Sadisabalabhāvamissa
333.
Veso sabhāvamadhuro , rūpaṃ nettarasāyanaṃ ;
Madhūvamunino vācā , na sampīṇeti kaṃ janaṃ .
333.‘‘ Veso ’’ iccādi subodhaṃ .
Idaṃ pana samādhirūpakopamāmissasadisabalanti .
333.‘‘ Veso ’’ iccādi .
Munino sabhāvamadhuro pakatimadhuro veso jināveṇiko buddhaveso ca nettarasāyanaṃ rūpaṃ lakkhaṇānubyañjanasampannaṃ rūpañca madhūva madhurattena madhusamānā vācā bhāratī ca kaṃ janaṃ na sampīṇetīti .
‘‘ Sabhāvamadhuro ’’ ti samādhialaṅkāro ca ,‘‘ nettarasāyanan ’’ ti rūpakālaṅkāro ca ,‘‘ madhūvā ’’ ti upamālaṅkāro cāti ime tayo pīṇane aññamaññāpekkharahitattā tulyabalāti imesaṃ missattaṃ hoti .
Sabhāvena madhuroti ca , rasīyati assādīyatīti ca , raso rasabhūto āyanaṃ gati pavatti assāti rasāyanaṃ , rasavatthu .
Rasāyanamiva rūpaṃ rasāyanaṃ , nettānaṃ rasāyananti ca vākyaṃ .
334.
Āsī nāma siyā ’ tthassa ,
Iṭṭhassā ’ sīsanaṃ yathā ;
Tilokekagatī nātho ,
Pātu loka ’ mapāyato .
334. Āsiṃ
M0.313 dasseti ‘‘ āsi ’’ ccādinā .Iṭṭhassa abhimatassa vatthuno āsīsanaṃ patthanamityanuvaditvā āsī nāma siyāti vidhīyate .
‘‘ Yathe ’’ tyudāharati .
Tilokassa lokattayavattino janassa ekagati asahāyagati paṭisaraṇabhūto nātho lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu pāletūti .
Etthātilasitaṃ pālanamāsīsitanti .
334. Idāni āsīalaṅkāraṃ dasseti ‘‘ āsī ’’ iccādinā .
Iṭṭhassa atthassa icchitavatthuno āsīsanā patthanā āsī nāma siyā .
Yathā tatthodāharaṇamevaṃ .
Tilokekagati tibhavassa asahāyasaraṇabhūto nātho lokasāmi lokaṃ sattalokaṃ apāyato pātu rakkhatūti .
Āsī nāma patthanā , taddīpikāpi utti tannāmikāva hoti .
‘‘ Tilokekagatī ’’ ti imasmiṃ udāharaṇe pālanaṃ āsīsitaṃ .
Tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti ca , ekoyeva gati paṭisaraṇanti ca , tilokassa ekagatīti ca vākyaṃ .
335.
Rasappatītijanakaṃ , jāyate yaṃ vibhūsanaṃ ;
Rasavantanti taṃ ñeyyaṃ , rasavantavidhānato .
335. Rasavantamudāharati ‘‘ rasa ’’ iccādinā .
Yaṃ vibhūsana malaṅkaraṇaṃ rasābhāsādino patītijanakaṃ avagamasampādakaṃ jāyate , taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato sampādanato ‘‘ rasavantan ’’ ti viññeyyaṃ yathā atthappatīti janako saddo ‘‘ atthavā ’’ ti .
335. Uddese rasīti uddiṭṭharasālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ rasa ’’ iccādinā .
Yaṃ vibhūsanaṃ vuttālaṅkārānamantare yo koci alaṅkāro rasappatītijanakaṃ siṅgārādinavavidharasesu ekassa rasassa vā tasseva rasābhāsassa vā
M0.314 avabodhanaṃ sampādento jāyate , taṃ vibhūsanaṃ rasavantavidhānato attano rasasahitabhāvassa pakāsanato rasavantanti rasīti ñeyyanti .Yathā atthappatītijanako saddo ‘‘ atthavā ’’ ti vuccati , evaṃ rasappatītijanako alaṅkāro rasavanto ‘‘ rasī ’’ ti ca vuccati .
Rasassa patīti ca , taṃ janetīti ca , raso assa atthīti ca , rasavato bhāvoti ca , tassa vidhānaṃ sampādananti ca vākyaṃ .
336.
Rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāya ,
Pādā tilokaguruno ’ dhikabaddharāgā ;
Ādāya niccasarasena karena gāḷhaṃ ,
Sañcumbayanti satatāhitasambhamena .
336. Udāharati ‘‘ rāga ’’ iccādi .
Dharāya pathavīaṅganāya rāgena ānataṃ , mukhaṃ .
Rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamitaṃ , sarojaṃ .
Paṭhame abbhutasarojasadisatāya mukhaṃ , tena samānādhikaraṇanti rāgānatena samāso .
Dutiye tu rāgānatañca taṃ abbhutasarojaṃ pathaviṃ bhinditvā sirīpādasampaṭiggahaṇatthaṃ uṭṭhahamacchariyapadumañca , tameva tassā mukhasadisattā mukhanti rāgānatabbhutasarojamukhaṃ .
Tilokaguruno sammāsambuddhassa pādā .
Kīdisā ?
Adhikabandho rāgo anurāgo , rattavaṇṇo vā yesaṃ te , tathāvidhā .
Nicca manavarataṃ sarasena rasavatā karena hatthena , raṃsinā vā gāḷhaṃ ādāya gahetvā satataṃ niccaṃ āhito sambhamo ādaro , tadabhimukhatā vā , tena sañcumbayanti , nikkhipanti vā .
Ettha silesarūpakehi sambhogasiṅgārarasābhāso janyate .
Siṅgāro duvidho vippalambho , sambhogo ceti .
Tesu vippalambhova samaggavaṇṇanādhārattā manoharo , nediso sambhogo .
Sambhogābhāse tu vattabbameva natthi .
Tathāpi ’ hā ’ dhigataṃ sambhogābhāsodāharaṇaṃ bālappabodhanatthaṃ kiñci vicāressāma .
Tatra pādānaṃ kāmukattaṃ
M0.315 dharāya kāminittañca vākyasāmatthiyā viññāyate .Saddena vuccamānaṃ puna vuttaṃ siyā .
Atra pādānaṃ taṃ viññeyyaṃ , ratyukkaṃsābhāso yadi kavinā paṭipādetabbo na bhaveyya , tadā gāthāyamananupapannaṃ siyāti evaṃvidhavacanatova pādā ratyābhāsavantoti gamyate .
Ratiyā ālambaṇavibhāvābhāso dharākāmini , rammadesādivisesābhāve acchariyapadumuggamanābhāvato abbhutasarojasaddasavanena gammamānā rammadesādayo uddīpanavibhāvābhāsā , byabhicārībhāvābhāsabodhakāni kavivacanāni anubhāvābhāso .
Tathā hi ‘‘ niccasarasena karena gāḷhaṃ ādāyā ’’ ti karassa sarasatāgāḷhaggahaṇakathanena harisādayo gamyante .
‘‘ Satatāhitasambhamenā ’’ ti iminā ussukkattādayo pahīyantīti evaṃ bandhavuttīti vibhāvādīhi bandhatthābhāsānaṃ manasi yo uppajjati ānandābhāso , so rasābhāso sambhogarasābhāso vuttoti .
336. Idāni udāharaṇaṃ dassento uttaripi dassetabbasiṅgārahassakaruṇādirasuddesassa anurūpato siṅgārarasayuttameva dasseti ‘‘ rāgā ’’ iccādinā .
Dharāya mahīaṅganāya rāgānatabbhutasarojamukhaṃ rāgena anurāgena abhimukhaṃ katvā namitaṃ acchariyaguṇopetapadumasadisānanaṃ no ce , rattavaṇṇaṃ ānataṃ abbhutasarojasaṅkhatamukhaṃ tilokaguruno bhuvanattayānusāsakassa sammāsambuddhassa pādā adhikabaddharāgā adhikabaddhānurāgavantā no ce , pubbakammena kataadhikarattavaṇṇā niccasarasena karena satatānurāgayuttena hatthena no ce , avikalattā satatasampattisahitena kiraṇena gāḷhaṃ ādāya gāḷhaṃ gahetvā no ce , phusitvā satatāhitasambhamena niccaṃ katādarena no ce , nirantarāhitaabhimukhabhāvena sañcumbayanti
M0.316 cumbanti no ce , ṭhitikriyāsādhanattena phusantīti .Rāgena anurāgena ānataṃ abhimukhīkatamiti ca , abbhutañca taṃ sarojañceti ca , tena sadisatāya abbhutasarojañca taṃ mukhañceti ca , rāgānatañca taṃ abbhutasarojamukhañceti ca , rāgaṃ rattavaṇṇaṃ ānataṃ ninnamiti ca , tañca taṃ abbhutasarojañceti ca , tameva tādisamukhasadisattā mukhamiti ca , tilokassa gurūti ca , adhikaṃ katvā baddho , attano pubbakammena vā kato , rāgo anurāgo rattavaṇṇo vā yesamiti ca , rasena anurāgena sampattiyā vā saha vattamānoti ca , āhito vihito ca so sambhamo ādaro tadabhimukhabhāvo vā ceti ca viggaho .
Ettha ‘‘ rāgānatā ’’ tiādikena silesālaṅkārena ca ‘‘ abbhutasarojamukhan ’’ ti rūpakālaṅkārena ca sambhogasiṅgārarasābhāso uppādīyati .
Tādisaṃ itthipurisānaṃ sambhogābhāvena , tadākārena ca kappitattā rasābhāso nāmāti daṭṭhabbo .
Siṅgārassa āyogavippayogasambhogavasena tividhattepi āyogavippayogadvayaṃ vippalambhamevāti vippalambho , sambhogo ceti duvidho hoti .
Tesu vippalambhova anūnavaṇṇanāya bhūmittā manoharo .
Sambhogo pana tādiso na hoti .
Sambhogābhāsopi hīno hoti .
Evaṃ sante payogaṃ katvā kurumānāya vaṇṇanāya ucitabhāvena ihādhigatasambhogasiṅgārarasābhāsena rasibhūtālaṅkārassa udāharaṇe rasābhāso evaṃ veditabbo .
Pādānaṃ kāmukabhāvābhāse ca dharāya kāminībhāvābhāse ca vācakapadena avuttepi ‘‘ dharāya pādā tilokaguruno ’’ ti idaṃ ṭhapetvā pāṇidhammapakāsakehi avasesapadehi ñāyate .
Dvinnaṃ
M0.317 aññamaññaṃ ratiābhāso ‘‘ adhikabaddharāgā rāgānatan ’’ ti imehi vutto .Ayaṃ ratiābhāso idha ṭhāyībhāvo purisaratiyā itthiyā ca , itthiratiyā purisassa ca ālambaṇattā pādakāmukadharākāminiyo dve aññamaññaṃ ālambaṇavibhāvābhāsā honti .
Rammadesādivisesaṃ vinā acchariyapadumodayassa abhāvato abbhutasarojasaddassa uccāraṇena gammamānā rammadesādayo ratiṃ uddīpayantīti uddīpanavibhāvābhāsā nāma .
‘‘ Niccasarasena karena gāḷhamādāyā ’’ ti iminā karassa sarasabhāvassa ca gāḷhaṃ gahaṇassa ca vuttattā harisādayo ñāyante .
‘‘ Satatāhitasambhamenā ’’ ti iminā ussāhādayo ñāyanti .
Tattha harisaussāhādayo byabhicārībhāvābhāsā nāma honti .
Te byabhicārībhāvābhāse pakāsentāni yathāvuttakavivacanāni anubhāvābhāsā nāmāti evaṃ bandhe dissamānaṭhāyībhāvabyabhicārībhāvavibhāvaanubhāvehi atthāvabodhaṃ karontānaṃ paṇḍitānaṃ uppajjamāno yo santosābhāsasaṅkhāto rasābhāso atthi , so idha sambhogarasābhāsoti kathitoti .
Ṭhāyībhāvādayo upari āvibhavissanti .
337.
Iccā ’ nugamma purimācariyānubhāvaṃ ,
Saṅkhepato nigadito ’ ya ’ malaṅkatīnaṃ ;
Bhedo ’ parūpari kavīhi vikappiyānaṃ ,
Ko nāma passitu ’ malaṃ khalu tāsa ’ mantaṃ .
Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite
Subodhālaṅkāre
Atthālaṅkārāvabodho nāma
Catuttho paricchedo .
337. Evamuddesānukkamena yathāpaṭiññātaṃ niṭṭhapetvā idāni nigamanapubbakaṃ bahuttamesaṃ niddisitumāha ‘‘ icci ’’ ccādi .
Iti
M0.318 iminā vuttappakārena purimānaṃ daṇḍīādīnaṃ ācariyānaṃ ānubhāvaṃ bandhalakkhaṇāni anugamma anugantvā alaṅkatīna malaṅkārānaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito kathito .Saṅkhepatoti vutto , kasmāti āha ‘‘ uparūparī ’’ tiādi .
Uparūpari dīghakālamārabbha yāvedāni matthakamatthake kavīhi vikappiyānaṃ pabhediyamānānaṃ tāsa malaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma jano alaṃ samattho .
Iti mahāsāmināmikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ
Catuttho paricchedo .
337. Evaṃ uddesakkamena yathāpaṭiññāte atthālaṅkāre niṭṭhapetvā idāni nigamanamukhena esaṃ atthālaṅkārānaṃ bahubhāvaṃ dasseti ‘‘ iccānugamma ’’ iccādinā .
Iti yathāvuttanayena purimācariyānubhāvaṃ pubbakālikānaṃ daṇḍībhaddapāṇādīnaṃ alaṅkārasatthasaṅkhātānubhāvaṃ anugamma alaṅkatīnaṃ ayaṃ bhedo saṅkhepato nigadito mayā vutto saṅgahito .
Kasmāti ce ?
Uparūpari dīghakālato paṭṭhāya yāvajjatanā kavīhi racanākattārehi vikappiyānaṃ anekappakārato kappiyamānattā puthakkariyamānānaṃ tāsa malaṅkatīnaṃ antaṃ pariyantaṃ passituṃ khalu ekantena ko nāma puggalo alaṃ samatthoti .
Saṅgahamanādiyitvā kenāpi pariyantaṃ adhigantuṃ na sakkāti adhippāyo .
Pure bhavāti ca , purimā ca te ācariyā ceti ca , tesamānubhāvoti ca , visesato asaṅkarato kappiyanti ca vākyaṃ .
Iti subodhālaṅkāranissaye
Catuttho paricchedo .