Issues
Subodhālaṅkāraṭīkā
Subodhālaṅkāraṭīkā

Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ratanattayappaṇāmavaṇṇanā

1.
Munindavadanambhoja-gabbhasambhavasundarī ;
Saraṇaṃ pāṇinaṃ vāṇī , mayhaṃ pīṇayataṃ manaṃ .
1. AthāyaṃM0.2 ganthakāro ganthārambhe pubbapayogānubandhasabhāvasiddhikaviguṇopetānaṃ yatipotānaṃ tadupāyantaraviratā kamantarāpetaparakkamasambhavenādhigatabyasanasatamupalabbha dayāsañjātarasarasahadayatāya tadupāyabhūtaṃ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmobhimatasiddhinimittamattanodhigatasaddhammadevatānussaraṇaṃ tāva dassetumāha ‘‘ muninde ’’ ccādi .
Nanu ‘‘ bandhalakkhaṇaṃ viracayitukāmo ’’ ti vuttaṃ , kimettha lakkhaṇakaraṇena adiṭṭhalakkhaṇāpi dissanti bandhantāti ?
Saccaṃ , tathāpi te ghuṇakkharappakāsā tabbidūnaṃ payogānusārino vā siyuṃ , pubbe katasatthaparicayā vā siyunti viññeyyaṃ .
Vāṇī mayhaṃ manaṃ pīṇayatanti sambandho .
Vāṇīti vā sarassatyaparanāmadheyyā kāci devatā , sā sabbāvadātā yathicchitatthasādhanapuṇḍarīkagabbhe nisīdatīti lokavādo .
Vāṇīti pana paccuhavirahenābhimatasiddhinibandhanekatāṇo sammāsambuddhabhāsito saddhammo , tatoyevāyaṃ devatā ruppate .
Tattha sarassatiyā yathā ’ sattā jātāya manosampīṇananti loko , saddhammadevatāya tu manopīṇanaṃ , tassā sabbavajjarahitāyaccantanimmalāya nirantaratthanekatāṇappavattiyā manaso sampīṇanaṃ .
Tena ca passaddhi , tāya pana sukhaṃ , tenāpi samādhi , samādhisambhavena yathābhūtāvabodhasambhavato vicittānekasaddatthavisesā paṭibhantyanāyāsena , tato ca yathicchitasiddhinipphattīti vaṅkavuttiyā tappasādamāsīsati .
KiṃvisiṭṭhoccāhaM0.3 ‘‘ muninde ’’ ccādi .
Ubho loke munāti jānātīti muni , indati paramissariyaṃ pavatteti sabbatthāti indo , muni ca so indo ca , munīnaṃ indoti vā munindo , sammāsambuddho .
Tatoyaṃ tassa nimittakasaññā .
Vijjamānesupi pariyāyasaddesvaññesu kavikāmitassatthassekantavācakatteno ’ cityasamposakoyaṃ muninda saddo , tathā hi yo ubhayalokajānanena munīnaṃ paramissariyapuggalānampi paramissariyaṃ vatteti , so paraṃ pīṇeti hetubhāvena ’ tre ’ tyu ’ citameva , tathā padantarānampi ocityaṃ poseti .
Tathā hi tādisassa vadanāravindodare sambhavā sundarī , tatoyeva paṭisaraṇaṃ , tasmā ca mano pīṇetīti .
Tassa vadanaṃ , tamiva munindavadanaṃ , ambhojaṃ .
Tameva vā lakkhisaṃyogitādisadhammena ’ mbhojaṃ , padumaṃ .
Tassa gabbho .
Tattha sambhavena pavattiyā , uppattiyā vā sundarī niravajjā devatā .
Vācā pana dosalesenāpa ’ samphuṭṭhāva niravajjā , tathā ca vakkhati ‘‘ guṇālaṅkārasaṃyuttā ’’[ subodhālaṅkāra 14 gāthā ] iccādi .
Tatovāyaṃ saraṇaṃ pāṇinaṃ sattānaṃ paṭibhānādiguṇavisesāvahattamattena paṭisaraṇabhūtā devatā .
Vācā pana sabbupaddavanivāraṇena sabbahitasukhasampadāsampādanenaccantapaṭisaraṇabhūtā .
Sabhāvanapuṃsakattā cettha na liṅgaparivattanaṃ .
Mayhanti ekavacanenattano nirabhimānata ’ māneti sajjanamācāraṃ .
Abhinnapadasileso cāyaṃ , sabbatthevāvīkatasaddappayogato .
Sileso cāyaṃ vaṅkavuttiyā sabbattha siriṃ poseti .
Tathā ca vakkhati ‘‘ vaṅkavuttīsu poseti , sileso tu siriṃ paran ’’ ti [ subodhālaṅkāra 172 gāthā ].
Ayamettha saṅkhepena nayena atthavaṇṇanā .
Vitthāranayena pana nānappakārenattho saṃvaṇṇetuṃ sakkā .
Tathā sati ganthagāravopi siyāti pakāroyamevabbhupagato .
1. Suparisuddhabuddhigocaraparamavicittaganthakārakoyamācariya- saṅgharakkhitamahāsāmipādoM0.4 sapiṭakattayasabbasatthapārāvataraṇena sañjātānappakapītisukhamanubhavaṃ paṭipattipaṭivedhasāsanadvayassa pariyattimūlakattā yena kenaci pariyāyena tassā pariyattiyā atthāvabodhena ‘‘ appeva nāma sādhujanaṃ paritoseyya ’’ miti tadadhigamopāyabhūtamidaṃ pakaraṇamārabhanto ganthārambhe iṭṭhadevatāya paṇāmakaraṇaṃ satācārānurakkhaṇatthaṃ [ sadācārānurakkhaṇatthaṃ ( ka .)], visesato abhimataganthassānantarāyena parisamattiyā ca kāraṇamiti iṭṭhadevatānussaraṇaṃ , ganthantarārambhapaṭikkhepakajanapaṭibāhanapubbakāni abhidhānābhidheyyakaraṇappakārapayojanāni ca dassento ‘‘ munindavadanambhoja … pe … parissamo ’’ ti gāthattayamāha .
Ettha paṭhamagāthāya iṭṭhadevatāsaṅkhātaratanattayappaṇāmo dassito , dutiyagāthāya ārambhapaṭikkhepakajanā nisedhitā , tatiyagāthāya abhidhānādikaṃ dassitaṃ .
Tathā hi lokuttaradhammanissitapariyattisaṅkhātasabbaññubhāratiyā manosampīṇanāsīsanāpadesena attano nissesadhammaratane pasādo pakāsito .
So pana dhammappasādo tadavinābhāvato buddhasaṅghesupi siddhoti ratanattayavisayaṃ paṇāmaṃ vaṅkavuttiyā dasseti .
So hi atthato paṇāmakriyābhinipphādikā kusalacetanā .
Ettha phalaṃ heṭṭhā vuttameva .
Puna santesu rāmasammādyalaṅkāresu piṭṭhapisanaṃ viya hotīdaṃ alaṅkārakaraṇanti vadantā viruddhavādino rāmasammādīnamatthibhāvaṃ ubbhāvetvā [ abhyupagametvā ( ka .)] te suddhamāgadhikā na vaḷañjentīti iminā paṭisiddhā .
Nirākaraṇaphalañhi ganthassa niddosabhāvova .
Apica saddālaṅkāraatthālaṅkāradīpakena alaṅkāra saddenaM0.5 ganthasarīrasaṅkhātasaññino saññāsaṅkhātaabhidhānañca alaṅkāra saddassa saddālaṅkārādyabhidheyyañca suddhamāgadhikattaṃ vatvā alaṅkāra saddassa visesanabhūtaanurūpasaddopādānena buddhavacanassa upayogattaṃ māgadhikavohārena bhavatīti gamyamānattā karaṇappakārañca alaṅkāraganthappavattiyā atthālaṅkārādinissitattā iminā alaṅkāra saddeneva alaṅkārasaṅkharaṇasaṅkhātappayojanañca dasseti .
Satthappayojanānaṃ sādhyasādhanalakkhaṇo sambandho pana sambandhassa nissayabhūtasatthappayojanānaṃ dassaneneva tannissitattā sayampi vutto hoti .
Vuttaṃ hi–
‘‘ Satthaṃ payojanañceva , ubho sambandhanissayā ;
Vuttā taṃvuttiyāyeva , vutto tannissitopi so ’’ ti .
Tassattho– sambandhanissayā sambandhassa ādhārabhūtā satthaṃ , payojanañca ubho vuttā , taṃvuttiyāyeva tesaṃ ubhinnaṃ kathaneneva tannissito te nissāya pavatto sopi sambandho vutto bhavatīti .
Ettha abhidhānakathanaṃ vohārasukhatthaṃ , abhidheyyādikathanaṃ pana tehi yuttānaṃyeva ganthānaṃ subuddhipubbakādīnaṃ upādeyyattañca tabbiparītānaṃ ummattakavacanādīnamivaanupādeyyattañca pakāsanatthanti veditabbaṃ .
Vuttañhi –
‘‘ Sambandhānuguṇopāyaṃ [ sambandhyanuguṇopāyaṃ ( ka .)], purisatthābhidhāyakaṃ ;
Vīmaṃsādhigataṃ [ vīmaṃsādhikataṃ ( sī .)] vākya-matonadhigataṃ [… nadhikataṃ ( sī .)] paran ’’ ti .
Tassattho– sambandhānuguṇopāyaṃ sādhiyasādhanalakkhaṇasambandhassa nissayabhūtavāccavācakānaṃ sambandhibhūtānaṃ aññamaññānurūpaguṇaparijānane kāraṇabhūtaṃ purisatthābhidhāyakaṃ catubbidhadhammaatthakāmamokkhasaṅkhātānaṃ purisatthānaṃ vācakabhūtaṃM0.6 vākyaṃ ‘‘ ekākhyāto padaccayo , siyā vākyaṃ sakārako ’’ ti [ abhidhānappadīpikā 106 gāthā ] vuttalakkhaṇamajjhapatitavākyasamudāyopetaṃ mahāvākyasarūpasatthaṃ vīmaṃsādhigataṃ ñāṇagatilakkhaṇaupaparikkhāya adhigataṃ adhippetaṃ , ato paraṃ vuttalakkhaṇasatthato aññaṃ anadhigataṃ nādhippetanti .
Idaṃ panettha gāthānaṃ nikkhepappayojanaṃ .
Loke padumagabbhe vasantiyā sabbaṅgadhavalāya yathicchitatthasādhikāya sarassatīnāmikāya devatāya ‘‘ vāṇī ’’ ti vohārato iminā atthena yojetvā abhinnapadasilesālaṅkāravasena vuttattā padattho evaṃ veditabbo – munindassa sobhāsugandhādiguṇayogato mukhasadisassa , no ce mukhasaṅkhātaambhojassa gabbhe udare sambhavena pavattiyā uppattiyā vā sundarī niddosā , sobhanā vā pāṇinaṃ saraṇaṃ atoyeva ahitāpanayanahitāvahatthena sabbasattānaṃ paṭissaraṇabhūtā vāṇī yathāvuttaguṇopetā sarassatīdevatā , no ce sabbaññubhāratīti vuttasaddhammaratanaṃ mayhaṃ manaṃ ganthaviracane byāvaṭassa me cittaṃ pīṇayataṃ abhimatatthasampādanena pīṇayatūti .
Ubhayalokajānanato muni ca so indabhāvapavattanato indo ceti kammadhārayena vā , agāriyamunianagāriyamunisekhamuniasekhamunīnaṃ catunnaṃ pañcamo hutvā indoti chaṭṭhītappurisena vā munindo .
Devatāpakkhe vadanamiva vadanan ti ambhoje , saddhammapakkhe ambhojamiva ambhojan ti vadane ca upacārena gahite kammadhārayo .
Munindassa vadanambhojamiti ca , tassa gabbhoti ca , tasmiṃ sambhavoti ca , tena sundarīti ca vākyaṃ .
Vāṇiyā visesanattepi ekantanapuṃsakattā saraṇa saddassa na liṅgaparivattanabhāvo .
Pāṇinan ti rassattaṃ , dīghassa byabhicārattā .
Mayhanti ekavacanena attano sādhuguṇodayakāraṇaṃM0.7 niratimānataṃ dīpeti .
Santesupi aññesu jinapariyāyesu muninda saddo iṭṭhamanosampīṇanaambhojatulyatāsundarittasaraṇattasaṅkhātānaṃ atthantarānaṃ ocityaṃ posetīti payutto .
Tathā hi tādisassa mukhaṃ ambhojatulyaṃ , tasmiṃ mukhodare sambhavā sundarī , tatoyeva pāṇinaṃ saraṇaṃ .
Tasmāyeva manosampīṇane paṭuttaṃ subyattamiti ocityaṃ hoti .
Loke patthaṭamidamocityamādaraṇīyaṃ hoti .
Tasmiñhi uttamakavayoyeva upadesakāti .
Vuttañhi –
‘‘ Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ , loke vikhyātamādarā ;
Tatthopadesappabhavā , sujanā kavipuṅgavā ’’ ti [ subodhālaṅkāra 104 gāthā ].