5. Bhāvāvabodhapariccheda
338.
Paṭibhānavatā
M0.319 loka-vohāra ’ manusārinā ;Tato ’ cityasamullāsa-vedinā kavinā paraṃ .
338. Tadeva yathāpaṭiññātamalaṅkāravibhāgaṃ bodhetvā sampati rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigataṃ rasaṃ sakala saṃsāradukkhanissa raṇekanimittavimuttirasekarasavisuddhasaddhammāgamaviggāhasappīṇanoṇatamatīnaṃ paramasaddhālūnamanadhigatattepi lakkhaṇamattena lokavohārakosallamattapariggahāya kiñcimattamupadisituṃ na sākallena ‘‘ paṭibhānavatā ’’ tiādimāha .
Paṭibhānaṃ taṃtaṃṭhānānurūpappavattā paññā .
Sā hi sarasaracanāyaccantopakārikā , tatova kabbaṃ ‘‘ paṭibhānan ’’ ti vuccati .
Tenāha ‘‘ paṭibhānavatā ’’ ti .
Kavinā lokavohārānugantabbo .
Yo hi sakalaṃ lokavohāraṃ nānusarati , so kaviyeva na hoti .
Tenāha ‘‘ lokavohāramanusārinā ’’ ti .
Yato ocityaṃ nāma kavīnaṃ paramaṃ rahassaṃ lokavohārepi ucitaññūyeva pasaṃsīyate , samucitalokavohārānusāreneva ca vakkhamānānukkamena viracitā racanā sacetanānaṃ rasassādāya sampajjate , tasmā ocitye samullasattaṃ dittaṃ phuṭameva bandhanaṃ kātuṃ vaṭṭati .
Tatovaccantamocityasamullāsavedinā kavinā bhavitabbaṃ .
Tenāha ‘‘ paraṃ ocityasamullāsavedinā ’’ ti .
Sabbañcetaṃ ‘‘ kavinā ’’ ti ettha visesanaṃ ,‘‘ kavinā ’’ ti cetaṃ ‘‘ nibandhā ’’ ti ettha avutto kattā .
338. Evaṃ yathāpaṭiññātānamalaṅkārānaṃ dassanāvasare rasavantālaṅkārappasaṅgenādhigatanavavidhasiṅgārādirase sakalasaṃsāradukkhanissaraṇaasahāyakaraṇabhūtavimuttirasena ekarasabhūte atipaṇīte saddhammāmataraseyeva luddhānaṃ saddhābāhullasuddhasaṃyamānaṃ vimukhepi
M0.320 lakkhaṇamattapariññāṇena lokavohāresu asammohatthaṃ saṅkhepena dassetukāmo idāni ‘‘ paṭibhānavatā ’’ iccādimāha .Paṭibhānavatā sarasaracanāya accantopakāraṭṭhānocitapaññāvisesavatā lokavohāramanusārinā sakalaloke vohārānurūpamanugatena tato yasmā ocityaṃ nāma hadayato abahi kātabbaṃ , rahassamiva bandhato viyojanīyaṃ na hoti .
Tasmā para matisayena ocityasamullāsavedinā ucitabhāvena vattumicchitatthassa uddīpanasseva anurūpappakārena iṭṭhatthassa samullāsanaṃ dittiṃ jānantena kavinā bandhakārakena nibandhāti sambandho .
Paṭibhā paṭibhānanti paññāyetaṃ nāmaṃ , tato jātakabbassapi paṭibhāti vuccamānattā ayaṃ paññāviseso racanāya accantopakāroti ñātabbo .
Paṭibhānamassatthīti ca , lokassa vohāroti ca , taṃ anugacchati sīlenāti ca , ocityena samullāsoti ca , taṃ vijānāti sīlenāti ca viggaho .
339.
Ṭhāyīsambandhino bhāva-vibhāvā sānubhāvakā ;
Sampajjanti nibandhā te , rasassādāya sādhunaṃ .
339.‘‘ Ṭhāyi ’’ ccādi .
Ṭhāyino vakkhamānaratyādayo tehi saha sambandho vibhāvādīhi yoge ratyādīnamassādiyattamānīyamānattā etesamatthīti ṭhāyīsambandhino .
Saha anubhāvehi vakkhamānalakkhaṇehīti sānubhāvakā , bhāvo vibhāvo ca , vakkhamāno bhāvena bhāvābhāsopi imināva saṅgahito , rasassādāya sampajjantīti sambandho .
339.‘‘ Ṭhāyi ’’ ccādi .
Ṭhāyīsambandhino ṭhāyīpadena , tena vāccaratihāsādiatthena vā sambandhupagatā sānubhāvakā vakkhamānānubhāvehi saha pavattā bhāvavibhāvā vakkhamānabhāvavibhāvā nibandhā vuttaguṇopetakavinā bandhitā ekattha āharitvā dassitā sādhunaṃ issādidosarahitānaṃ sajjanānaṃ rasassādāya siṅgārādivakkhamānarasassa assādanatthaṃ sampajjanti pavattantīti .
Imāya gāthāya ṭhāyībhāvo byabhicārībhāvo kevalabhāvo vibhāvo anubhāvo raso ceti ime uddiṭṭhā bhavanti , kathanti ce ?
Bhāvavibhāvānaṃ ‘‘ ṭhāyīsambandhino ’’ ti visesanaṃ bhavati , tena bhāvassa ṭhāyī ca so bhāvo ceti ca ṭhāyīpadena sambandhattā ṭhāyībhāvo ca , puna byabhicārībhāve sati ‘‘ ṭhāyībhāvo ’’ ti imassa sādhakattā imasseva ṭhāyībhāvapadassa payogasāmatthiyena gammamāno byabhicārībhāvo ca , puna ṭhāyīpadena samāsamakatvā visuṃ dassitabhāvasaddasutiyā ṭhāyībhāvabyabhicārībhāvehi añño bhāvo ca , tathā eva ṭhāyīpadena vāccaratihāsādiatthassa uppattiuddīpanadvayaṃ vibhūtaṃ katvā sajjetvā ṭhitattā tehi ratihāsādīhi atthehi sambandhino ālambaṇauddīpanasaṅkhatavividhavibhāvā ca , evameva sānubhāvakapadena samāyogena dassitānubhāvo ca ,‘‘ rasassādāyā ’’ ti iminā niddiṭṭharaso cāti evamime ṭhāyībhāvādayo uddiṭṭhā honti .
Ṭhāyinā saha sambandhoti ca , so etesamatthīti ca , bhāvo ca vibhāvo ceti ca , saha anubhāvehi vattantīti ca , rasassa assādoti ca vākyaṃ .
Bhāvaadhippāya
340.
Cittavuttivisesā tu , bhāvayanti rase yato ;
Ratyādayo tato bhāva-saddena parikittitā .
340. Idāni yathāuddiṭṭhesu ṭhāyādīhi bhāvavibhāvānubhāvarasesu paṭhamaṃ bhāvaṃ vibhāvetuṃ bhāvasaddamanvatthayati ‘‘ citta ’’ iccādinā .
Cittassa vuttiyo ramaṇahasanādiākārena pavattiyo , tāva visesā visiṭṭhasabhāvatthāti cittavuttivisesā .
M0.322 Ratyādayo ṭhāyībyabhicārīsāttikā .Tu saddo visese .
Yato rase siṅgārādayo bhāvayanti nipphādenti .
Tato bhāvasaddena parikittitā bharatādīhi kathitā .
Ettha hi ṇyanto bhūdhātu karaṇe vattate .
Yato cāyaṃ na kevalaṃ karaṇeyeva vattate , atha kho byāpane , paṭipādane ca , tasmāssa paṭibhānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpenti .
Atha vā kavino lokaṭṭhitiñāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādentīti bhāvāti evamettha attho daṭṭhabbo .
340. Idāni uddiṭṭhesu ṭhāyībhāvādīsu ṭhāyīādīnaṃ [ ṭhāyībhāvādīnaṃ ( ka .)] tiṇṇaṃ sādhāraṇo bhāvo nāma esoti dassento anvatthavasena dasseti ‘‘ citta ’’ iccādi .
Cittavuttivisesā tu cittassa uttari vakkhamānārammaṇahasanasocanādīhi , nibbedādīhi , thambhādīhi ca ākārehi pavattisaṅkhātā aññamaññaṃ asaṅkarākārasaṅkhātā visesā pana ṭhāyībyabhicārīsāttikā yato yasmā rase siṅgārādirase bhāvayanti nipphādenti karonti .
No ce , rase siṅgārādirasavisaye paṇḍitānaṃ cittaṃ bhāvayanti byāpanaṃ karonti .
No ce , tasmiṃyeva rasavisaye kavino lokasabhāvaṃ visayaṃ katvā pavattañāṇalakkhaṇaṃ adhippāyaṃ bhāvayanti paṭipādanaṃ karonti .
Tato bhāvasaddena hetukattari nipphannena ratyādayo ratihāsādayo parikittitā bharatādīhi vuttā hontīti .
‘‘ Ratyādayo ’’ ti ettha ādi saddena hāsādayo ṭhāyībhāvā ca , nibbedādayo byabhicārībhāvā ca , thambhapalayādayo sāttikabhāvā ca saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Cittassa vuttiyoti ca , tā eva visesāti ca , bhāvo iti saddoti ca vākyaṃ .