Vākyadosaparihāravaṇṇanā
Bhaggarītino yathā –
88.
Yo koci rūpātisayo ,
Kanti kāpi manoharā ;
Vilāsātisayo kopi ,
Aho buddhamahodayo .
88.‘‘ Yo ’’ iccādi .
Rūpassa anubyañjanehi anubyañjitabāttiṃsavarapurisalakkhaṇopasobhitassa byāmappabhāketumālāvirājitassa atisayo ādhikkaṃ vācāgocarabhāvātikkamena avacanīyattā yo kociyeva .
Mano anekalokassa cittaṃ haratīti manoharā cittamavaharantī kanti sobhā kāpi avacanapathā kāpiyeva .
Vilāsassa gatyādino atisayo vacanapathātikkanto kopiyeva , tasmā buddhassa mahanto udayo abhivuḍḍhi aho abbhutoti .
Ettha kiṃsaddenāraddhā rīti na katthaci bhaggā .
88.‘‘ Yo koci ’’ ccādi .
Rūpātisayo suppahiṭṭhitapādatādidvattiṃsapurisalakkhaṇehi sobhitassa cittaṅgulitādiasītianubyañjanehi
M0.120 alaṅkatassa byāmappabhāketumālāhi ujjalassa rūpakāyassa ādhikyaṃ yo koci yeva manogocarabhāvaṃ vinā vacanavisayātikkantattā yo kociyeva .Manoharā lokassa cittaṃ harantī kanti sobhā kāpi yeva vacīvisayātikkantattā kāpiyeva .
Vilāsātisayo visayabhūtapiyabhāvasaṅkhātassa gamanādivilāsassa ādhikyampi kopi yeva vuttakāraṇenevakopiyeva .
Tato buddhamahodayo buddhassa mahābhivuddhisaṅkhāto udayo aho acchariyoti .
Ettha sabbanāmikena kiṃ saddena vattumāraddhakkamo na katthaci bhinnoti bhaggarītidoso natthīti .
89.
Abyāmohakaraṃ bandhaṃ , abyākiṇṇaṃ manoharaṃ ;
Adūrapadavinyāsaṃ , pasaṃsanti kavissarā .
89.‘‘ Abyāmoha ’’ iccādi .
Natthi dūramesanti adūrāni , tāniyeva padāni , tesaṃ vinyāso yāthāvato ṭhapanaṃ yassa taṃ .
Tatoyeva abyākiṇṇo asammisso ca .
So abyākiṇṇatāya eva manoharo cāti abyākiṇṇaṃ manoharaṃ .
Teneva ‘‘ ayamettha attho ayaṃ vā ’’ ti evaṃ byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro , taṃ .
Pasādālaṅkārālaṅkitaṃ bandhaṃ .
Kavīnaṃ issarā padhānā .
Ye kaniṭṭhaṅguligaṇanāniṭṭhā , te pasaṃsanti thuvanti tādisabandhaguṇassātisayapasaṃsārahabhāvena .
89.‘‘ Abyāmohe ’’ ccādi .
Adūrapadavinyāsaṃ nāmādipadānaṃ vohārakāle adūrasambandho yathā siyā , tathā paṭipāṭiyā padaṭṭhapanena samannāgataṃ abyākiṇṇaṃ , tatoyeva aññasambandhīpadehi asammissaṃ manoharaṃ , tatoyeva viññūnaṃ cittamārādhentaṃ abyāmohakaraṃ ‘‘ imassattho imassattho eso eso vā ’’ ti saṃsayamanuppādentaṃ bandhaṃ pasādālaṅkārasaṃyuttaṃ bandhanaṃ kavissarā kavīnaṃ
M0.121 padhānā paṇḍibhajanā , kaniṭṭhaṅguliyā gaṇitabbā aggakavinoti adhippāyo .Pasaṃsanti thomenti .
Byāmohaṃ na karotīti abyāmohakaro .
Vi ākiṇṇo byākiṇṇo , na byākiṇṇo abyākiṇṇo .
Natthi dūraṃ yesaṃ , tāniyeva padāni , tesaṃ vinyāso ṭhapanaṃ yassa bandhassāti viggaho .
Yathā –
90.
Nīluppalābhaṃ nayanaṃ ,
Bandhukaruciro ’ dharo ;
Nāsā hemaṅkuso tena ,
Jinoyaṃ piyadassano .
90.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ nīluppalābha ’’ miccādi .
Yassa jinassa nayanaṃ nettaṃ nīluppalābhaṃ indīvaradvayanibhaṃ , adharo adharoṭṭho bandhukamiva bandhukakusumamiva ruciro kanto , nāsā nāsikā sayaṃ hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva , tena kāraṇena ayaṃ jino piyaṃ madhuraṃ dassanamassāti piyadassano .
Īdiso na byākiṇṇadoso , abyākiṇṇo pasādoyevāti .
90. Idāni byākiṇṇadosaparihāraṃ pariharati ‘‘ nīluppali ’’ ccādinā .
Nayanaṃ yassa nettayugaḷaṃ nīluppalābhaṃ nīluppaladalasadisaṃ , adharo adharoṭṭho bandhukaruciro bandhukapupphamiva manuñño , nāsā nāsikā hemaṅkuso suvaṇṇaṅkusoyeva , tena kāraṇena ayaṃ jino piyadassano manuññadassano hotīti .
Ettha pasādālaṅkārena yuttattā na byākiṇṇadoso .
Ābhā saddo nibhā saddo viya ivattho .
No ce , pabhā pariyāyo vā hoti .
Bandhukamiva ruciroti ca , piyaṃ dassanaṃ yasseti ca viggaho .
Iha dassanassa kattubhūtasādhujanasambandhattepi visayatteneva
M0.122 jinasambandho hotīti aññapadatthena tathāgato gahitoti . 91.
Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ ;
Bandhanaṃ rasahetuttā , gāmmattaṃ ativattati .
91.‘‘ Samatikkanti ’’ ccādi .
Sammā atikkantaṃ niggataṃ .
Gāmmassa bhāvo gāmmattaṃ .
Yāsaṃ kantānaṃ madhurānaṃ vācānaṃ tāhi abhisaṅkhataṃ racitaṃ bandhanaṃ rasassa mādhuriyassa hetuttā kāraṇabhāvena gāmmattaṃ yathāvuttaṃ ativattati atikkamati .
91.‘‘ Samati ’’ ccādi .
Samatikkantagāmmattakantavācābhisaṅkhataṃ visesato atikkantagāmmabhāvāhi kantavācāhi racitaṃ bandhanaṃ muttakādibandhanaṃ rasahetuttā paṇḍitānaṃ pītirasassa kāraṇattā yathāvuttagāmmadosaṃ ativattati atikkamma pavattatīti .
Sammā atikkantaṃ gāmmattaṃ yāsaṃ , tāhiyeva kantavācāhi abhisaṅkhatanti ca , rasassa hetu , tassa bhāvoti ca viggaho .
Yathā –
92.
Dunoti kāmacaṇḍālo ,
So maṃ sadaya niddayo ;
Īdisaṃ byasanāpannaṃ ,
Sukhīpi kimupekkhase .
92.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati .
Kāmāturā kāci vanitā attano piyaṃ patiṃ viravati ‘‘ dunoti ’’ ccādinā .
Dayāya saha pavattīti sadaya iti anunayavasena piyassa āmantanaṃ , sānunayāmantanañhi tatonuggahābhikaṅkhāyamaccantamucitaṃ , so kāmo kandappo eva caṇḍālo akaṇḍo
M0.123 vā asayhopatāpāvahattā .Kāme caṇḍālattāropanañca ucitameva yatonena kayiramānamasahanamupatāpamasahamānā taṃ paribhavantaṃ vippalapati , niddayo nikkaruṇo , idamapi ucitamupatāpe nikkaruṇānaṃ tādisī gatīti .
Maṃ dunoti adhikamupatāpeti niddayattā , na bhavantaṃ , teneva bhavaṃ sukhī .
Iminā aññāsattataṃ tassa dīpeti .
Yadi nāññāsattosi , nāhamekākinī bhavāmi .
Asahāyānañhi paṭisattavo honti .
Ekākittāyevāhamappaṭisaraṇattānena dusāmīti [ duññāmīti (?)] tava kāmaṃ tvaṃ sukhī hosi .
Sanāthānaṃ tādisī vuttīti evaṃ sukhīpi tvaṃ īdisaṃ byasanamāpannaṃ kiṃ kasmā upekkhaseti .
Evamayaṃ vaṅkavuttiyā attano , taṃ visayamanubhavantassa ca vimukhattaṃ nidassetītīdisaṃ na gāmmaṃ .
92. Gāmmadosaparihāre lakkhiyaṃ dasseti ‘‘ dunoti ’’ ccādi .
Kāmataṇhābhibhūtā aṅganā attano vallabhaṃ nissāya evaṃ vilapati ‘‘ sadaya he kāruṇika so kāmacaṇḍālo so anaṅganīco niddayo nikkāruṇiko maṃ dunoti pīḷeti , sukhīpi mama viya anāthabhāvābhāvato sukhitopi tvaṃ īdisaṃ byasanāpannaṃ evaṃ kāmacaṇḍālena akāruṇena kataasayhasantāpasaṅkhātabyasanamanuppattaṃ maṃ kimupekkhase kasmā udāsīnosī ’’ ti .
Attano dukkhāturattā dukkhadūrīkaraṇaṃ kāruṇikānaṃyeva visayanti ‘‘ sadaye ’’ ti anunayavasena āmantanucitaṃ attano dukkhāturataṃ posetuṃ pīḷākārake kāme caṇḍālattāropanañca niddayattakathanañca ucitameva attani upekkhakattā .
Sukhīpīti iminā tassa paravisayāsattatāya aticāraṃ abbhupagameti .
Evaṃ vaṅkavuttiyā attano vallabhe sānurāgattañca attani tassa tadabhāvattañca dassetīti .
‘‘ Kaññe kāmayamānaṃ maṃ , na kāmayasi kiṃnvidan ’’ ti ettha viya iha gāmmadoso natthīti
M0.124 gāmmadosaparihāramidaṃ .Kāmoyeva caṇḍālo kāmacaṇḍālo , saha dayāya yo vattatīti ca , natthi dayā asseti ca , sukhamassa atthīti ca viggaho .
Api saddo akkhame .
93.
Yatihīnaparihāro , na pune ’ dāni nīyate ;
Yato na savanubbegaṃ , heṭṭhā yetaṃ vicāritaṃ .
93.‘‘ Yati ’’ ccādi .
Vicāritan ti ‘‘ taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgatan ’’ tiādinā heṭṭhā pakāsitanti attho .
93.‘‘ Yatihīni ’’ ccādi .
Yato yasmā savanubbegaṃ ‘‘ dosānamuddesakkamena dosaparihārakkamo na vutto ’’ ti evaṃ viññūnamuppajjamānaṃ imassa ganthassa savanāsahanaṃ natthi , tato yatihīnaparihāro yatihīnadosassa pariharaṇavasena pavattamudāharaṇaṃ idāni puna na nīyate nāharīyateti .
Iminādhigatamādo vuttatthameva samattheti .
Heṭṭhā yetaṃ vicāritan ti evaṃ yatihīnadosapariharaṇaṃ heṭṭhā anantaraparicchede vicāritaṃ ‘‘ taṃ name sirasā cāmī-karavaṇṇaṃ tathāgatan ’’ tiādinā pakāsitanti .
Ādo yatihīnadosapātubhāveyeva parihārakkamassāpi dassitattā ihādassanepi ganthassa ūnatā natthīti adhippāyo .
Yati hīnā ettheti ca , tassa parihāroti ca , savane ubbeganti ca viggaho .
Kamaccutassa yathā –
94.
Udāracarito ’ si tvaṃ , tenevā ’ rādhanā tvayi ;
Desaṃ vā dehi gāmaṃ vā , khettaṃ vā mama sobhanaṃ .
94.‘‘ Udāra ’’ iccādi .
Udāraṃ udārattaṃ cāgātisayasambandhato caritaṃ atiguṇapavatti yassāti viggaho .
Ettha ucitattā
M0.125 desādīnaṃ yācanakkamassa kamaccutassa parihāroyaṃ . 94.‘‘ Udāri ’’ ccādi .
Tvaṃ puññavanta udāracaritosi cāgātisayayogato visāradapavattiyuttosi , teneva tena kāraṇeneva ārādhanā mama yācanā tvayi hoti .
Desaṃ vājanapadaṃ vā , no ce , gāmaṃ vā saṃvasathaṃ vā , no ce , sobhanaṃ khettaṃ vā kedāraṃ vā mama dehīti anupubbaṃ hīnapadatthayācanā dāyakassa dānassāpi yācakassa icchitatthapaṭilābhassāpi anurūpattā kamaccutadosamapaneti .
Udāraṃ caritaṃ assāti viggaho .
Ativuttassa yathā –
95.
Munindacandasambhūta-
Yasorāsimarīcinaṃ ;
Sakalopya ’ yamākāso ,
Nā ’ vakāso vijambhane .
95.‘‘ Muninda ’’ iccādi .
Munindoyeva cando , tato sambhūtā pātubhūtā , yasorāsī eva marīciyo , tāsaṃ .
Ayaṃ sakalo ākāsopi gaganameva , na tasseko padeso .
Vijambhane byāpane nāvakāso tādisattā tāsaṃ marīcinanti nātivuttaṃ .
95.‘‘ Munindi ’’ ccādi .
Munindacandasambhūtayasorāsimarīcinaṃ munindasaṅkhātacandato pātubhūtānaṃ kittisamūhasaṅkhātakiraṇānaṃ vijambhane byāpane ayaṃ sakalopi ākāso nāvakāso na okāso hotīti .
Hetuphalādiekekakāraṇenāpi appameyyānaṃ sabbaññuguṇānaṃ pavattiyā appameyyasāmaññabhūtākāsassa niravakāsassa iva kathanamucitanti ativuttadoso iha na bhavati .
Cando iva
M0.126 cando , munindo eva cando , tato sambhūtānaṃyeva yasānaṃ rāsī ca tā marīciyo cāti viggaho . 96.
Vākyaṃ byāpannacittānaṃ , apetatthaṃ aninditaṃ ;
Tenu ’ mmattādikānaṃ taṃ , vacanā ’ ññatra dussati .
96.‘‘ Vākya ’’ miccādi .
Byāpannaṃ naṭṭhaṃ ayathāpavattaṃ cittaṃ yesaṃ , tesaṃ .
Vākyaṃ vākyalakkhaṇopetaṃ .
Apeto apagato suñño attho abhidheyyaṃ saṃvohārikaṃ yassa , taṃ .
Aninditaṃ ahīḷitaṃ .
Tena yathāvuttena kāraṇena .
Taṃ vākyaṃ ummatto dhātukkhobhādinā khittacitto , so ādi yesaṃ bālādīnaṃ tesaṃ vacanā asaṅgatāya vācāya aññatra aññasmiṃ abyāpannacittavisaye dussati duṭṭhaṃ jāyate , ummattādīnaṃyeva tathāvidhāya vācāya ucitattāti .
96.‘‘ Vākya ’’ miccādi .
Byāpannacittānaṃ viruddhabhāvamāpannacittānaṃ vākyaṃ syādyantatyādyantapadasamudāyarūpaṃ vākyaṃ apetatthaṃ apagatasamudāyatthaṃ aninditaṃ viññūhi garahitaṃ na hoti , tena kāraṇena ummattādikānaṃ ummattavedanaṭṭādīnaṃ vacanāññatra vacanaṃ vinā anummattādivacane taṃ samudāyatthasambandharahitaṃ vacanaṃ dussati dosaduṭṭhaṃ hoti .
Byāpannaṃ cittaṃ yesanti ca , apeto attho assāti ca , ummatto ādi yesanti ca viggaho .
Yathā –
97.
Samuddo pīyate so ’ ya-maha ’ majja jarāturo ;
Ime gajjanti jīmūtā , sakkasse ’ rāvaṇo piyo .
97.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ samuddo ’’ iccādi .
Na hettha ‘‘ samuddo pīyate ’’ iccādino padasamudāyassa koci eko attho gayhati , yo so bandhattho siyā .
Avayavatthā
M0.127 eva tu ayosalākākappāpaṭibhantīti īdisamapetatthamaninditaṃ viññeyyaṃ byāpannacittānaṃ . 97.‘‘ Samuddo ’’ ccādi .
So ayaṃ samuddo pīyate yena kenaci pīyate , ahaṃ ajja jarāturo jararogābhibhūto , ime jīmūtā meghā gajjanti thanayanti .
Sakkassa erāvaṇo piyoti .
Idaṃ ninditāninditānaṃ dvinnamudāharaṇaṃ .
Idaṃ vākyaṃ avayavatthamantarena samudāyato gamyamānatthassābhāvā apetatthaṃ nāma hoti .
Īdisaṃ vākyaṃ ummattakādīhi vuttamappītikaraṃ na hoti , aññehi vuttaṃ pana kaṇṇe ayosalākā viya appītikaraṃ .
Jarāya āturoti vākyaṃ .
98.
Sukhumālāvirodhitta-dittabhāvappabhāvitaṃ ;
Bandhanaṃ bandhapharusa-dosaṃ saṃdūsayeyya taṃ .
98.‘‘ Sukhumāli ’’ ccādi .
Na virujjhati sīlenāti avirodhī , tassa bhāvo avirodhittaṃ .
Sukhumālassa avirodhittaṃ yassa so dittabhāvo , tena pabhāvitaṃ vaḍḍhitaṃ saṃyuttaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ saṃdūsayeyya nāsayeti attho .
98.‘‘ Sukhumāli ’’ ccādi .
Sukhumālāvirodhittadittabhāvappabhāvitaṃ ‘‘ aniṭṭhurakkharappāye ’’ ccādinā vuccamānasukhumālaguṇassa aviruddhabhāvasamannāgatena vaṇṇānaṃ aññamaññasaṅgabhilakkhaṇena dittabhāvena piyabhāvena anubrūhitaṃ taṃ bandhanaṃ bandhapharusadosaṃ bandhapharusasaṅkhātadosaṃ saṃdūsayeyya nāseyya , taṃ bandhapharusadosanti vā sambandhoti .
Na virujjhati sīlenāti avirodhī , tassa bhāvoti ca , sukhumālassa avirodhittaṃ yassāti ca , soyeva dittassa bhāvoti ca , tena pabhāvitanti ca vākyaṃ .
Yathā –
99.
Passantā
M0.128 rūpavibhavaṃ , suṇantā madhuraṃ giraṃ ;Caranti sādhū sambuddha-kāle keḷiparammukhā .
99.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ passantā ’’ iccādi .
Keḷiyā kīḷāya parammukhā vigatacchandā carantīti sambandho .
99.‘‘ Passante ’’ ccādi .
Sādhū sajjanā sambuddhakāle sambuddhassa dharamānakāle rūpavibhavaṃ tassa rūpasampattiṃ passantā cakkhuṃ santappetvā olokentā madhuraṃ giraṃ tasseva bhagavato aṭṭhaṅgasamannāgataṃ madhuravacanaṃ suṇantā keḷiparammukhā kīḷāya vimukhā kīḷābhiratirahitā caranti gacchanti pavattantīti .
Kevalaṃ pharusasithilavaṇṇehi vinā sukhuccāraṇīyavaṇṇehi sambhūtasukhumālaguṇāvirodhaaññamaññasaṅgatavaṇṇavisadappavattaguṇayuttattā ettha bandhapharusadoso natthi .
Keḷiyā parāni parivattitāni mukhāni etesanti viggaho .
Ettha kāloti kiriyā .
Sā ca atthato tadākārappavattasambandhoyeva .
Loko pana visuṃ eko padatthoyevāti voharati .
vākyadosaparihāro .
Vākyadosaparihāravaṇṇanā niṭṭhitā .