṃ asaṅkhatapadaṃ vada kathehīti ayamaparattho .
Ādo ādimhi soyeva sakāro eva ante pariyosāne yo yakāroyeva , majjhimo majjhimavaṇṇo majjhimassa saddassa ādi makāro , siddhantādīsu matasamayakālādīsu vattantaṃ vācakabhāvena pavattantaṃ asaṅkhatapadaṃ saṅkhatato aññattā asaṅkhatabhūtaṃ paññattiṃ vada kathehīti .
Samayasaddo hi nāmapaññatti .
Ettha siddhanta saddena ādi saddassa saṅgahitattā tādiattho labbhatīti atthassa guḷhatāya samāgatālakkhaṇena ca ‘‘ so ’’ ti ‘‘ yo ’’ ti ‘‘ asaṅkhatapadan ’’ ti aññattharuḷhasaddena vañcitattā vañcitālakkhaṇena ca samaya sadde nānatthakappanato nāmantarikālakkhaṇena cāti tīhipi lakkhaṇehi missitoti .
Sesesupi saṃkiṇṇattaṃ evamevaM0.73 veditabbaṃ .
Tattha tattha vuttalakkhaṇānusāreneva samāgatādīnaṃ anvatthasaññatā veditabbā .
34.
Desakālakalāloka-ñāyāgamavirodhi yaṃ ;
Taṃ virodhipadaṃ ce ’ ta-mudāharaṇato phuṭaṃ .
34.‘‘ Desi ’’ ccādi .
Deso thalajaladesādi .
Kālo rattindivo .
Kalā naccagītādayo .
Loko carācarabhūtappavatti .
Ñāyo yutti .
Āgamo idha buddhavacanaṃ .
Aññattha tu sutidhammasaṃhitā , te ca .
Tehi virodho assa atthīti desa … pe … virodhi .
Yanti anuvaditvā .
Taṃ virodhipadan ti vidhīyate .
Etañca padaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ pākaṭaṃ .
Yato jalajādīnaṃ thalādīsu pātubhāvādi , ratyādīsu sambhavantānaṃ kusumādīnaṃ divādīsu sambhavo ca ,‘‘ naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu bhinnachajjo nāma sattasaro ’’ tiādinā kalāsatthābhihitalakkhaṇātikkamavirodho ca ,‘‘ aggisītalo , nissāro khadiro ’’ tiādinā lokasīmātikkamo ca , vuttāyapā ’ naruppattasamuppattiyā middhassa rūpabhāvāpādanādiñāyavirodho ca , yathāsakamāgamena virodho ca sukhena ca sakkā pākaṭattā viññātuṃ , tato sabbametaṃ nodāhaṭanti adhippāyo .
34. Evaṃ yamakapaheḷikānamadassane kāraṇaṃ vatvā idāni uddesakkamena sampattavirodhidosaṃ ‘‘ desakāli ’’ ccādinā vadati .
Yaṃ padaṃ deso thalajalapabbatādi .
Kālo rattindivo hemantādivasena tividho , vasantādivasena chabbidho .
Kalā naccagītādicatusaṭṭhi .
Loko thāvarajaṅgamabhūtapavattisaṅkhāto .
Ñāyo yutti .
Āgamo iha buddhavacanaṃ , aññattha pana sutidhammasaṃhito ca .
Tehi virodho assa atthīti desa … pe … virodhi .
Taṃ virodhipadaṃ nāma .
M0.74 Etaṃ virodhipadaṃ udāharaṇato lakkhiyato phuṭaṃ paribyattaṃ .
Vassikajātisumanādīnaṃ jalajādibhāvo ca , padumakumudādīnaṃ thalajādibhāvo ca , rattiādīsu labbhamānānaṃ kumudādīnaṃ divādīsu sambhavo ca , naccagītādicatusaṭṭhiyā kalāsu ‘‘ chajjo usabho gandhāro majjhimo pañcamo dhevato nisādo ’’ ti dassitasattasarānamekadesassa chajjassa bhinnasattasaro chajjo nāmāti samudāyavasena vohārakaraṇādīhi satthāgatataṃ , lakkhaṇātikkamañca ,‘‘ aggi sītalo , candanaṃ uṇhaṃ , khadirarukkho nissāro , eraṇḍo sasāro ’’ iccādinā lokamariyādātikkamo ca , middhassa arūpabhāvupapattiyā vuttāyapi rūpabhāvasādhanasadisayuttivirodhikathanañca , yathāsakamāgamamatikkamma kathanañcāti sabbesaṃ viruddhasabhāvassa pākaṭattā udāharaṇaṃ na dassayissāmāti adhippāyo .
Imesameva desādivirodhīnamaviruddhattaṃ ettheva virodhipadadosaparihāre ‘‘ bodhisattappabhāvenā ’’ ticcādinā dissati .
Desa … pe … gamehi virodho , so assa atthīti desa … pe … virodhi .
Nindāyaṃ ayamassatthīti vivacchitā .
35.
Ya ’ dappatīta ’ mānīya , vattabbaṃ neyyamāhu taṃ ;
Yathā sabbāpi dhavalā , disā rocanti rattiyaṃ .
35.‘‘ Ya ’’ miccādi .
Appatītaṃ saddato , atthato vā anadhigataṃ nahyaññathāvagamo ganthantarābhāvato .
Vakkhati hi ‘‘ dullabhāvagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī ’’ ti .
Yaṃ kiñci padaṃ samānīya ānetvā vattabbaṃ , taṃ neyyamāhu .
Yathe tyudāharati .
Sabbāpi sakalāpi disā pubbadisādayo dasa disā rattiyaṃ rajanyaṃ dhavalā ujjalā rocanti dippantīti ettake niddiṭṭhe candamarīcino ettha neyyattaṃ .
35. Idāni neyyadosamudāharati ‘‘ ya ’’ miccādinā .
Yaṃ padaṃ appatītaṃ padantarena , tenābhihitatthena vā ‘‘ imassatthoya ’’ mitiM0.75 aviññātaṃ ānīya vattabbaṃ , tatoyeva padantaramānīya vattabbaṃ hoti , taṃ neyyamāhu ‘‘ neyyadoso ’’ ti porāṇā āhu .
Yathā tatthodāharaṇamīdisaṃ ‘‘ sabbāpi dhavalā disā rocanti rattiyan ’’ ti .
Sabbāpi disā pubbadakkhiṇādayo dasa disā dhavalā setā rattiyaṃ rajanyaṃ rocanti dippanti .
Ettha disāya visesanaṃ dhavalaguṇaṃ kelāsakūṭasudhābhitticandaraṃsiādīsu kuto sañjātamiti anicchitattā aññanivattanatthaṃ candakiraṇādivācakapadaṃ ānetvā dhavalatā imineti vattabbattā dhavala padaṃ neyyadosena duṭṭhaṃ hoti .
Patītaṃ viññātaṃ , na patītaṃ appatītaṃ .
Ettha a kāro pasajjapaṭisedhe .
36.
Nedisaṃ bahu maññanti , sabbe sabbattha viññuno ;
Dullabhā ’ vagatī sadda-sāmatthiyavilaṅghinī .
36. Appatītaṃ nicchanti viññūti dassetumāha ‘‘ ne ’’ tiādi .
Īdisaṃ anantare vuttappakāraṃ neyyaṃ sabbepi viññuno ñeyyavidū sabbattha gajjādike na bahu maññan ti na sambhāventi nappayujjanti .
Kiṃ na bahumaññantīti ce āha ‘‘ dullabhā ’’ tiādi .
Tathā hi avagatī atthāvagamo saddaṃ vācakaṃ , sāmatthiyañca ñāyaṃ vilaṅghayati cajati anupadassanatoti saddasāmatthiyavilaṅghinī dullabhā na labhyate .
Ñāyopattho vā saddopattho vā yottho na hoti .
So nappatīyate yathā manasi avaṭṭhitamattenāti attho .
Tasmā saddato , atthato vā patītabbamaneyyaṃ , tabbiparītaṃ neyyanti viññeyyaṃ .
36. Imaṃ appatītapadaṃ viññūhi nābhimatanti dassento āha ‘‘ nedisa ’’ miccādi .
Īdisaṃ yathāvuttappakāraṃ neyyaṃ sabbe viññuno sabbattha gajjapajjādike na bahu maññanti na sambhāventi nappayojenti .
Avagatī atthāvabodho saddasāmatthiyavilaṅghinīM0.76 saddasaṅkhātavācakañca sāmatthiyasaṅkhātañāyañca atikkamma pavattinī dullabhā tādisapayogābhāvato dullabhā hoti .
Yo attho saddāgato , ñāyāgato vā na hoti , so kattuno manasi patiṭṭhitamattena patīto na hotīti taṃ padaṃ neyyadosamiti sabbe kavino pariharantīti adhippāyo .
Bahumānaṃ karontīti vākye bahumaññantīti nāmadhātu .
Saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlenāti saddasāmatthiyavilaṅghinī .
37.
Siyā visesanāpekkhaṃ ,
Yaṃ taṃ patvā visesanaṃ ;
Sātthakaṃ taṃ yathā taṃ so ,
Bhiyyo passati cakkhunā .
37.‘‘ Siyā ’’ iccādi .
Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā atthena saha vattatīti sātthakaṃ .
Nibbisesanantu vuttatthameva hoti .
Taṃ visesanāpekkhaṃ siyā .
‘‘ Taṃ yathe ’’ tyādinā udāharati .
‘‘ Passatī ’’ ti vutte ‘‘ cakkhunā ’’ ti labbhateva .
37.‘‘ Siyā ’’ miccādi .
Yaṃ padaṃ visesanaṃ patvā sātthakaṃ atthasahitaṃ , tadabhāve niratthakaṃ hoti , taṃ visesanāpekkhaṃ nāma siyā .
Taṃ yathā tassodāharaṇamevaṃ ‘‘ taṃ so bhiyyo passati cakkhunā ’’ ti .
So puriso taṃ purisaṃ bhiyyo yebhuyyasā cakkhunā passati .
Ettha ‘‘ passatī ’’ ti vutteyeva ‘‘ cakkhunā ’’ ti ñāyati .
Cakkhunāti visesyapadaṃ visesanaṃ laddhāva sātthakaṃ hoti .
Visesane apekkhā assāti ca , saha atthena vattamānaṃ sātthakamiti ca samāso .
38.
Hīnaṃ kare visesyaṃ yaṃ , taṃ hīnatthaṃ bhave yathā ;
Nippabhīkatakhajjoto , samudeti divākaro .
38.‘‘ Hīna ’’ miccādiM0.77 .
Yaṃ visesanapadaṃ visesyaṃ visesitabbaṃ hīnaṃ lāmakaṃ kare kareyya , taṃ visesanapadaṃ hīnatthaṃ hīno attho yassa taṃ hīnatthaṃ nāma bhaveyya .
‘‘ Yathā ’’ ityādinā udāharati .
Nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchatīti .
Ettha khajjotappabhāpaharaṇe na thuti divākarassāti .
38.‘‘ Hīnaṃ kare ’’ ccādi .
Yaṃ padaṃ visesyaṃ hīnaṃ karoti , taṃ hīnatthaṃ bhave .
Yathā tatthodāharaṇamevaṃ ‘‘ nippabhīkatakhajjoto , samudeti divākaro ’’ ti .
Pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati .
‘‘ Nippabhīkatakhajjoto ’’ ti iminā visesanena lāmakālokaladdhayuttassa khajjopanakassa abhibhavanappakāsanaṃ sahassaraṃsino nindāyeva , na thutīti visesyaṃ hīnatthaṃ hoti .
Hīno attho yasseti ca , natthi pabhā etesanti ca , nippabhā katāti ca , nippabhīkatā khajjotā yenāti ca viggaho .
39.
Pādapūraṇamattaṃ yaṃ , anatthamiti taṃ mataṃ ;
Yathā hi vande buddhassa , pādapaṅkeruhampica .
39. Hi api ca saddānaṃ pādapūraṇamattattā anatthakattaṃ .
Visesanavisesyapadadoso .
39.‘‘ Pādapūraṇi ’’ ccādi .
Yaṃ padaṃ pādapūraṇamattaṃ catutthaṃsasaṅkhātassa pādassa pūraṇamattameva hoti , taṃ anatthamiti mataṃ ñātaṃ .
Yathā saddo vuttattho .
Buddhassa pādapaṅkeruhaṃ pādambujaṃ vandeti .
Ettha hi apicāti imesaṃ samattanādiatthesu appavattito kevalaṃ pādapūraṇamattato anatthakattaṃ .
Matta saddo avadhāraṇe .
Visesanavisesyapadadoso .
Padadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Vākyadosaniddesavaṇṇanā

40.
Saddato atthato vuttaṃ , yattha bhiyyopi vuccati ;
Tamekatthaṃ yathā ’ bhāti , vāridovārido ayaṃ .
40.‘‘ Saddato ’’ iccādi .
Saddato vācakena tasmiṃyevatthe tasseva saddassa puna payogato atthato abhidheyyena pubbapaṭipādikasseva vatthussāvisesena puna paṭipādanato vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi vuccati punapi payujjate , tamekatthanti anuvaditvā ‘‘ yathe ’’ ccādinā vidhīyate .
Vāriṃ dadātīti vārido .
Ayaṃ vārido megho ābhāti dippatīti .
Jaladānamattāpekkhāya idaṃ saddato ekatthaṃ .
40. Idāni uddiṭṭhakkamena vākyadosaṃ niddisati ‘‘ saddato ’’ ccādinā .
Saddato vācakena atthato abhidheyyena vuttaṃ payuttaṃ yaṃ padattharūpaṃ yattha yasmiṃ vākye bhiyyopi punapi vuccati yujjate , taṃ vākyaṃ ekatthaṃ nāma doso .
Udāharaṇaṃ ‘‘ yathi ’’ ccādi .
Vārido jaladāyako ayaṃ vārido megho ābhāti dippati .
Sampattisādhakaṃ ‘‘ jaladāyako ’’ ccādivisesanaṃ vinā jaladānamattassa vuttattā saddato ekatthaṃ nāma hoti .
Yathā ca
41.
Titthiyaṅkurabījāni , jahaṃ diṭṭhigatāni ’ ha ;
Pasādeti pasanne so , mahāmuni mahājane .
41. Titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ bījāni uppattihetubhūtāni diṭṭhigatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo jahaṃ jahanto dūrīkaronto so mahāmuni sammāsambuddho iha loke attani pasanne pasādabahule mahājane pasādetīti aparamudāharaṇaṃ .
M0.79 Pasādasaṅkhātassa atthassa ‘‘ pasanne pasādetī ’’ ti vuttattā idamatthato ekatthaṃ .
41.‘‘ Titthiyi ’’ ccādi .
So mahāmuni titthiyaṅkurabījāni titthiyasaṅkhātānaṃ aṅkurānaṃ uppattikāraṇabhūtāni diṭṭhigatāni sassatādibhedabhinnā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo jahaṃ jahanto apanento iha loke pasanne attani pasanne mahājane pasādeti .
Pasanna saddena vuttappasādasaṅkhātassa atthassa pasādetīti kriyāpadenapi vuttattā sadde bhinnepi atthato ekanti atthato ekatthassudāharaṇaṃ .
Titthiyā eva aṅkurāni , tesaṃ bījāni , diṭṭhīsu gatāni , diṭṭhiyo eva gatānīti vā viggaho .
42.
Āraddhakkamavicchedā , bhaggarīti bhave yathā ;
Kāpi paññā , kopi guṇo , pakatīpi aho tava .
42. Āraddho vattumupakkamanto , kamo vacanapaṭipāṭi .
Tassa vicchedo bhaṅgo , tato .
‘‘ Yathe ’’ tiādinā udāharati .
Avuttassapi pasādavasā ajjhāhāroti .
Mahāmuni tava te paññā kāpi sātisayattā aniddhāritaṃ sabhāvavisesā kāciyeva , aho pavattamānāyapi vasabhāvassāniddhāritattā acchariyanti attho .
Ettha kāpi kopīti sabbanāmapadakkamassa pakatīti ettha vicchinnattā bhaggarīti .
42.‘‘ Āraddhakkami ’’ ccādi .
Āraddhakkamavicchedā vatthumāraddhapadakkamassa vicchedahetu bhaggarīti bhave bhaggarītivākyadoso bhavati .
Udāharati ‘‘ yathi ’’ ccādi .
Mahāmuni tava tuyhaṃ paññā sātisayabhūtā paññā kāpi vacanavisayātikkantattā kāpiyeva .
Guṇo sīlasamādhiādianaññasādhāraṇaguṇasamūho kopi pamāṇapariggahassa kenaciM0.80 lesenapi kattumasakkuṇeyyattā kopiyeva .
Pakatīpi acinteyyabhūtā pakatīpi evameva aho vijjamānānaṃyeva paññādīnaṃ sabhāvāvabodhassa dukkaratā acchariyā .
Kāpi kopīti padakkamassa ‘‘ pakatī ’’ ti ettha suññattā rītibhaṅgo .
Āraddhoyeva kamo , tassa vicchedo , bhaggā rīti assa , ettha vāti viggaho .
43.
Padānaṃ dubbinikkhepā , byāmoho yattha jāyati ;
Taṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ , tadudāharaṇaṃ yathā .
43.‘‘ Padāna ’’ miccādi .
Yattha yasmiṃ vākye padānaṃ syādyantākhyātikānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato byāmoho saṃmuḷhatā jāyati uppajjati , taṃ vākyaṃ byākiṇṇanti viññeyyaṃ ñātabbaṃ .
Tassa byākiṇṇassa udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ ‘‘ yathe ’’ ti dasseti .
Yathā idaṃ , tathā aññampīti attho .
43.‘‘ Padāni ’’ ccādi .
Padānaṃ syādyantatyādyantapadānaṃ dubbinikkhepā duṭṭhapanato yattha vākye byāmoho saṃmoho jāyati , taṃ byākiṇṇadosoti viññeyyaṃ .
Tadudāharaṇaṃ tassa byākiṇṇadosassa lakkhiyaṃ yathā iminā vakkhamānanayena .
44.
Bahuguṇe paṇamati , dujjanānaṃ pyayaṃ jano ;
Hitaṃ pamudito niccaṃ , sugataṃ samanussaraṃ .
44. Bahuanantattā bahubhūte guṇe sīlādike samanussaraṃ sammadeva uṭṭhāya samuṭṭhāya anussaranto guṇavisayasatiṃ paccupaṭṭhāpento teneva kāraṇena pamudito haṭṭhapahaṭṭho ayaṃ jano sabbopi loko dujjanānaṃ sujanetarānampi devadattādīnaṃ niccaṃ kālaṃ hitaṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ paṇamati namassatīti ayaṃ attho kavivañcito .
Tattha ‘‘ bahuguṇe paṇamatī ’’ tyādi byavahitapadappayogā moho jāyatīti byākiṇṇaṃ .
44.‘‘ Bahuguṇe ’’ ccādi .
M0.81 Bahuguṇe anantattā bahubhūte sīlasamādhiādiguṇe samanussaraṃ visesato anussaranto pamudito tatoyeva pahaṭṭho ayaṃ jano sattanikāyo dujjanānampi asappurisānampi niccaṃ satataṃ hitaṃ mittabhūtaṃ sugataṃ sabbaññuṃ paṇamati vandati .
Ettha padānaṃ aṭṭhānapayogato byākiṇṇattaṃ padatthānusāreneva gamyate .
45.
Visiṭṭhavacanā ’ petaṃ , gāmmaṃ ’ tya ’ bhimataṃ yathā ;
Kaññe kāmayamānaṃ maṃ , na kāmayasi kiṃ nvi ’ daṃ .
45. Visiṭṭhassa kassaci atthassa vacanato kathanato apetaṃ pariccattaṃ .
Kaññe ityāmantanaṃ .
Ahaṃ taṃ icchāmi , tādisaṃ maṃ tvaṃ kasmā nicchasi , idaṃ kiṃ nu iti gāmikajanavacanattā ‘‘ kaññi ’’ ccādikaṃ gāmmaṃ .
45.‘‘ Visiṭṭhe ’’ ccādi .
Visiṭṭhavacanāpetaṃ piyabhūtena uttivisesena visesitabbassa kathanato parihīnaṃ vākyaṃ ‘‘ gāmmadosan ’’ ti kavīhi abhimataṃ .
Udāharati ‘‘ yathi ’’ ccādi .
Kaññe he kaññe kāmayamānaṃ maṃ tuvaṃ icchayamānaṃ maṃ na kāmayasi tvaṃ na icchasi , idaṃ kiṃ nu .
Īdise icchāvighāte vuccamāne evaṃ –
‘‘ Yācanā madīyā tava kāraṇāyaṃ ,
Dine dine nipphalataṃ upeti ;
Dakkho sadā māninimānabhaṅge ,
Sa manmathonyatra gato mato nu ’’ iti viya .
Piyatthassa kathanābhāvato ‘‘ kaññe ’’ tyādikaṃ vacanaṃ milakkhukānaṃ vacanattā gāmmaṃ .
Ettha kaññā saddo dasavassikāya vattatīti niyamo natthi .
Visiṭṭhassa atthassa vacanato apetanti vākyaṃ .
46.
Padasandhānato kiñci , duppatītikaraṃ bhave ;
Tampi gāmmaṃtya ’ bhimataṃ , yathā yābhavato piyā .
46.‘‘ Pade ’’ ccādi .
Padasandhānato pubbāparānaṃ padānaṃ sandhivasena yaṃ kiñci vākyaṃ duṭṭhu asutisubhagaṃ patītimavabodhaṃ karotīti karaṃ bhave , tampi yathāvuttaṃ gāmmantyabhimataṃ .
Yathā tyudāharati .
Bhavato yā kāci vanitā piyā hotīti ekottho .
Yabha methune .
Yabhanaṃ yābho .
So vijjate yassa so yābhavā .
Tassa yābhavato piyā ityapi bhavati .
46.‘‘ Padasandhāni ’’ ccādi .
Kiñci vākyaṃ padasandhānato pubbāparapadānaṃ ghaṭanato duppatītikaraṃ bhave asabbhabhūtaduṭṭhatthassa pakāsako hoti , tampi gāmmanti yathāvuttagāmmadosena dūsitanti [ duppasitanti ( ka .)] sabbehi kavīhi abhimataṃ ñātaṃ .
Yathāti udāharati .
Bhavato bhavantassa yā kāci itthī piyā bhavatīti ayaṃ kavinā icchitattho .
Yābhavato methunavantassa piyātipi attho .
‘‘ Yabha methune ’’ ti hi dhātu .
Yabhanaṃ yābho , so assa atthīti yābhavā , tassa yābhavatoti gahite asotabbattā duppatītikaratā .
Duṭṭhāyeva patīti avabodho , taṃ karotīti viggaho .
47.
Vuttesu sūcite ṭhāne , padacchedo bhave yati ;
Yaṃ tāya hīnaṃ taṃ vuttaṃ , yatihīnanti sā pana .
47.‘‘ Vuttesvi ’’ ccādi .
Vuttesu chandosatthapariniddiṭṭhesu anuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ etthayatī ’’ ti chandovicitiyā pakāsitaṭṭhāne padānaṃ syādyantānaṃ chedo vicchiti vibhāgo anuvādo yaṃ yati bhaveti vidhīyati .
TāyaM0.83 yatiyā hīnaṃ parihīnaṃ viruddhaṃ yaṃ vākyaṃ , taṃ yatihīnan ti vuttaṃ ,‘‘ yamanaṃ virāmo yati , sā hīnā etthā ’’ ti katvā .
Panāti visese , sā yati panāti sambandho .
47.‘‘ Vuttesva ’’ ccādi .
Vuttesu chandosatthe niddiṭṭhaanuṭṭhubhādīsu sūcite ṭhāne ‘‘ ayamettha yatī ’’ ti pakāsite ṭhāne padacchedo syādyantatyādyantādīnaṃ padānaṃ vicchedo yati nāma bhave , tāya yatiyā yaṃ vākyaṃ hīnaṃ abhimataṭṭhāne vaṇṇavicchedena parihīnaṃ , taṃ vākyaṃ yatihīnan ti yatihīnadosena duṭṭhanti viññūhi vuttaṃ .
48.
Yati sabbattha pādante , vuttaḍḍhe ca visesato ;
Pubbāparānekavaṇṇa-padamajjhepi katthaci .
48.‘‘ Yati ’’ ccādi .
Sabbattha pādante sabbasmiṃ catutthaṃsasaṅkhātānaṃ gāthāpādānaṃ ante avasāne ca visesato visesena ekantena vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca , tadavasāne cāti adhippāyo .
‘‘ Siyā ’’ ti seso .
Nanu ‘‘ padacchedo ’’ ti vuttattā padamajjhe yati na hotevāti ceti āha ‘‘ pubba ’’ iccādi .
Katthaci kismiñci ṭhāne , na sabbattha .
Pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi yatīti sambandho .
Pubbe ca apare ca pubbāpare .
Aneke vaṇṇā anekavaṇṇā .
Pubbāpare anekavaṇṇā yassa taṃ tathā .
Tañca taṃ padañca , tassa majjhepi .
48. Idāni yatimhi labbhamānaṃ sabbavisayaṃ dasseti ‘‘ yati ’’ ccādinā .
Sā pana yati sabbattha pādante catutthaṃsasaṅkhātagāthāpādānaṃ ante ca visesato niyamato vuttaḍḍhe ca vuttānaṃ pādadvayasaṅkhāte aḍḍhe ca , tadavasāne cāti adhippāyo .
Katthaci kismiñci ṭhāne pubbāparānekavaṇṇapadamajjhepi pubbāparabhūtaanekavaṇṇasamannāgatapadānaṃ majjheM0.84 ca siyā .
Padacchedassa ‘‘ yatī ’’ ti vuttattā padamajjhe na hotīti saṅkāpariharaṇatthaṃ ‘‘ pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe ’’ ti vuttaṃ .
Ettha pādanto , vuttaḍḍho , padamajjhañca yatiṭṭhānanti .
Padamajjheyeva labbhamānā yati katthaci hoti , dvakkharatyakkharapadamajjhe pana na hoti .
Tatthodāharaṇapaccudāharaṇāni yathā –
49.
Taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgataṃ ;
Sakalāpi disā siñca-tīva soṇṇarasehiyo .
49. Udāharīyatīti udāharaṇaṃ .
Paṭipakkhamudāharaṇaṃ paccudāharaṇaṃ .
Cāmīkarasseva suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassa taṃ tathāgataṃ sirasā namāmi .
Kīdisaṃ ?
Yo tathāgato sakalāpi disā sabbāyeva dasa disā soṇṇarasehi cāmīkaravaṇṇattā rasehi suvaṇṇarasehi siñcatīva siñcatīti maññe , taṃ tathāgatanti apekkhate .
Ettha pubbapādante vuttaḍḍhe ca niyatā yati .
Cāmīkara saddo cettha caturakkharo .
Tattha cāmī iti pubbabhāgo , kara iti paro .
Ettha pubbāparānekavaṇṇapadamajjhe yati .
Siñcatīti ettha pana pubbāparānekavaṇṇapadamajjhattābhāvā siñca ityatra yati duṭṭhāti .
Idaṃ paccudāharaṇaṃ .
49. Tattha pādantavuttaḍḍhesu yatiyā pākaṭattā ta smiṃ padamajjhe yatiyā udāharaṇapaccudāharaṇāni iṭṭhodāharaṇapaṭipakkhodāharaṇāni yathā .
‘‘ Taṃ name ’’ ccādi .
Yo tathāgato sakalāpi disā soṇṇarasehi suvaṇṇarasadhārāhi siñcatīva siñcati maññe , iva saddo vitakke .
Cāmīkaravaṇṇaṃ suvaṇṇavaṇṇasadisachavivaṇṇaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name .
Ettha ‘‘ cāmīkaravaṇṇan ’’ ti yatiyā cāmīti akkharadvayamatikkamma ṭhitattā antepi kara iti akkharadvayenānūnattāM0.85 padacchedassa pubbāparavaṇṇānamanekattamitiṭṭhodāharaṇaṃ .
Siñcatīti pade siñcāti vaṇṇadvayamatikkamma yatiyā dissamānattepiti iti parabhāge ekavaṇṇattā anekavaṇṇābhāvoti paccudāharaṇaṃ .
Ettha anekavaṇṇattaṃ padavaseneva ñātabbaṃ .
Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soti viggaho .
50.
Saro sandhimhi pubbanto , viya lope vibhattiyā ;
Aññathā tva ’ ññathā tattha , yādesādi parādi ’ va .
50.‘‘ Saro ’’ ccādi .
Vibhattiyā lope sati sandhimhi saṃhitāyaṃ katāyaṃ saro parapadādibhūto pubbanto viya pubbapadassa antabhūto yo saro , so viya hoti , anekavaṇṇattābhāvepi tato vihitayatiyā nevatthi bhaṅgoti adhippāyo .
Aññathā tu vibhattiyā alope tu sati saṃhitāyaṃ katāyaṃ pubbapadantabhūto saro ce , aññathā aññena pakārena hoti , parapadassādisaro viya hotīti attho .
Taṃ vibhattiyā saddhiṃ vihāya katayatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo .
Tattha tassaṃ yatiyaṃ yādesādi ivaṇṇādīnaṃ kātabbo ya kārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti .
Kata yā desādisahitaṃ byañjanaṃ vihāya katāya yatiyā natthi bhaṅgoti adhippāyo .
50. Idāni heṭṭhā vuttassa viruddhattepi yatibhaṅgābhāvaṃ dassento āha ‘‘ saro ’’ ccādi .
Vibhattiyā lope sandhimhi sati saro sandhisaro pubbanto viya pubbapadassa anto viya hoti , aññathā tu vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ aññathā hoti , pubbapadantabhūto saro parapadassa ādisaro viya hoti .
Tattha yatiyaṃ yādesādiM0.86 ivaṇṇādīnaṃ kattabba ya kārādesādi parādiva parapadassa ādisaro viya hoti , pubbantasadisasaramatikkamitvāpi parapadādisarasadisavaṇṇamāgamma taṃ anatikkamitvāpi parapadādisarasadisayādesādimatikkamitvāpi yatiyā payuttāya sati anekavaṇṇattābhāvepi yatibhaṅgo na hotīti adhippāyo .
Pubbassa antoti ca , yo ca so ādeso ca , so ādi yassa makārādinoti ca , parassa ādīti ca vākyaṃ .
51.
Cādī pubbapadantāva , niccaṃ pubbapadassitā ;
Pādayo niccasambandhā , parādīva parena tu .
51. Niccaṃ anavarataṃ pubbapadaṃ sitā nissitā cādī ca kārādayo nipātā pubbassa padassa antā avayavā viya honti , te anto katvā yati kātabbāti adhippāyo .
Parena parapadena niccasambandhā satatayogino , tu saddo aṭṭhānappayutto , pādayo tu parādīva parapadassa ādī avayavā viya honti , taṃ vihāya pubbapadante yati kātabbāti adhippāyo .
51.‘‘ Cādi ’’ ccādi .
Niccaṃ satataṃ pubbapadassitā pubbapadaṃ nissāya pavattā cādī ca kārādinipātā pubbapadantāva pubbapadassa antā avayavā viya honti , parena parapadena niccasambandhā nirantarayogino pādayo tu pā diupasaggā pana parādīva parapadassa ādī avayavāviya honti .
Cā dayo āgamma te bahi katvāpi pā dayo āgamma te anto katvāpi pavatto virāmo yatibhaṅgoti adhippāyo .
Coādi yesanti ca , pubbapadaṃ sitāti ca , po ādi yesanti ca , niccaṃ sambandhāti ca viggaho .
Ettha ca tagguṇasaṃviññāṇattā cakārapakārādīnampi pariggaho .
Sabbatthodāharaṇāni yathā
52.
Name taṃ sirasā sabbo-pamātītaṃ tathāgataṃ ;
Yassa lokaggataṃ patta-sso ’ pamā na hi yujjati .
53.
Munindaṃ taṃ sadā vandā-mya ’ nantamati ’ muttamaṃ ;
Yassa paññā ca mettā ca , nissīmāti vijambhati .
52-53.
SabbatthātiM0.87 pubbantasadisādīsu .
‘‘ Nametan ’’ tiādigāthādvaye padattho pākaṭo , adhippāyo tu yato lokaggataṃ patto , tato sabbopamātīto , yato paññāmettā loke nirantaramiva vattanti , tato anantamati , uttamo cāti .
Ettha ‘‘ sabbā upamā ’’ ti samāsaṃ katvā vibhattilope saṃhitāyañca katāyaṃ parapadādiukāro pubbapadantabbakāraṭṭha a kāro viya hotīti sabbo iccatra pādantayati .
Pattassopamā iccatra yakārādesassa parādisadisabhāvo viya hoti , vibhattiyā alope saṃhitāyaṃ katāyaṃ sa vibhattiyā a kāro parapadādi u kāro viya hotīti taṃvibhattiyā pasiddhaṃ vihāya patta iccatra pādantayati .
Tathā vandāmyananta iccatra ya kārādesassa parādisadisabhāvo vihitoti mya saddaṃ vajjetvā vandā iccatra pādantayati .
Pubbapadassitānaṃ cā dīnaṃ pubbapadantasadisatā vuttāti mettā cāti ca saddato yati , aparapadasambandhā pā dayo parapadādisadisā hontīti nissīmāti ettha ni saddaṃ vihāya tato ādimhi yati .
52-53.
Sabbattha yathāvuttapubbantasadisasarādīsu pañcasu udāharaṇāniyathā .
‘‘ Name ta ’’ miccādi , lokaggataṃ pattassa yassa buddhassa upamā na hi yujjati sakalapadatthānaṃ atikkamma ṭhitattā na hi yujjati .
Sabbopamātītaṃ taṃ tathāgataṃ sirasā name namāmi .
Sabboti ettha okārassa pubbapadantasarasadisattā tato parāya yatiyā ca ssopamāti parapadādisadisaṃM0.88 vaṇṇamanatikkamma ṭhitāya yatiyā ca udāharaṇaṃ .
‘‘ Muninde ’’ ccādi .
Yassa sambuddhassa paññā ca mettā canissīmā anantasattaanantañeyyavisayakaraṇato sīmārahitā ativijambhati .
Anantamatiṃ udayabbayasambhavepi ñeyyassānantattā visayimhi visayavohārena anantapaññāya samannāgataṃ uttamaṃ tato eva pavaraṃ taṃ munindaṃ sadā vandāmi , yā desassa parādisadisattā tamanāgamma yati bhavati .
Mettācanissīmāti ettha cā dīnaṃ pubbapadantasadisattāca pā dīnaṃ parapadādisadisattā ca ‘‘ cā ’’ ti ‘‘ nī ’’ ti imesampi yati bhavati .
Cādipādīsu paccudāharaṇāni yathā
54.
Mahāmettā mahāpaññā , ca yattha paramodayā ;
Paṇamāmi jinaṃ taṃ pa-varaṃ varaguṇālayaṃ .
54.‘‘ Mahā ’’ iccādi .
Yatthāti yasmiṃ jine .
Paramodayāti mahāmettādayo ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo .
Tatoyeva varaguṇālayaṃ , teneva pavaraṃ uttamaṃ taṃ jinanti sambandho .
Ettha pubbapadanissitaṃ cakāraṃ parapadādibhūtaṃ katvā tato pubbe katā yati ca , parapadādisambandhapakāraṃ pubbapadantabhūtaṃ katvā pakārato paraṃ katā yati ca viruddhāti ubhayattha paccudāharaṇaṃ .
54. Cādipādīsu visayabhūtesu paccudāharaṇaṃ yathā .
‘‘ Mahāmetti ’’ ccādi .
Yattha yasmiṃ jine mahāmettā ca mahāpaññā ca imā paramodayā ukkaṭṭhābhivuḍḍhiyo honti .
Varaguṇālayaṃ uttamaguṇākaraṃ pavaraṃ tatoyeva uttamaṃ taṃ jinaṃ paṇamāmi .
Ettha cakāraṃ parapadādiṃ katvā pakāraṃ pubbapadantaṃ katvā yatiyā pavattattā ‘‘ ca yattha , taṃ pā ’’ tidvayamapi paccudāharaṇaṃ .
55.
PadatthakkamatoM0.89 muttaṃ , kamaccutamidaṃ yathā ;
Khettaṃ vā dehi gāmaṃ vā , desaṃ vā mama sobhanaṃ .
55.‘‘ Pada ’’ iccādi .
Padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ kamaccutamidanti vidhīyate .
Khettaṃ vā iccādinā arucitoyaṃ yācanakkamo vattuno aviññutaṃ gameti .
Yo hi khettampi dātuṃ nicchati , kathaṃ so gāmādikaṃ dassatīti .
55.‘‘ Padatthi ’’ ccādi .
Padatthakkamato padānaṃ atthakkamato muttaṃ gaḷitaṃ idaṃ vākyaṃ kamaccutaṃ nāma .
Udāharati ‘‘ yathi ’’ ccādi .
Mama sobhanaṃ khettaṃ vā gāmaṃ vā desaṃ vā janapadaṃ vā dehi .
Ettha khetta miccādi yācanakkamo vattuno aviññubhāvaṃ vinā ucitapadatthakkamaṃ nappakāseti , tathā hi khettamapi dātumanicchanto gāmanigamajanapadādiṃ kathaṃ dassatīti kamahāni .
56.
Lokiyattha ’ matikkantaṃ , ativuttaṃ mataṃ yathā ;
Atisambādha ’ mākāsa-metissā thanajambhane [ thanajumbhane ( sī .)].
56.‘‘ Loki ’’ ccādi .
Loke vidito lokiyo , taṃ lokiyattha mabhidheyyaṃ atikkantaṃ ananuvuttaṃ yaṃ taṃ ativuttaṃ matanti vidhīyate .
Yathe tyādinā udāharati .
Etissā vanitāya thanānaṃ payodharānaṃ jambhane byāpane ākāsaṃ gaganaṃ atisambādhaṃ accantappakaṃ .
56.‘‘ Lokiyatthi ’’ ccādi .
Lokiyatthaṃ loke pasiddhamabhidheyyaṃ atikkantaṃ kathanākārena atikkamitaṃ vākyaṃ ativuttamiti mataṃ .
Udāharati ‘‘ yathi ’’ ccādi .
Etissā thanajambhane thanānaṃ vijambhane ākāsaṃ atisambādhaṃ anokāsaṃ .
Ettha payodharānaṃ mahantattaṃ vadāmāti loke mahantantiM0.90 pasiddhaṃ gaganamapi atikkantattā vākyamativuttadosena dūsitaṃ .
57.
Samudāyatthato ’ petaṃ , taṃ apetatthakaṃ yathā ;
Gāviputto balībaddho , tiṇaṃ khādī pivī jalaṃ .
57.‘‘ Samudāyi ’’ ccādi .
Samudāyassa pakaraṇato padasandhino vākyassa attho abhidheyyaṃ aṅgaṅgibhūtaṃ kriyākārakasambandhīvisesalakkhaṇaṃ saṃvohārikaṃ , tato apetaṃ apagataṃ suññaṃ , vinā [ na ( ka .)] padatthamattena tassa katthaci byabhicārābhāvato etādisaṃ yaṃ tamapetatthakanti vidhi .
Na hi ‘‘ gāviputto ’’ ccādīsu samudāyattho sambhavati .
57.‘‘ Samudāyi ’’ ccādi .
Samudāyatthato visesanavisesyabhūtakriyākārakasambandhehi yuttavākyasaṅkhātapadasamudāyassa sambandhapadattā vohārānurūpaatthato apetaṃ apagataṃ , avayavatthamattassa vā sabbattha labbhamānattā samudāyatthato suññaṃ , taṃ vākyaṃ apetatthakaṃ nāma .
Yathi ccādinā udāharati ‘‘ gāviputto balībaddho usabho tiṇaṃ khādi , jalaṃ pivī ’’ ti .
Ettha avayavatthamattena vinā samudāyena gamyamānassa kassaci visesatthassa abhāvā samudāyatthato apagataṃ nāma hoti .
58.
Bandhe pharusatā yattha , taṃ bandhapharusaṃ yathā ;
Kharā khilā parikkhīṇā , khette khittaṃ phalatya ’ laṃ .
58.‘‘ Bandhe ’’ ccādi .
M0.91 Kharā iccādikaṃ bandhapharusaṃ sutisubhagattābhāvato kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā khayaṃ pattā yato , tasmā khette kedāre khittaṃ vuttaṃ ala maccantaṃ phalati nipphajjati .
vākyadoso .
58.‘‘ Bandhe ’’ ccādi .
Bandhe bandhasarīre pharusatā sutisukhatābhāvato pharusabhāvo yattha vākye bhavati , taṃ vākyaṃ bandhapharusaṃ nāma hoti .
Yathāti udāharati .
Kharā kakkasā khilā khāṇukādayo parikkhīṇā yasmā khīṇā honti , tasmā khette khittaṃ vuttaṃ bījaṃ alaṃ atisayena phalati nipphajjati .
Vākyadosaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .