Ratiṭhāyībhāva
356.
Rammadesakalākāla-vesādipaṭisevanā ;
Yuvāna ’ ññoññarattānaṃ , pamodorati ruccate .
356. Siṅgārādayo vibhāgato dassetumāha ‘‘ ramme ’’ ccādi .
Tattha ‘‘ rammadesa ’’ iccādinā uddīpanavibhāvā dassitā .
‘‘ Yuvānan ’’ ti iminā ālambaṇavibhāvo .
Itthī hi purisassa , puriso itthiyā ālambaṇavibhāvo .
Pamodoti aññamaññābhiramaṇavasena āmodarūpo .
356. Idāni siṅgārādināmake teratyādike kamena niddisati ‘‘ ramma ’’ iccādinā .
Rammadesakalākālavesādipaṭisevanā ramaṇīyanirāvaraṇasucipavittavāsārahadeso rammagītikādikalā
M0.344 ratijanakavasantādianurūpakālo mālāgandhādi upasobhitakiriyādi manuññaveso , ādi saddena niddiṭṭhabhāsitamihitādiceti imesaṃ diṭṭhasutamutādīsu diṭṭhādimattamakatvā paññāya tena tenākārena punappunānubhavanena aññoññarattānaṃ aññamaññaṃ nimittānubyañjanasaṅkappavasenātirattānaṃ yuvānaṃ taruṇitthi purisānaṃ pamodo abhiramaṇavasena santoso pīti rati ruccate ruccanato ‘‘ ratī ’’ ti vuccatīti .Imasmiṃ pakkhe rakāro sandhijo .
Deso ca kalā ca kālo ca veso ceti ca , te ādayo yesamiti ca , rammā ca te desa … pe … vesādayo ceti ca , tesaṃ paṭi punappunaṃ sevanamiti ca , añño ca añño ceti ca , tesu rattāti ca vākyaṃ .
357.
Yutyā bhāvānubhāvā te ,
Nibandhā posayanti naṃ ;
Sopyā ’ yogavippayoga-
Sambhogānaṃ vasā tidhā .
357.‘‘ Yutyā ’’ iccādi .
Te yathāvuttā bhāvānubhāvā yutyā ālasiyauggatājigucchāvajjitā ye saṅkāussukkādayo bhāvā taṃbyañjakā tadanurūpā anubhāvā ca ayogādike siṅgāre yathā yathā yuñjanti , tādisiyāva yuttiyā nibandhā naṃ ratiṃ samposayanti , so yevamevaṃ posito siṅgāro nāma raso sampajjate .
Sopi tidhāti sambandho .
Tattha ayogo nāma pubbe asaṅgatānaṃ anurāgena saṅgamamicchantānaṃ itthipurisānamasaṅgamo .
Atisayaviruḷhapemānamubhinnampi sileso vippayogo .
Balavakāmāvesavisesānaṃ kāmīnaṃ dassanādisamañjanaṃ sambhogo .
357. Idāni
M0.345 ratiyā puṭṭhakāraṇaṃ puṭṭhapayogañca dasseti ‘‘ yutyā ’’ iccādinā .Te bhāvānubhāvā niddiṭṭhabyabhicārībhāvesu ratyānurūpabyabhicārībhāvo tappakāsako anubhāvo ceti ime dve yutyā hetubhūtāya ayogavippayogasambhogasaṅkhatānaṃ tiṇṇaṃ siṅgārānaṃ anukūlatthena ratiyā viruddhattā ālasiyauggajigucchādike parivajjetvā saṅkāussukkādīnaṃ ratyānukūlabhāvānaṃ vasena yathāyogaṃ nibandhā kavīhi bandhā naṃ ratiṃ posayanti yathā tappakāsanena pūrenti sajjenti , evaṃ sajjito ratisiṅgāro nāma raso hoti .
Sopi sāmaññena niddiṭṭhasiṅgārarasopi ayogavippayogasambhogānaṃ siṅgārānaṃ vasā bhedena tidhā bhavatīti .
Tattha ayogo nāma pubbe aññamaññasaṅgamarahitānaṃ abhinavānurāgabalena saṅgamaṃ patthentānaṃ thīpumānaṃ asaṅgamo .
Vippayogo nāma saṅgamātisayena viruḷhapemānaṃ thīpumānaṃ aññamaññavisileso .
Sambhogo nāma balavakāmataṇhāvisesavasena yuttānaṃ kāminikāmukānaṃ aññamaññaṃ dassanādiassādo .
Bhāvo ca anubhāvo ceti ca , ayogo ca vippayogo ca sambhogo ceti ca vākyaṃ .
Imamalaṅkāraṃ karontena ācariyasaṅgharakkhitamahāsāmipādena pana paramamadhurasaddhammāmataluddhasuddhasantānānaṃ tapodhanānaṃ aññarasāvabodhane payojanābhāvepi lokiyesu tesu tesu vohāresu asammohatthaṃ siṅgārādinavavidharasānaṃ lakkhaṇamattasseva dassitattā tadanurūpalakkhiyapariggahe asati lakkhaṇāvabodhassa subyattābhāvato vuttalakkhaṇāvabodhatthaṃ taṃtaṃlakkhaṇakathanānantaraṃ tassa tassa lakkhiyassa mukhamattaṃ dassetabbaṃ hoti .
Heṭṭhā ‘‘ rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā ’’ tiādinā niddiṭṭhasambhogasiṅgārarasābhāseneva hasābhāsādīnaṃ aṭṭhannaṃ
M0.346 rasābhāsarūpassa bhāvābhāsassa , vibhāvābhāsassa , anubhāvābhāsassa ca ñātabbattā siṅgārarasassa lakkhiyamevaṃ veditabbaṃ .Gītassarena upakaḍḍhiya nettarasmi-
Bandhaṃ karaṃva vivasañca karaggahena ;
Yā tādisepi viniyojayi dukkare maṃ ,
Serandatī adhigatā vidhinā mayajjāti .
Gītassarena hatthīnaṃ gītikāya piyattā gītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ ākaḍḍhitvā nettarasmibandhaṃ nettasaṅkhātahatthācariyassa rajjunā bandhaṃ karaggahena hatthaggāhena soṇḍaggahaṇena vivasañca apagataicchācāraṃ paravasaṃ karaṃ iva hatthaṃ iva gītassarena attano līlopetagītikādhaninā upakaḍḍhiya attano samīpaṃ netvā nettarasmibandhaṃ attano nayanakantiyā paṭibandhaṃ karaggahena hatthaggāhena vivasañca apagatadhitiṃ mūḷhaṃ maṃ yā kantā tādisepi dukkare viniyojayi , sā irandatī irandatī nāma nāgamānavikā mayā ajja vidhinā bhāgyena adhigatā laddhāti .
Ettha gītassaranettarasmikaraggahasaṅkhatāhi imāhi padāvalīhi uddīpanavibhāvo dassito .
Thiyā puriso ca , purisassa thī ca ālambaṇaṃ hotīti ‘‘ sā irandatī mayā ’’ ti iminā ārammaṇavibhāvo dassito .
‘‘ Upakaḍḍhiya bandhaṃ vivasan ’’ ti imehi kāmena uddīpitaṭhāyībhāvasaṅkhatā rati dassitā .
‘‘ Tādisepi dukkare viniyojayī ’’ ti imehi ussāhādikā ca ‘‘ vidhinā adhigatā mayajjā ’’ ti imehi harisādikā ca byabhicārībhāvā dassitā .
Ratiyā viruddhe nibbedaālasiyauggatajigucchādike byabhicārībhāve vajjetvā vuttappakāravibhāvādike pakāsanto ‘‘ gītassarene ’’ ccādikā ratippatītiyā anurūpaṃ payuttā kavippayogā idha anubhāvā nāma honti .
Nāṭakādidassanīyasatthe abhinayo
M0.347 anubhāvo .Rammadesarammakālarammavesādayo tadabhāve ratiyā anuppajjanato sāmatthiyā gamyā bhavantīti evaṃ lakkhaṇānugatalakkhiyapariggāho sabbattha kātabbo .
Evaṃ satibandhatthāvabodhakānaṃ sabbhānaṃ uppajjamānāyapītiyā kāraṇattā kāriyopacārena eso bandho raso nāma hotīti .
Uparipi evameva .