4. Atthālaṅkārāvabodhapariccheda
164.
Atthālaṅkārasahitā , saguṇā bandhapaddhati ;
Accantakantā kantāva [ yatoaccantakantāva ( ka .)], vuccantete tato ’ dhunā .
164. Evaṃ
M0.183 saddālaṅkāre paricchijja sampatyatthālaṅkāraṃ bodhayitumāha ‘‘ atthālaṅkāra ’’ iccādi .Saguṇā yathāvuttehi pasādādīhi saddaguṇehi sahitā bandhapaddhati kabbaracanaṃ .
Alaṅkarīyati kantiṃ nīyati bandho etehi sarīramiva hārādīhīti alaṅkārā , tehi atthālaṅkārehi jātyādilakkhaṇehi sahitā saṃyuttā satī saguṇā patibbatādiguṇopetā atthena dhanena alaṅkārena ābharaṇena sahitā yuttā kantāva aṅganā viya .
Yato accantakantā atisayaramaṇīyā siyā , tato tena kāraṇena ye atthālaṅkārā avasaraṃ pattā , te adhunā idāni vuccante kathīyanti .
164. Evaṃ saddālaṅkāravibhāgaṃ dassetvā idāni tannissayaṃyeva atthālaṅkārabandhamārabhanto ‘‘ atthālaṅkāri ’’ ccādimāha .
Saguṇā yathāvuttapasādādisaddaguṇayuttā bandhapaddhati pajjagajjādipabhedā racanāvali atthālaṅkārasahitā sabhāvavuttivaṅkavuttisaṅkhātena atthālaṅkārena saṃyuttā saguṇā atthālaṅkārasahitā kantā iva patibbatādīhi guṇehi yuttā suvaṇṇarajatamaṇimuttādidhanehi gīveyyakaṭakanūpurādīhi ābharaṇehi ca yuttā aṅganāva accantakantā yato atisayena ramaṇīyā , tato tasmā te atthālaṅkārā adhunā dāni vuccante .
Alaṅkaronti bandhaṃ sarīraṃ vā etehīti ca , atthassa alaṅkārāti ca , tehi sahitāti ca , guṇehi saha vattatīti ca , bandhassa paddhatīti ca , accantaṃ atisayena kantāti ca viggaho .
165.
Sabhāvavaṅkavuttīnaṃ , bhedā dvidhā alaṃkriyā ;
Paṭhamā tattha vatthūnaṃ , nānāvatthāvibhāvinī .
165. Katippabhedā te iccāha ‘‘ sabhāva ’’ iccādi .
Sabhāvavutti vaṅkavuttīti imesaṃ bhedā pabhedena alaṃkriyā atthālaṅkārādvi dhā dvippakārā .
M0.185 Tesu sabhāvavutti kīdisīti āha ‘‘ paṭhamā ’’ tiādi .Tattha tāsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ padatthānaṃ jātiguṇakriyādabbasabhāvānaṃ nānā vicittā , na dvekāva avatthā avasarā vibhāvinī pakāsikā viññeyyā .
Jātyādīnaṃ padatthānaṃ yathāsabhāvamanekappakāraṃ sammadeva vivarantī sabhāvaṃ padatthānaṃ vicittaṃ vadatīti sabhāvavutti nāmāti adhippāyo , sāva jātiyā padatthasarūpassa tathātathāpaṭipādakattena vuttiyā [ dattiyā ( ka .)] jātipi vuccati .
165. Pasatthālaṅkārā [ pasatthādialaṅkārā ( ka .)] pabhedato ettakāti dassento ‘‘ sabhāvi ’’ ccādimāha .
Alaṃkriyā atthālaṅkārā sabhāvavaṅkavuttīnaṃ bhedā pabhedato dvidhā dvippakārā honti .
Tattha tāsudvīsu paṭhamā sabhāvavutti vatthūnaṃ jātiguṇakriyādabbalakkhaṇānaṃ padatthānaṃ nānāvatthāvibhāvinī anekappakārassa pakāsinī hoti .
Ettha jātyādīnaṃ padatthānaṃ anekappakārasabhāvapakāsinī sabhāvavutti nāma .
Esāva jāti guṇādicatubbidhapadatthānaṃ sarūpasaṅkhātajātiyā tehi ākārehi paṭipādanato upacārato jāti nāma hoti .
Jātyādipadatthānaṃyeva yathāsabhāvaṃ hitvā vatthuparikappitaatisayopamārūpakādisarūpasaṅkhātaṃ vaṅkasabhāvaṃ pakāsentī vaṅkavutti nāma .
Yabhāvo ca vaṅko cāti ca , tesaṃ vuttīti ca , alaṃkaronti etāhīti ca , nānā anekā ca sā avatthā cāti ca vākyaṃ .
Yathā –
166.
Līlāvikantisubhago ,
Disāthiravilokano ;
Bodhisattaṅkuro bhāsaṃ ,
Viroci vācamāsabhiṃ .
166.‘‘ Yathe ’’ ti taṃ udāharati .
Līlāya vilāsena vihitāya vikantiyā gamanena sattapadavītihārasaṅkhātena subhago sundaro disāsu dasasu thira macalaṃ vilokanaṃ yassa so bodhisattaṅkuro tadahujāto mahābodhisatto āsabhiṃ vācaṃ ‘‘ aggohamasmī ’’ tiādikamuttamaṃ nibbhayavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci visesena ramaṇīyattaṃ patto .
Ayaṃ sabhāvavutti .
Evaṃ jātisabhāvavutyādayopi parikappanīyā .
166. Idāni sabhāvavuttiyā udāharaṇaṃ āha ‘‘ yathā – līlāvikanti ’’ ccādi .
Līlāvikantisubhago vilāsagamanena sattapadavītihārena sundaro disāthiravilokano dasadisāsu acalaolokano bodhisattaṅkuro mahābodhisattaṅkuro āsabhiṃ vācaṃ ‘‘ aggohamasmī ’’ tiādinā abhītavacanaṃ bhāsaṃ vadanto viroci asobhīti .
Iha bodhisattasaṅkhātassa dabbassa līlāvikantidisāthiravilokanavaconicchāraṇasaṅkhatānaṃ avatthānaṃ pakāsitattā dabbasabhāvavuttīti ñātabbā .
Esāyeva dabbagatagatyādivicitrasarūpaṃ alaṅkaraṇato alaṅkāro nāma , dabbagatagatyādayo pana alaṃkiriyamānattā alaṃkiriyā nāma .
Jātiguṇakriyāsabhāvavuttiyopi evameva daṭṭhabbā .
Līlāya yuttā vikantīti ca , tāya subhagoti ca , disāsu thiraṃ vilokanaṃ yasseti ca , bodhiyā paññāya sattoti ca , soyeva aṅkuroti ca , usabhassa bhāvoti ca vākyaṃ .
Usabhassa bhāvasaṅkhātā akampanīyā ṭhiti āsabhaṃ nāma , akampabhāvato tena samāpi vācā upacārato āsabhī nāma hoti .
167.
Vutti vatthusabhāvassa , yā ’ ññathā sā parābhave ;
Tassā ’ nantavikappattā , hoti bījopadassanaṃ .
167. Dutiyamāha
M0.186 ‘‘ vutti ’’ ccādinā .Vatthuno jātyādirūpassa padatthassa sabhāvo yassaṃ avatthāyaṃ yādisaṃ rūpaṃ tassa aññathābhāvena tassa rūpassa tathetaṃ dabbāpanena vutti vacanaṃ .
Parā bhave aññā vaṅkavutti nāma siyā .
Kiṃ sā sākallena vattuṃ sakkāti āha ‘‘ tassā ’’ iccādi .
Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā aparimitabhedakattā bījassa kāraṇattā sakalabyattibyāpisāmaññarūpassa yato pare vicittālaṅkārā pasavanti , upadassanaṃ kathanaṃ hoti niravasesābhidhānassa kenāpyasakkuṇeyyattā .
167. Idāni vaṅkavuttiṃ dasseti ‘‘ vutti ’’ ccādinā .
Vatthusabhāvassa jātyādipadatthasambandhino tāsu tāsu avatthāsu yo sabhāvo vijjati , tassa sabhāvassa aññathā vijjamānākāraṃ hitvā vattuparikappitena atisayaupamārūpakādiaññapakārena yā vutti yaṃ kathanaṃ atthi , sā parābhave sabhāvavuttito aññā vaṅkavutti nāma siyā .
Tassā vaṅkavuttiyā anantavikappattā appamāṇapakkhattā kathanena parisamāpetuṃ asakkuṇeyyattā nayato tassa anantapakkhassa pariggahaṇatthaṃ bījopadassanaṃ kāraṇamattassa nidassanaṃ hoti .
Vakkhamānabhedato ekamekampi attanā sadisaṃ anantabhedapariggahajānanatthaṃ pahotīti adhippāyo .
Vatthūnaṃ sabhāvoti ca , anantā vikappā yassa sabhāvasseti ca , tassa bhāvoti ca , bījassa upadassananti ca viggaho .
Vaṅkavuttiatthālaṅkārauddesavaṇṇanā
168.
Tatthā ’ tisayaupamā-
Rūpakāvuttidīpakaṃ ;
Akkhepo ’ tthantaranyāso ,
Byatireko vibhāvanā .
169.
Hetukkamo
M0.187 piyataraṃ , samāsaparikappanā ;Samāhitaṃ pariyāya-vuttibyājopavaṇṇanaṃ .
170.
Visesa ruḷhāhaṅkārā ,
Sileso tulyayogitā ;
Nidassanaṃ mahantattaṃ ,
Vañcanā ’ ppakatatthuti .
171.
Ekāvali aññamaññaṃ , sahavutti virodhitā ;
Parivuttibbhamobhāvo , missa ’ māsī rasī iti .
172.
Ete bhedā samuddiṭṭhā , bhāvo jīvitamuccate ;
Vaṅkavuttīsu poseti , sileso tu siriṃ paraṃ .
168-172.
Yathoddesaṃ niddisitukāmo uddisati ‘‘ tatthe ’’ ccādi .
Tatthāti tassaṃ vaṅkavuttiyaṃ ‘‘ ete bhedā samuddiṭṭhā ’’ ti iminā sambandho .
Samuddiṭṭhāti saṅkhepanayena vuttā .
Atisayo upamā rūpakaṃ āvutti dīpakañca , samāso samāsavutti parikappanā ca , viseso ruḷhāhaṅkāro ca , jīvitamuccateti tadabhāve bandhassa chavasseva heyyattā vuttaṃ , sileso tu vaṅkavuttīsu sabhāvavuttiṃ hitvā vatthusabhāvato aññathā yathā tathā parikappanarūpāsu atisayādīsu vuttīsu paraṃ siriṃ kantiṃ poseti taṃ pūreti āvahatīti .
168-172.
Bhedavantānaṃ padatthānaṃ sabhāvakathanaṃ uddesakkamena pākaṭaṃ hotīti vattamānehi alaṅkārehi uddisanto ‘‘ tatthātisaya … pe … rasī ’’ ti gāthācatukkamāha .
Tattha tatthāti tissaṃ vaṅkavuttiyaṃ iti evaṃ ete pañcatiṃsa bhedā samuddiṭṭhā saṅkhepena vuttāti .
Etesaṃ pana padānaṃ attho niddese āvibhavissati .
Iminā bhāvo ca sileso ca atippasatthoti dīpeti .
Bhāvo bhāvālaṅkāro jīvitaṃ bandhassa pāṇabhūtoti vuccate ,
M0.188 bhāvarahitassa bandhassa chavasarīrassa viya anupādeyyattā , sileso tu silesālaṅkāro pana vaṅkavuttīsu atisayopamādivaṅkavuttīsu para mukkaṃsabhūtaṃ siriṃ sobhaṃ poseti pūreti .