Mālādīpaka
232.
Hotā ’ vippaṭisārāya ,
Sīlaṃ pāmojjahetu so ;
Taṃ pītihetu , sā cā ’ yaṃ ,
Passaddhādipasiddhiyā .
232. Ādidīpakādīsupi tesu payogakkamena pakārantaramatthīti vadati ‘‘ hoti ’’ ccādi .
Sīlaṃ pañcasīlādikaṃ , avippaṭisārāya pacchānutāpābhāvāya hoti , so avippaṭisāro pāmojjassa uppannamattāya pītiyā hetu hoti , taṃ pāmojjaṃ pītiyā balavabhūtāya hetu hoti , sā cāyaṃ pīti passaddhādīnaṃ passaddhisukhādīnaṃ pasiddhiyā nipphattiyā hotīti yojanīyaṃ .
232. Idāni navasu dīpakesu payogavisesena sādhetabbe aññappakāre dasseti ‘‘ hoti ’’ ccādinā .
Sīlaṃ surakkhitaṃ pañcaṅgadasaṅgādisīlaṃ avippaṭisārāya hoti , so avippaṭisāro pāmojjahetu hoti uppannamattāya taruṇapītiyā kāraṇaṃ bhavati , taṃ pāmojjaṃ pītihetu balavapītikāraṇaṃ hoti , sā ayañca pīti passaddhādipasiddhiyā kāyapassaddhicittapassaddhiādīnaṃ siddhiyā hetu hoti .
Na vippaṭisāro avippaṭisāro , na saddo pasajjapaṭisedhe vattate .
Pamuditassa bhāvoti ca , tassa hetūti
M0.231 ca , passaddhi ādi yesaṃ sukhādīnanti ca , tesaṃ pasiddhīti ca viggaho . 233.
Iccā ’ didīpakattepi , pubbaṃ pubbamapekkhinī ;
Vākyamālā pavattāti , taṃ mālādīpakaṃ mataṃ .
233. Kimidaṃ tava pakārantaramiccāha ‘‘ iccādi ’’ ccādi .
Icce vamimaṃ yaṃ taṃ mālādīpakaṃ mataṃ .
Nanu kriyādidīpakametamiccāha ‘‘ ādidīpakattepī ’’ ti .
Yajjapyādidīpakametaṃ pubbaṃ pubbaṃ vākyaṃ ‘‘ hotāvippaṭisārāya sīlan ’’ tiādikaṃ apekkhinī apekkhamānā vākyānaṃ yathāvuttānaṃ mālā paramparā pavattāti .
Taṃ yathāvuttaṃ mālādīpakaṃ mataṃ , nādidīpakanti .
233.‘‘ Iccādi ’’ ccādi .
Ādidīpakattepi kriyādidīpakabhāve satipi vākyamālā anekavākyena sambajjhamānā paramparā pubbaṃ pubbaṃ ‘‘ hotāvippaṭisārāyā ’’ tiādikaṃ vākyaṃ apekkhinī pavattā .
Iti idaṃ anantaragatappakāraṃ dīpakaṃ ‘‘ mālādīpakan ’’ ti matanti .
Ādimhi dīpakamiti ca , visayopacārena ādi ca taṃ dīpakañcāti ca , mālā eva dīpakamiti ca vākyaṃ .
234.
Aneneva pakārena , sesānamapi dīpake ;
Vikappānaṃ vidhātabbā-nugatī suddhabuddhibhi .
234. Avutte dīpakavikappe atidisanto nigameti ‘‘ aneni ’’ ccādinā .
Aneneva anantarā vuttena pakārena vidhinā dīpake dīpakavisaye [ dīpakavisese ( ka .)] sesāna mavuttānaṃ vikappānaṃ jātyādidīpakādibhedānaṃ anugati avabodho suddhabuddhibhi parisuddhamatīhi kavīhi vidhātabbā kātabbāti .
234. Idāni avuttadīpakānipi atidisati ‘‘ anenevi ’’ ccādinā .
Aneneva pakārena yathāvuttadīpakappakārena dīpake dīpakavisaye sesānaṃ api vikappānaṃ avuttajātidīpakaguṇadīpakasaṅkhātānaṃ
M0.232 pakkhānaṃ jātyādidīpakaguṇādidīpakādīnaṃ channaṃ mālādīpakānañca anugati avabodho suddhabuddhibhi kavīhi vidhātabbā vuttānusāreneva kātabbā .Visesato asaṅkarato kappīyantīti ca , suddhā buddhi yesanti ca vākyaṃ .
235.
Visesavacanicchāyaṃ ,
Nisedhavacanaṃ tu yaṃ ;
Akkhepo nāma so ’ yañca ,
Tidhā kālappabhedato .
235. Akkhepamupakkhipati ‘‘ visesi ’’ ccādinā .
Visesassa yassa kassaci vacanicchāyaṃ yaṃ nisedhassa paṭisedhassa vacanaṃ vutti , so akkhepo nāma akkhipanaṃ paṭisedhoti katvā .
Soya makkhepo ca kālappabhedato atītādito tidhā tippakāro .
235. Idāni akkhepaṃ dasseti ‘‘ visese ’’ ccādinā .
Visesavacanicchāyaṃ tu yassa kassaci padatthavisesassa kathanicchāya eva yaṃ nisedhavacanaṃ paṭisedhavacanaṃ atthi , so paṭisedho akkhepo nāma akkhepālaṅkāro nāma .
Ayañca akkhepo kālappabhedato atītādikālavisesena tidhā hoti .
Visesassa kassaci vacananti ca , tasmiṃ icchāti ca , nisedhassa paṭisedhassa vacanamiti ca , akkhipanaṃ paṭikkhipananti ca , kālassa kriyāya vā pabhedoti ca vākyaṃ .
236.
Ekākī ’ nekasenaṃ taṃ , māraṃsavijayījino ;
Kathaṃ ta ’ matha vā tassa , pāramībalamīdisaṃ .
Atītakkhepo .
236.‘‘ Ekāki ’’ ccādi .
So jino ekākī eko samāno anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayi parājesi , taṃ kathaṃ yujjate .
M0.233 Atha vā kiṃ na yujjate , yato tassa jinassa pāramī samatiṃsavidhā pāramitā eva balaṃ īdisaṃ yādisaṃ tassa vijayakāraṇanti .Ettha ekākittakāraṇasāmatthiyā māravijayāyogabuddhi ‘‘ sasenaṃ māraṃ vijitavāti kathaṃ yujjatī ’’ ti evamākārā atītā akkhittāti atītakkhepoyaṃ .
236. Idāni udāharati ‘‘ ekāki ’’ ccādinā .
Sa jino so sabbaññū ekākī asahāyo adutiyo anekasenaṃ taṃ māraṃ vijayī ajinīti , taṃ kathaṃ yujjati .
Atha vā yujjateva , tassa jinassa pāramībalaṃ samatiṃsapāramībalaṃ samatiṃsapāramītāsaṅkhatasenā īdisa mīdisāti .
Buddhassa adutiyabhāvañca mārassa saparivārabhāvañca nissāya kassaci uppannā ‘‘ ekākinā kathamanekaseno māro jito ’’ ti viparītabuddhi atītamāravijayavisayattā atītā hoti ,‘‘ tassa pāramībalaṃ īdisan ’’ ti atthavisesassa kathanicchāya ‘‘ atha vā ’’ ti niddiṭṭhapaṭisedhavacanena akkhittanti atītassa akkhepanato atītakkhepo nāma .
237.
Kiṃ citte ’ jāsamugghātaṃ ,
Appatto ’ smiti khijjase ;
Paṇāmo nanu soyeva ,
Sakimpi sugate kato .
Vattamānakkhepo .
237.‘‘ Kiṃ citte ’’ ccādi .
Citta ejāya taṇhāya samugghātaṃ sabbathā appavattiṃ appattosmīti kiṃ khijjase , tuccho tava khedo .
Sugate sakimpi ekavārampi kato paṇāmo soyeva taṇhāya samugghātoyeva nanu ekantakāraṇattā tassāti vattamānakkhepoyaṃ vattamānassa khedassākkhitattā .
237.‘‘ Kiṃ citte ’’ ccādi .
M0.234 He citta ejāsamugghātaṃ ejāsaṅkhatāya taṇhāya samucchedapahānaṃ appattosmīti kiṃ khijjase , tuccho tava khedo .Tathā hi sugate buddhavisaye sakimpi kato paṇāmo soyeva nanu taṇhāsamucchedassa ekantakāraṇattā kāraṇakāriyānamabhedabuddhiyā so ejāsamugghātoyeva kiṃ na bhavati , bhavatyeva .
‘‘ Paṇāmo ’’ tyādivisesakathanādhippāyena ‘‘ kiṃ khijjase ’’ ti cittassa vattamānakhedassa paṭisedhitattā ayaṃ vattamānakkhepo nāma .
Ejāya samugghātoti vākyaṃ .
238.
Saccaṃ na te gamissanti , sivaṃ sujanagocaraṃ ;
Micchādiṭṭhiparikkanta-mānasā ye sudujjanā .
Anāgatakkhepo .
238.‘‘ Sacca ’’ miccādi .
Sujanagocaraṃ sivaṃ santipadaṃ te saccaṃ niyataṃ na gamissanti .
Ye micchādiṭṭhiyā sassatādikāya parikkantaṃ abhibhūtaṃ mānasaṃ cittaṃ yesaṃ tādisā suṭṭhu atisayena dujjanāti yojanīyaṃ .
Ayamanāgatakkhepo bhāvino gamanassākkhittattā .
‘‘ Jīvitāsā balavatī , dhanāsā dubbalā mama ;
Gaccha vā tiṭṭha vā kanta , mamāvatthā niveditā ’’ ti [ kābyādāsa 2.139].
Ayamanādarakkhepoti evamādayo tu tabbhedāyevāti upekkhitā .
238.‘‘ Sacca ’’ miccādi .
Sujanagocaraṃ sādhūnaṃ visayagataṃ sivaṃ santipadaṃ te sacca mekantena na gamissanti .
Ke ?
Ye micchādiṭṭhiparikkantamānasā sudujjanā , teyevāti .
‘‘ Micchādiṭṭhī ’’ tiādivisesassa kathanādhippāyena ‘‘ te na gamissantī ’’ ti titthiyānaṃ bhāvino nibbānagamanassa buddhiyā paṭisiddhattā
M0.235 ayaṃ anāgatakkhepo nāma .Micchā viparītā ca sā diṭṭhi cāti ca , tāya parikkantaṃ mānasaṃ yesanti ca vākyaṃ .
‘‘ Jīvitāsā balavatī , dhanāsā dubbalā mama ;
Gaccha vā tiṭṭha vā kanta , mamāvatthā niveditā ’’–
Tyādiko anādarakkhepopi dassitātītakkhepādīhi anaññattā visuṃ na vutto .
Ayaṃ panettha attho – he kanta vallabha mama jīvitāsā balavatī hoti , dhanāsā dubbalā , tvaṃ gaccha vā tiṭṭha vā , mamāvatthā mama pakati niveditā viññāpitā .
‘‘ Ettha mamāvatthā niveditā ’’ ti visesassa kathanādhippāyena ‘‘ gaccha vā tiṭṭha vā ’’ ti iminā anādaravacanena attano vallabhassa vattamānassa anāgatassa vā gamanassa paṭisedhitattā vattamānakkhepo vā anāgatakkhepo vā hoti .
239.
Ñeyyo sotthantaranyāso ,
Yo ’ ññavākyatthasādhano ;
Sabbabyāpī visesaṭṭho ,
Hivisiṭṭha ’ ssa bhedato .
239. Atthantaranyāsaṃ nyāsayati ‘‘ ñeyyi ’’ ccādinā .
Aññavākyatthasādhano aññassa vattumicchitassa kassaci vākyatthassa sādhano samatthako kassacideva atthassa parassa nyāso yo , so atthantaranyāso ñeyyo atthantarassa kassaci vatthuno nyāso payogoti katvā .
Tassa bhedamāha ‘‘ sabbe ’’ ccādinā .
Assa atthantaranyāsassa bhedato vikappato hivisiṭṭhā hi saddena visesitā sabbabyāpī ca visesaṭṭho cāti ime bhavanti .
Nanu pativatthūpamāya imassa ca ko bhedoti ?
Saccaṃ , tathāpi ubhayattha atthantaranyāsamattena sadisattepi yattha mukhyato sāmyappatītisabbhāvo , sā pativatthūpamā .
Yattha pana sādhanarūpassevatthantaranyāso , so atthantaranyāsoti pākaṭoyevubhinnaṃ bhedoti .
239. Idāni atthantaranyāsaṃ dasseti ‘‘ ñeyya ’’ ccādinā .
Yo aññavākyatthasādhano aññavākyatthassa sādhano hoti , aññavākyatthaṃ sādheti , so atthantaranyāso sādhiyavākyatthato aññatthassa ṭhapanaṃ kathanaṃ ‘‘ atthantaranyāso ’’ ti ñeyyo , assa atthantaranyāsassa bhedato pabhedena sabbabyāpī visesaṭṭho ca , eteyeva hi visiṭṭhā cāti cattāro bhavanti .
Attho ca so antaro añño ceti ca , tassa nyāsoti ca , sabbaṃ byāpeti sīlenāti ca , visese padese tiṭṭhatīti ca , hi saddena visiṭṭhāti ca vākyaṃ .