Vākyatthadosaparihāravaṇṇanā
Apakkamassa yathā –
100.
Bhāvanādānasīlāni , sammā sampāditāni ’ ha ;
Nibbānabhogasaggādi-sādhanāni na saṃsayo .
100.‘‘ Bhāvanā ’’ iccādi .
Ettha bhāvanādīni niddisitvā yathākkamaṃ nibbānādīnaṃ niddesena apakkamadoso parihaṭo .
100.‘‘ Bhāvane ’’ ccādi .
M0.129 Iha manussaloke sammā sampāditāni kammaphalaṃ saddahitvā yathāvidhi sampāditāni attano santāne pavattāpitāni bhāvanādānasīlāni nibbānabhogasaggādisādhanāni yathākkamaṃ nibbānaupabhogaparibhogasampattisagguppattiādīnaṃ hetubhāvena sādhakāni honti , ettha sādhane na saṃsayo hotīti .Iha bhāvanādayo uddisitvā uddesakkamaṃ anatikkamma nibbānādīnamanuddesassa katattā apakkamavākyatthadosassa okāso na hoti .
101.
Uddiṭṭhavisayo koci [ kopi ( ka . sī .)], viseso tādiso yadi ;
Anuddiṭṭhesu [ anudiṭṭhesu (?)] neva ’ tthi , doso kamavilaṅghane .
101.‘‘ Uddiṭṭhe ’’ ccādi .
Uddiṭṭhā paṭhamaṃ yuttā atthā visayo gocaro yassa uddesānuddesasambandhavijānanalakkhaṇassa visesassa so tādiso koci viseso anuddiṭṭhesu yathākkamamuddesakamānamatikkamena puna atthantaranissayena parāmaṭṭhesu yadi bhaveyya , kamassa yathoddiṭṭhesu anukkamassa vilaṅghane atikkame doso nevatthi .
101.‘‘ Uddiṭṭhe ’’ ccādi .
Uddiṭṭhavisayo paṭhamaṃ payuttatthavisayo tādiso koci viseso uddesānuddesānaṃ ‘‘ idamassa pubbakathanaṃ , idamassa pacchākathanan ’’ ti evaṃ aññamaññāpekkhalakkhaṇasambandhaparijānanalakkhaṇo viseso anuddiṭṭhesu atthantaraṃ nissāya puna vuttesu yadi ‘‘ bhaveyyā ’’ ti seso .
Kamavilaṅghane uddesānuddesānaṃ kamātikkame doso satthaññūnaṃ sutikāle asahanakāraṇaṃ nevatthīti .
Uddiṭṭhā paṭhamuccāritā atthā visayo gocaro asseti ca , kamassa vilaṅghananti ca vākyaṃ .
Yathā –
102.
Kusalākusalaṃ
M0.130 abyā-kata ’ miccesu pacchimaṃ ;Abyākataṃ pākadaṃ na , pākadaṃ paṭhamadvayaṃ .
102.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ kusale ’’ ccādi .
Kusalaṃ kāmāvacarādikamekavīsatividhaṃ , akusalañca dvādasavidhaṃ , abyākataṃ vipākakriyāsaṅkhātamiti etesu tīsu pacchimaṃ abyākataṃ , pākaṃ vipākaṃ dadātīti pākadaṃ .
Neti nipātapadaṃ .
Paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākaṃ dadātīti pākadan ti .
Ettha apākadattaṃ abyākatasseva , pākadattaṃ tesameva dvinnanti viseso daṭṭhabbo .
102.‘‘ Kusale ’’ ccādi .
Kusalaṃ kāmāvacarādiekavīsatikusalañca akusalaṃ dvādasavidhaṃ akusalañca abyākataṃ vipākakriyārūpanibbānavasena catubbidhamabyākatañca iccesu evametesu tīsu pacchimaṃ uddesakkamena pacchimamabyākataṃ pākadaṃ na vipākadāyakaṃ na hoti , paṭhamadvayaṃ kusalākusalaṃ pākadaṃ yathāsakaṃ vipākadāyakaṃ hotīti .
‘‘ Yathāsaṅkhyamanudeso samānan ’’ ti [ pāṇini 1.3.10 suttamidaṃ . anudissate iti anudeso , pacchā uccārito iccattho ‘‘ samānaṃ ’’ iti sambandhechaṭṭhī ( katvabodhinī )] vuttattā uddiṭṭhehi samānamanuddiṭṭhānameva samasaṅkhyāya labbhamānattā saṅkhyāyānatikkamo hoti .
Ettha pana kusalādisabhāvato tividhattepi vipākadānādānavasena duvidhakusalākusalādivisayabhūtavisesassa pavattiyā vatticchāto paṭhamaṃ vattabbataṃ vinā kamena nissayanaṃ nāma natthīti apakkamadoso na hotīti .
103.
Saguṇānā ’ vikaraṇe , kāraṇe sati tādise ;
Ocityahīnatāpatti , natthi bhūtatthasaṃsino .
103.‘‘ Saguṇāna ’’ miccādi .
M0.131 Sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise kāraṇe hetumhi sati bhūtaṃ yathāpavattaṃ atthaṃ attano caritalakkhaṇaṃ saṃsino vadantassa sassa attano , sānaṃ vā guṇānaṃ āvikaraṇe adhikāravasena ‘‘ pūjanīyataro loke ’’ iccādikathane ocikyahīnatāya āpatti pāpuṇanaṃ sambhavo natthi . 103.‘‘ Saguṇi ’’ ccādi .
Tādise kāraṇe sati sotūnaṃ attatthanipphādanādike tādise hetumhi vijjamāne bhūtatthasaṃsino attani vijjamānakāyādisaṃvaralakkhaṇaguṇasaṅkhātamatthaṃ ‘‘ pūjanīyataro loke ahameko ’’ iccādinā tādisāvasare vadantassa saguṇānaṃ sassa attano , sānaṃ vā sakānaṃ guṇānaṃ āvikaraṇe pākaṭīkaraṇe ocityahīnatāpatti ocityahīnasaṅkhātadosassāpatti natthīti .
Sa saddassa attaattaniyavācakattā sassa attano guṇā se ca te guṇā ceti vā viggaho .
Bhūtoyeva attho , taṃ saṃsati vadati sīlenāti viggaho .
104.
Ocityaṃ nāma viññeyyaṃ , loke vikhyātamādarā ;
Tattho ’ padesapabhavā , sujanā kavipuṅgavā .
104.‘‘ Ocitya ’’ miccādi .
Loke sattaloke vikhyātaṃ pasiddhaṃ ābālajanaṃ [ ābālajanānaṃ ( ka .)] yathāsakamanurūpaṃ vijānanato ocityaṃ ucitabhāvo nāmeti pasiddhiyaṃ ādarā ādarena ussāhena tato paramādaraṇīyassābhāvato , na hi anucitaṃ kiñci kenāpyādaraṇīyaṃ sabbathā anassādanīyattā , viññeyyaṃ ‘‘ sotūnan ’’ ti seso .
Tattha tasmiṃ ocitye upadesassa paṭhamuccāraṇassa uggaṇhāpanavasena pavattassa pabhavā uppattiṭṭhānabhūtā sujanā suṭṭhujanā kavipuṅgavā uttamā ,[ kaviuttamā (?)] kaviseṭṭhāti vuttaṃ hoti .
104.‘‘ Ocitye ’’ ccādi .
M0.132 Loke sattaloke vikhyātaṃ ābālapasiddhaṃ ocityaṃ nāma ādarā gāravena viññeyyaṃ viññūhi ñātabbaṃ hoti , tattha ocityavisaye upadesapabhavā paṭhamuccāraṇassa uppattiṭṭhānabhūtā sujanā sādhujanabhūtā kavipuṅgavā uttamakavayo bhavantīti , pasiddhaocityapadena yuttattā ettha nāma saddo pasiddhiyaṃ .Upadesassa pabhavāti ca , pumāno ca te gāvo ceti ca , kavīnaṃ puṅgavāti ca vākyaṃ .
105.
Viññātocityavibhavo-
Cityahīnaṃ parihare ;
Tato ’ cityassa sampose ,
Rasaposo siyā kate .
105.‘‘ Viññāta ’’ miccādi .
Viññāto avabuddho yathāvuttakavivarapasādā ocityameva vibhavo sampatti yena so ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare parivajjeyya .
Tato tasmā parihārato hetuto ocityassa sampose suṭṭhu vaḍḍhibhāve vaḍḍhane kate rasassa assāditabbatāsaṅkhātassa mādhuriyassa samposo siyā bhaveyya .
105.‘‘ Viññāte ’’ ccādi .
Viññātocityavibhavo tādisakavīnamanuggahena viññātaocityasaṅkhātasampattisamannāgato kavi ocityahīnaṃ nāma dūsanaṃ parihare nirākareyya , tato dosaparihārato ocityassa sampose upabrūhane kate sati rasaposo mādhuriyasaṅkhatassa assādetabbassa pūraṇaṃ siyā bhaveyyāti .
Ocityameva vibhavoti ca , viññāto ocityavibhavo yeneti ca , rasassa poso puṭṭhabhāvo [ vuddhabhāvo ( ka .)] posetabbabhāvoti ca vākyaṃ .
Yathā –
106.
Yo
M0.133 mārasenamāsanna-māsannavijayussavo ;Tiṇāyapi na maññittha , so vo detu jayaṃ jino .
106.‘‘ Yathe ’’ tyudāharati ‘‘ yo ’’ iccādi .
Vijayo parābhibhavo āsanno vijayo eva ussavo abbhudayo nippaṭipakkhā pavatti yassa ediso yo āsannaṃ attano samīpamupagataṃ mārasenaṃ tiṇāyapi na maññittha tiṇampi na maññittha , tiṇatopi hīnaṃ maññittha , so jino māraji vo tumhākaṃ jayaṃ detūti vidadhātu .
Ettha jayāsīsanā ‘‘ jino ’’ ti accantamucitaṃ , yo ajini pañcamāreti jino parābhibhavekaraso , tassa paresaṃ vijayappadāne sāmatthiyekayogo siyāti .
‘‘ Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā ’’ ti idaṃ panettha atisamucitaṃ yato samīpamupagatampi tādisaṃ mārasenaṃ tiṇatopi hīnaṃ maññi , tenassa paresaṃ vijayappadānekarasatā visesato yuttāti .
106. Iha satthe sabbattha saṅkhepakkamamicchantopi ācariyo ocityaṃ nāma ādarena saggarūhi uggaṇhitvā payujjitabbamiccevaṃ vitthārena sisse anusāsitvā idāni ocityahīnapariharaṇatthaṃ ‘‘ yo mārasenamāsanne ’’ ccādinā lakkhiyamudāharati .
Āsannavijayussavo adūrasattuvijayasaṅkhātaussavo , atha vā accāsannapaṭipakkhavirahappavattisaṅkhātaabhivuddhiyā samannāgato yo jino āsannaṃ anekappakārabhiṃsanakarūpena attano samīpamāgataṃ mārasenaṃ mārabalaṃ tiṇāyapi tiṇalavaṃ katvāpi na maññittha sallakkhaṇaṃ nākāsi , so jino so jitapañcamāro vo tumhākaṃ jayaṃ detūti .
Ettha yo pañcamāre jitattā jino nāma hoti , so parābhibhavane asahāyakiccattā paresaṃ jayadāne sāmatthiyayuttoti ‘‘ jayaṃ detū ’’ ti kataṃ jayāsīsanamatiucitaṃ
M0.134 hoti , jayadāne sāmatthiyasseva posakattā .‘‘ Mārasenamāsannaṃ tiṇāyapi na maññitthā ’’ ti idaṃ vattabbameva natthīti .
Evaṃ accantaucitapayogena ocityahīnadoso nirākatoti .
Vijayo eva ussavo , āsanno vijayussavo yasseti viggaho .
107.
Āraddhakattukammādi-kamātikkamalaṅghane ;
Bhaggarītivirodho ’ yaṃ , gatiṃ na kvāpi vindati .
107.‘‘ Āraddha ’’ iccādi .
Kattā ca kammañca tāni ādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ āraddhāni vattuṃ paṭṭhapitāni kattukammādīni tesaṃ kamo tassa atikkamo pariccāgo tassa laṅghane sati , vattumāraddhakattukammādikamānatikkameti vuttaṃ hoti .
Ayaṃ yathāvutto bhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ na vindati patiṭṭhaṃ na labhate .
107.‘‘ Āraddhi ’’ ccādi .
Āraddhakattukammādikamātikkamalaṅghane vattumāraddhakattukammādīnaṃ kamapariccāgassātikkame ayaṃ yathāvuttabhaggarītivirodho kvāpi katthacipi ṭhāne gatiṃ patiṭṭhaṃ na vindati na labhateti .
Āraddhāni ca tāni kattukammādīni yesaṃ karaṇādīnaṃ tesaṃ kamassa atikkamo tassa laṅghananti viggaho .
Yathā –
108.
Sujanaññāna ’ mitthīnaṃ , vissāso no ’ papajjate ;
Visassa siṅgino roga-nadīrājakulassa ca .
109.
Bhesajje vihite suddha-buddhādiratanattaye ;
Pasāda ’ mācare niccaṃ , sajjane saguṇepi ca .
108-109.
Ettha ca ‘‘ sujana ’’ miccādike ‘‘ bhesajje ’’ iccādike ca gāthādvaye chaṭṭhiyā , sattamiyā ca apariccāgena nāttharītiyā bhaṅgo , ca kārassekassa katattā na saddarītiyā
M0.135 bhaṅgo .Bahūnamatthānañhi samuccayatthaṃ vākye eko vā cakāro kātabbo paṭipadaṃ vā .
108.‘‘ Sujane ’’ ccādi .
Sujanaññānaṃ sajjanehi aññesaṃ dujjanānañca itthīnañca visassa jīvitaharaṇasamatthassa siṅgino visāṇavato ca roganadīrājakulassa ca vissāso saṃsaggo na upapajjate kiñcikāle virujjhanato na yujjateti .
Ettha āraddhassa chaṭṭhuntakkamassa sabbattha apariccāgato attharītibhaṅgo ca , yuttaṭṭhāne ekasseva cakārassa yuttattā saddarītibhaṅgo ca natthi .
Ca saddassa anekatthasamuccayattā ‘‘ sujanaññānañcā ’’ tiādimhi vā , iha vuttaniyāmena avasāne vā , sabbattha vā yojanamarahati .
109.‘‘ Bhesajje ’’ ccādigāthāyampi eseva nayo sattamīmattameva viseso .
Vihite pathye bhesajje osadhe ca suddhabuddhādiratanattaye ca sajjane sādhujane ca api punapi saguṇe vijjamānaguṇe ca pasādaṃ attano cittapasādaṃ niccaṃ satataṃ ācare sappuriso kareyya seveyyāti .
Sasaṃsayassa yathā –
110.
Munindacandimāloka-
Rasalolavilocano ;
Jano ’ vakkantapantho ’ va ,
Raṃsidassanapīṇito .
110.‘‘ Muninde ’’ ccādi .
Ettha raṃsi saddo sasaṃsayaṃ pariharati .
110. Sasaṃsayaparihāralakkhiyabhūtā ‘‘ munindi ’’ ccādigāthā anantaraparicchede vuttatthāva .
Raṃsi saddoyeva hi viseso , ettha raṃsi saddena suṇantānaṃ uppajjamānasaṃsayena sasaṃsayabhūtaṃ bandhadosamohatīti .
111.
Saṃsayāyeva
M0.136 yaṃ kiñci , yadi kīḷādihetunā ;Payujjate na doso ’ va , sasaṃsayasamappito .
111.‘‘ Saṃsaye ’’ ccādi .
Kīḷādīti ādi saddena ākiṇṇasammantanādiṃ saṅgaṇhāti , kīḷādihetunā yaṃ kiñci saṃsayāyeva yadi payujjateti sambandho .
111.‘‘ Saṃsayāyeve ’’ ccādi .
Kīḷādihetunā kīḷāsambādhasammantanādikāraṇena yaṃ kiñci saṃsayuppādanasamatthaṃ yaṃ kiñci padaṃ saṃsayāya eva sotūnaṃ uppajjamānasaṃsayatthameva yadi payujjate tasmiṃ bandhane vattārehi payujjate ce , sasaṃsayasamappito sasaṃsayadosasahito bandho na dosova aduṭṭhovāti .
Sasaṃsayena samappitoti viggaho .
Yathā –
112.
Yāte dutiyaṃnilayaṃ , gurumhi sakagehato ;
Pāpuṇeyyāma niyataṃ , sukha ’ majjhayanādinā .
112.‘‘ Yāte ’’ ccādi .
Gurumhi ajjhāpake sakagehato attano mūlanilayato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃ yāte sati niyata mekantamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamanicchitattho .
Gurumhi surācariye [ suraccācariye ( ka .)] sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ rāsiṃ yāte sati niyatamajjhayanādinā sukhaṃ pāpuṇeyyāmāti ayamettha icchitattho .
112.‘‘ Yāte ’’ ccādi .
Gurumhi ācariye sakagehato attano vāsāgārato dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ gharaṃyāte sati , ayamanicchitattho .
Gurumhi surācariye sakagehato attano jātarāsito dutiyaṃ nilayaṃ dutiyaṃ
M0.137 rāsiṃ yāte gate sati anukūlattā niyata mekantena ajjhayanādinā uggahaṇādinā sukhaṃ mānasikasukhaṃ , no ce sukhakāraṇaṃ ganthaparisamattiṃ pāpuṇeyyāmāti .Ubhayapakkhassāpi aparatthe attho sādhāraṇo hoti .
Ettha ajjhayana saddasannidhānena payutta guru saddassa ācariyatthavācakattepi icchitatthagopanatthaṃ payuttattā aduṭṭhoti .
113.
Subhagā bhaginī sā ’ yaṃ , etassi ’ ccevamādikaṃ ;
Na ‘‘ gāmma ’’ miti niddiṭṭhaṃ , kavīhi sakalehipi .
113.‘‘ Subhagā ’’ iccādi .
Iccevamādikaṃ bhaginīiccevamādikaṃ .
113.‘‘ Subhage ’’ ccādi .
Etassa purisassa sā ayaṃ bhaginī subhagā sundarāti iccevamādikaṃ sakalehi kavīhi api na gāmmamiti gāmmadosena na duṭṭhamiti niddiṭṭhanti .
Subhaṃ sundarabhāvaṃ gatāti ‘‘ subhagā ’’ ti aggahetvā bahubbīhisamāse kate labbhamānatthassa asabbhabhāvepi kavīnaṃ cittakhedaṃ na janetīti adhippāyo .
Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi assa īdisassa vākyassāti vākyaṃ .
114.
Duṭṭhālaṅkāravigame , sobhanālaṅkatikkamo ;
Alaṅkāraparicchede , āvibhāvaṃ gamissati .
114.‘‘ Duṭṭha ’’ iccādi .
Duṭṭhālaṅkārassa dosadūsitassa alaṅkārassa vigame apagame sati .
114.‘‘ Duṭṭhi ’’ ccādi .
Duṭṭhālaṅkāravigame dosaduṭṭhassa alaṅkārassa apagame sati sobhanālaṅkatikkamo pasatthānamalaṅkārānaṃ pavattiākāro alaṅkāraparicchede alaṅkārapakāsakattā tannāmake paricchede āvibhāvaṃ pakāsattaṃ gamissati pāpuṇissatīti .
Paricchijjatīti paricchedo .
Alaṅkārapakāsakattā tadatthena alaṅkāro ca so paricchedo ceti viggaho .
115.
Dose
M0.138 parīharitumesa varo ’ padeso ,Satthantarānusaraṇena kato mayevaṃ ;
Viññāyi ’ maṃ guruvarāna ’ dhikappasādā ,
Dose paraṃ parihareyya yasobhilāsī .
Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite
Subodhālaṅkāre
Dosaparihārāvabodho nāma
Dutiyo paricchedo .
115.‘‘ Dose ’’ iccādi .
Dose yathāvutte padadosādike pariharituṃ pariccajituṃ eso varo uttamo upadeso satthantarānaṃ bahūnaṃ anusaraṇena anugamena [ anupagamena ( ka .)] mayā evaṃ kato nipphādito , imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā mahatā pasādena na appakena , tathāvidhena tādisassa mahato atthassa apasijjhanato , viññāya jānitvā ādarato kareyya dose yathāvutte dose yaso parisuddhabandhanaṃ kriyālakkhaṇato ekantena kittihetuttā , taṃsabbhāvā kitti vā , taṃ abhilasati sīleneti yasobhilāsī paraṃ accantameva parihareyya dūrato kareyya .
Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ ṭīkāyaṃ
Dosaparihārāvabodhaparicchedo dutiyo .
115.‘‘ Dose ’’ ccādi .
Dose yathāvuttapadadosādike pariharitu mapanetuṃ varo uttamo eso upadeso satthantarānusaraṇena bahūnaṃ bāhirasatthānaṃ anussatiyā mayā evaṃ anantaruddiṭṭhakkamena kato viracito , imaṃ upadesaṃ guruvarānaṃ adhikappasādā adhikappasādena viññāya sabhāvato ñatvā yasobhilāsī yasapaṭilābhakāraṇattā
M0.139 kāraṇe kāriyopacārena dosāpagamena parisuddhabandhanaṃ vā tādisabandhanahetu uppajjamānakittiṃ vā icchanto paññavā dose yathāvuttadose paraṃ atisayena parihareyya dūrato kareyyāti .Ettha pubbaddhena dosaparihāraparicchedassa pasatthabhāvo dassito , aparaddhena sissajanānusāsanaṃ dassitaṃ hoti .
Tathā pubbaddhena karuṇāpubbaṅgamapaññākiccaṃ dassitaṃ , aparaddhena paññāpubbaṅgamakaruṇākiccaṃ dassitaṃ .
Tathā pubbaddhena attahitasampatti , aparaddhena parahitasampatti dassitāti .
Evamanekākāradīpikāya imāya gāthāya paricchedaṃ nigameti .
Aññe satthā satthantarā , antara saddo hi añña saddapariyāyo .
Yathā ‘‘ gāmantaraṃ na gaccheyyā ’’ ti .
Yasaṃ abhilasati sīlenāti vākyaṃ .
Iti subodhālaṅkāranissaye
Dutiyo paricchedo .