Padadosaniddesavaṇṇanā
21.
Viruddhatthantaraṃ tañhi , yassa ’ ññattho virujjhati ;
Adhippete yathā megho , visado sukhaye janaṃ .
21. Athoddesakkamena padādidose udāharati ‘‘ viruddhi ’’ ccādinā .
Hi yasmā kāraṇā , pasiddhiyaṃ vā hi saddo .
Yassa padassa añño adhippetato aparo attho adhippete vattumicchite atthe virujjhatīti anuvaditvā tasmā
M0.44 taṃ ‘‘ viruddhatthantaran ’’ ti vidhīyate .‘‘ Yathe ’’ tyudāharati .
Yathā idaṃ viruddhatthantaraṃ , tathā aññampi tādisaṃ daṭṭhabbaṃ .
Na tvidameveti yathā saddassa attho .
Megho visado sukhaye jananti .
Visaṃ udakaṃ , taṃ dadātīti visado megho vārivaho janaṃ lokaṃ sukhaye sukhayatīti kavicchitattho .
Visa saddo garaḷassa ca vācako siyāti garaḷado megho mārayati , na pana sukhayatīti ‘‘ visado ’’ ti visesanapadassa viruddhatā .
21. Idāni uddiṭṭhānukkamena viruddhatthantarādīnaṃ salakkhaṇalakkhiyaṃ dassento ‘‘ viruddhi ’’ ccādimāha .
Yassa padassa aññattho kavicchitatthato añño attho adhippete icchitatthe hi yasmā virujjhati , tasmā taṃ padaṃ viruddhatthantaraṃ nāma .
Pasiddhiyaṃ vā hi saddo .
Tathā hesa appasiddhaṃ viruddhatthantaraṃ ‘‘ yassa aññattho adhippete virujjhatī ’’ ti pakāsetvā tasmiṃ pakāsitatthavisaye vattati .
‘‘ Taṃ hī ’’ ti yojitattā ‘‘ yassa aññattho adhippete virujjhatī ’’ ti lakkhaṇaṃ pasiddhabhāvena anuvaditvā taṃ viruddhatthantaran ti anuvaditabbaappasiddhaviruddhatthantaraṃ vidhīyate , yathā ‘‘ yo kuṇḍalī , so devadatto ’’ ti .
Upari pasiddhānuvādena appasiddhavidhānameva daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Yathā … pe … janan ’’ ti udāharaṇaṃ lakkhiyaṃ dasseti .
Yathā ‘‘ megho visado ’’ ccādi viruddhatthantarassa udāharaṇaṃ , evamīdisamaññampi imassudāharaṇaṃ , na kevalaṃ ‘‘ megho ’’ ccādimeva bhavatīti vuttaṃ hoti .
Yathā saddo cettha iva saddapariyāyatthepi udāharaṇattho daṭṭhabbo , uparipyevaṃ .
Megho ambudharo visado visasaṅkhātaṃ jalaṃ dadanto janaṃ sukhaye sukhayatīti kavīhi adhippetattho .
Ettha visa saddassa garaḷasaṅkhātasappavisavācakattā ,‘‘ visaṃ dadātīti visado ’’ ti ettha visassa udakavisānaṃ sādhāraṇattā visadāyako megho nāsetiyeva , na sukhayatīti kavinā
M0.45 adhippetassa sukhakāraṇassa meghavisesana visa saddassa viruddhaaññatthatāti visa padaṃ viruddhatthantaradosena duṭṭhanti . 22.
Visesyamadhikaṃ yenā ’-
Dhyatthametaṃ bhave yathā ;
Obhāsitāsesadiso ,
Khajjoto ’ yaṃ virājate .
22. Yena padena vise syaṃ visesitabbaṃ aparaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ bhavatītyanuvaditvā etaṃ ajhatthaṃ bhaveti vidhīyate .
‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ obhāsite ’’ ccādi .
Evamuparipi suviññeyyaṃ .
Obhāsitā dīpitā asesā nikhilā disāyena soyaṃ khajjoto virājate dippati .
Ettha khajjotassākhiladisābhāgāvabhāsanamativuttīti adhikatthaṃ .
22. Yena visesanapadena visesyaṃ visesitabbaṃ padaṃ atthavasena adhikaṃ hoti , etaṃ yathāvuttalakkhaṇopetaṃ padaṃ ajhatthaṃ bhave ajhatthaṃ nāma padadoso bhave .
Yathā tassudāharaṇamevaṃ .
Obhāsitāsesadiso jotitasabbadiso ayaṃ khajjoto ayaṃ jotiriṅgaṇo virājate dippati .
Ettha visesyassa khajjotassa sakaladisobhāsanassa ajhatthattā [ atyuttattā ( ka .)]‘‘ obhāsitāsesadiso ’’ ti visesanapadaṃ ajhatthapadadoso nāma .
Obhāsitā asesadisā yenāti viggaho .
23.
Yassa ’ tthāvagamo dukkho ,
Pakatyādivibhāgato ;
Kiliṭṭhaṃ taṃ yathā tāya ,
So ’ yamāliṅgyate piyā .
23. Pakatyādivibhāgatoti
M0.46 paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati .Ādi saddena paccayādīnaṃ pariggaho .
Pakatyādīnaṃvibhāgato vibhajanato ,‘‘ ayaṃ pakati , ayaṃ paccayo , ayamādeso ’’ tiādinā pakatipaccayavibhāgakappanatoti vuttaṃ hoti .
Pīṇetīti pī , tāya piyā vallabhāya soyaṃ sāmī āliṅgyate silissate .
Ettha ‘‘ piyā ’’ ti kiliṭṭhaṃ .
23. Yassa padassa atthāvagamo atthāvabodho pakatyādivibhāgato ‘‘ ayaṃ pakati , ayaṃ paccayo , ayamādeso ’’ tiādinā pakatyādīnaṃ vibhajanajānanena ,‘‘ pakatyādi nāma kin ’’ ti gavesanato vā dukkho , taṃ kiliṭṭhaṃ nāma .
Yathā tassudāharaṇamevaṃ .
Tāya piyā vanitāya so ayaṃ vallabho āliṅgyate silissate .
Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati .
Sā ādi yesaṃ paccayānaṃ , tesaṃ vibhāgoti vākyaṃ .
Pīṇetīti pī , nārī .
Tāya piyā ettha piyāsaṅkhātāya vallabhāya kathane pī saddassa avisadattā ‘‘ piyā ’’ ti padaṃ kiliṭṭhaṃ .
24.
Yaṃ kiliṭṭhapadaṃ mandā-bhidheyyaṃ yamakādikaṃ ;
Kiliṭṭhapadadoseva , tampi anto karīyati .
24. Idāni yamakādikamanadhippetampi kiliṭṭheyeva antogadhaṃ dassetumāha ‘‘ yan ’’ tiādi .
Tattha yan ti aniyamavacanaṃ , tassa niyamavacanaṃ yamakādikanti .
Yamakamādi yassa paheḷikājātassa taṃ yamakādikaṃ .
Kīdisanti āha ‘‘ kiliṭṭhapadan ’’ tiādi .
Kiliṭṭhāni appatītadosasabhāve ṭhitatāya malitānyavisadāni padāni yassa taṃ kiliṭṭhapadaṃ .
Mando appako abhidheyyo attho yassa taṃ mandābhidheyyaṃ , tādisaṃ tampi yamakādikaṃ kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvutte anto abbhantare karīyati vidhīyati
M0.47 tattheva pakkhipīyati , kiliṭṭhapadadosato na byatiriccatīti adhippāyo . 24. Idāni anadhippetamapi yamakādiṃ kiliṭṭhadoseyeva antokaraṇabyājena āvīkaronto āha ‘‘ yaṃ kiliṭṭhe ’’ ccādi .
Kiliṭṭhapadaṃ appatītadosena missakattā avisadapadaṃ mandābhidheyyaṃ appakābhidheyyaṃ yaṃ yamakādikaṃ yaṃ yamakappaheḷikājātamatthi , tampi kiliṭṭhapadadoseyeva yathāvuttakiliṭṭhapadadoseyeva anto karīyati abbhantare karīyati , kiliṭṭhapadadosato abyatirittanti adhippāyo .
Kiliṭṭhāni padāni yassa , mando abhidheyyo yassa , yamakaṃ ādi yassa paheḷikājātassa , kiliṭṭhapadānaṃ dosoti viggaho .
25.
Patītasaddaracitaṃ , siliṭṭhapadasandhikaṃ ;
Pasādaguṇasaṃyuttaṃ , yamakaṃ mata ’ medisaṃ .
25. Hotu kāmamanabhimatamedisaṃ yamakādikaṃ , kiñcarahi abhimatanti āha ‘‘ patīti ’’ ccādi .
Attano vacanīyatthappatītavasena vācakāpi saddā patītāyeva nāmāti patītehi pasiddhehi saddehi pāṭipadikehi racitaṃ kataṃ patītasaddaracitaṃ .
Siliṭṭhā aññamaññāliṅganena maṭṭhā padānaṃ syādyantādīnaṃ sandhayo sandhanā yassa taṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ .
Patītasaddaracitattāyeva pasāda saṅkhātena guṇena saddālaṅkārena saṃyuttaṃ sammadevopetaṃ edisaṃ yathāvuttaguṇāsayaṃ ramaṇīyaṃ yamakaṃ mataṃ abhimatanti attho .
25. Idāni adhigatesu yamakesu īdisaṃ yamakamiṭṭhamiti sissānaṃ upadisanto āha ‘‘ patīte ’’ ccādi .
Patītasaddaracitaṃ ‘‘ imassatthassāyaṃ vācako ’’ ti patītehi pasiddhehi saddehi racitaṃ pāṭipadikehi kataṃ siliṭṭhapadasandhikaṃ siliṭṭhā syādyantādipadānaṃ sandhayo yassa taṃ
M0.48 pasādaguṇasaṃyuttaṃ patītasaddaracitattāyeva pasādasaṅkhātena saddālaṅkāraguṇena saṃyuttaṃ īdisaṃ evaṃbhūtaṃ guṇādhikato ramaṇīyaṃ upari vakkhamānayamakasadisaṃ yamakaṃ mataṃ viññūhi abhimataṃ .Patītā ca te saddā ca , tehi racitaṃ , siliṭṭhā padānaṃ sandhayo yassa , pasādoti guṇo saddālaṅkāro , tena saṃyuttanti viggaho .
26.
Abyapetaṃ byapeta ’ ñña-māvuttānekavaṇṇajaṃ ;
Yamakaṃ tañca pādāna-mādimajjhantagocaraṃ .
26. Idāni taṃ yathāvuttamabhimataṃ dassetumupakkamate ‘‘ abyapete ’’ ccādinā .
Āvuttā adhivuttā punappunuccāraṇupetā anekesaṃ patirūpattā , bahuvaṇṇā sarabyañjanarūpā , na eko vaṇṇo tassānuppāsattā , tathā ca vakkhati ‘‘ vaṇṇāvutti paro yathā ’’ ti [ subodhālaṅkāra 127 gāthā ], tehi jātaṃ yamakanti viññāyate .
Katividhaṃ taṃ vikappīyatīti āha ‘‘ abyapetaṃ byapetaññan ’’ ti .
Tattha yaṃ vaṇṇantarābyavahitaṃ vaṇṇasamudāyena vuttaṃ .
Tadabyapetaṃ yamakaṃ .
Yaṃ tu byavahitaṃ , taṃ byapetaṃ .
Yaṃ pana ubhayamissaṃ , taṃ aññaṃ aparaṃ abyapetabyapetan ti tidhā yamakaṃ tāva vikappīyate .
Tametaṃ tividhaṃ yamakaṃ visayavibhāganirūpanāyaṃ ādi ca majjho ca anto ca gocaro visayo yasseti ādimajjhantagocaraṃ viññeyyaṃ .
Kesaṃ pādānaṃ ?
Paccekaṃ catunnaṃgāthāvayavānaṃ .
Sāpekkhattepi samāso gammakattā .
Tattha pādacatukkassa ādimajjhantabhāvīnaṃ yamakānaṃ yāvanto pakārā sambhavanti , te mūlā satta .
Kathaṃ ?
Ekasmiṃyeva pāde kvaci ādiyamakaṃ , kvaci majjhayamakaṃ , kvaci antayamakaṃ , kvaci majjhantayamakaṃ , kvaci majjhādiyamakaṃ , kvaci ādyantayamakaṃ , kvaci sabbayamakanti .
Evaṃ paccekaṃ mūlabhūtā sattāti
M0.49 catūsu aṭṭhavīsati honti .Pādādiyamakañca paṭhamapādādiyamakamabyapetaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamadutiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamatatiyapādādiyamakamabyapetaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamabyapetantiādinā anekadhā pasaṃsanti .
Yadā ca sabbatoyamakaṃ , tadā mahāyamakādayo vikappā jāyantīti veditabbaṃ .
26. Idāni abhimatayamakaṃ dīpeti ‘‘ abyapete ’’ ccādinā .
Āvuttehi punappunaṃ vuttehi anekavaṇṇehi samudāyarūpattā anekehi sarabyañjanasarīrehi vaṇṇehi jātaṃ yamakaṃ aññehi vaṇṇehi abyavahitattā abyapetaṃ , vaṇṇantarehi byavahitattā byapetaṃ , ubhayamissakattā tehi aññaṃ abyapetabyapetañcāti tividhaṃ hoti .
Tañca yamakaṃ visayavibhāganiyamena gāthāpādānaṃ ādigocaraṃ majjhagocaraṃ antagocaramiti tividhaṃ hoti .
Ettha ca saddo vattabbantare pavattati , vattabbantaraṃ nāma yathāvuttaabyapetādibhedato aññaṃ vattabbatāya samukhībhūtaṃ pādānaṃ ādimajjhāvasānantaraṃ , upanyāso vākyārambhoti ca etasseva nāmaṃ .
Visadisena vaṇṇena apetaṃ byapetaṃ .
Tabbiparītama byapetaṃ .
Abyapetañca byapetañca aññañcāti samāhāradvando .
Aneke ca te vaṇṇā ca , āvuttāyeva anekavaṇṇā , tehi jātaṃ , ādi ca majjho ca anto ca , te gocarā yassāti viggaho .
Tattha pādacatukkassa ādimajjhāvasānesu labbhamānayamakabhedā ekekasmiṃ pāde satta satta bhavanti .
Kathaṃ ?
Pādādiyamakaṃ pādamajjhayamakaṃ pādantayamakaṃ majjhantayamakaṃ majjhādiyamakaṃ ādyantayamakaṃ sabbatoyamakanti evaṃ paccekaṃ satta satta katvā catūsu mūlabhūtayamakā aṭṭhavīsa
M0.50 bhavanti .Ettha pādādiyamakādikampi abyapetapaṭhamapādādiyamakaṃ tathā dutiyatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetapaṭhamadutiyapādādiyamakaṃ tathā paṭhamatatiyapādādiyamakaṃ paṭhamacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetadutiyatatiyapādādiyamakaṃ tathā dutiyacatutthapādādiyamakamiti ca abyapetatatiyacatutthapādādiyamakamiti ca evamabyapetapādādiyamakā dasa honti .
Tathā byapetāpi dasāti vīsati , abyapetapaṭhamapādamajjhayamakaṃ tathā dutiyapādamajjhayamakamiccādinā majjhayamakampi vīsatividhaṃ hoti .
Abyapetapaṭhamapādantayamakaṃ tathā dutiyapādantayamakamiccādinā antayamakampi vīsatividhaṃ .
Saṃsaggabhedato pana anekavidhaṃ hoti .