Byabhicārībhāvappabheda
344.
Nibbedo takkasaṅkā sama-
Dhitijaḷatā dīnatuggālasattaṃ ,
Suttaṃ tāso gilānu ’ ssukaharisa-
Satissāvisādābahitthā .
Cintā gabbā ’ pamāro ’ marisamada-
Matummādamohā vibodho ,
Niddāvegā sabiḷaṃ maraṇa-
Sacapalābyādhi tettiṃsame ’ te .
344. Te dasseti ‘‘ nibbedo ’’ iccādinā .
Dīnatuggālasattan ti dīnatā ca uggatañca ālasattañca , gilāni ussuka iti
M0.327 ussukkaṃ .Capalaiti cāpallaṃ , saha capalena sacapalo , so cāyaṃ byādhi ca , maraṇañca sacapalabyādhi ca samāhāre .
Tañca saha biḷāya vattatīti sabiḷan ti ete yathāvuttabyabhicārībhāvā tettiṃsa hontīti .
Ussāhavatā vīraraso taṃvaseneva assādīyati .
Bhīrunā tu sova bhayānakarasavaseneti lokasabhāvassa anekattā tadatthamete byabhicārino ekekassarasassa bahavo vaṇṇanīyā , yato taṃvaṇṇanādvārena sabbopi tesu kiñci assādetīti .
Tattha yasmā pana māraṇopagataveridassanamekameva taṅkhaṇeyeva bhinnaṃ pakativasena bhīruno bhayassa hetu , saṅgāmalolassa tu ussāhanimittaṃ siyā .
Tathā naṭena kataṃ vikatamābharaṇaṃ kriyāvā nīcapakatīnaṃ ṭhāyino hāsassa hetu , gambhīrapakatīnaṃ byabhicārino hāsassa , tasmā bhāve vaṇṇayatā kavinā bhāvā tathā vaṇṇanīyā , yathocityapariposo siyā .
Ocityabhaṅgo tu mahatā vāyāmena pariharitabbo .
Tesu nibbedo attāvamānanaṃ .
Tassa ca itthīnañca nīcānañca dāliddiyaṃ vibhāvo , yogīnaṃ tu tatvasaṃvedanaṃ vibhāvo , assupatanacintādayo ettha anubhāvā .
Takko vitakkanaṃ .
Tassa sandeho vibhāvo , sirokampādi anubhāvo .
Saṅkāya viruddhacaraṇaṃ vibhāvo , kampādayo anubhāvo .
Samo khedo .
Tattha gatyādi vibhāvo , sedādi anubhāvo .
Dhiti santoso .
Ñāṇādi vibhāvo , anubhāvo bhogālolatādi .
Jaḷatā
M0.328 appaṭipatti .Tassā iṭṭhāniṭṭhadassanādi vibhāvo , animisanayanālocanādi anubhāvo .
Dīnatā cetaso anojatā .
Tassā vibhāvo duggatatādi , anubhāvo malinavatthatādi .
Uggatā dāruṇattaṃ .
Tassā vibhāvo balavāparādhādi , tassa anubhāvo tajjanādi .
Ālasatta ssa parisamādi vibhāvo , jimhatādi anubhāvo .
Sutta ssa niddā vibhāvo , tassādādayo anubhāvo .
Tāso cittakkhobho .
Vibhāvo assa gajjitādi , kampanādi anubhāvo .
Āyāsapipāsādi vibhāvo gilāniyā , vivaṇṇatādayo anubhāvo .
Kālakkhamatā ussukaṃ .
Vibhāvo tassa ramaṇīyadassanicchādi , anubhāvo turitatādi .
Cetopasādo harito .
Tatra ussavādi vibhāvo , assusedādayo anubhāvo .
Sadisadassanādi vibhāvo sati yā , anubhāvo bhamusamunnamanādi .
Paresamukkaṃsāsahanatā issā .
Tassā dujjanattagabbādayo vibhāvo , dosakathanāvajānanādayo anubhāvo .
Visādo khedo .
Vibhāvo tassa āraddhakāriyāsiddhādi , bādhayatāpādi anubhāvo .
Abahitthā kāyasaṃvaraṇaṃ .
Tassā vibhāvo lajjādi , anubhāvo ’ ññavikriyā .
Cintā
M0.329 iṭṭhālābhādīhi , anubhāvo mukulitanayanādi .Gabbo abhimāno .
Vibhāvossa issariyādi , anubhāvo avajānanādi .
Apamāro gāharukkhādīhi [ gāharukkhapatanādīhi (?)], bhūpātādayo ettha anubhāvo .
Amariso akkhamatā .
Vibhāvo assāvamānanādi , sirokampanatajjanādayo anubhāvo .
Mado pamādukkaṃso .
Tassa vibhāvo pānaṃ , calamānaṅgavacogatihāsādayo anubhāvo .
Mati kaṅkhacchedo .
Upadesādi vibhāvo , mukhavikāsādi ettha anubhāvo .
Asamekkhitakāritā ummādo .
Tassa vibhāvo sannipātagahaṇādi , aṭṭhānaruditagītahāsādayo anubhāvo .
Moho bhayādīhi , anubhāvo thambhakampādi .
Durācārādīhi biḷaṃ , adhomukhatādi anubhāvo .
Maraṇaṃ vibhāvaanubhāvehi supasiddhaṃ .
Capalatā rāgadosādīhi , sacchandacaraṇādi anubhāvo .
Byādhi pākaṭo .
Ye vā panaññe idha niddiṭṭhā cittavuttivisesāpi saṃvijjanti sukhumabhedā , tesu keci vuttesvantogadhā honti .
Yathā hi icchāsabhāvā sabbe kāmā ratiyaṃ antogadhā , tathā dosappakārā kodhā marisaissādīsvantogadhā , dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilāni visādādīsvantogadhā .
Pītyādayo sukhasabhāvā hariseti daṭṭhabbaṃ .
Tesu
M0.330 bhayā tāso añño , saṅkā tathā amariso .Tasmā issā , tathā gilānito samo , niddāya suttaṃ , ussukā capalatā , tathā mohā palayo vakkhamāno aññoti mantabbaṃ .
344. Idāni te byabhicārībhāve sarūpena dasseti ‘‘ nibbedo ’’ iccādinā .
Nibbedo attanindāsaṅkhato ca , takkasaṅkā ca , samadhitijaḷatā parisamo santosalakkhaṇā dhiti jaḷatā ca , dīnatuggālasattaṃ dīnabhāvadāruṇabhāvaalasabhāvā ca , suttaṃ sayanañca , tāso cittakkhobho ca , gilānaparimadditabhāvo ca , ussukaharisasatissāvisādābahitthā ussāhapitisatiissākhedaākārasaṃvarā ca , cintā ca , gabbo abhimāno ca , apamāro ca , amarisamadamatummādamohā akkhantipamādādhikkā kaṅkhacchedaummādamohā ca , vibodho pabodho ca , niddāvegā niddā ca , āvegasaṅkhāto sambhamo ca , sabiḷaṃ lajjāsahitaṃ maraṇasacapalābyādhi maraṇañca cāpalyasahitā byādhi ceti .
Ete tettiṃsa byabhicārībhāvā nāma honti .
Takko ca saṅkā ceti ca , samo ca dhiti ca jaḷatā ceti ca , dīnatā ca uggo ca alasattañcāti ca , ussukañcahariso ca sati ca issā ca visādo ca abahitthā ceti ca , amariso ca mado ca mati ca ummādo ca moho ceti ca , niddā ca āvego ceti ca , saha biḷāya vattatīti ca , saha capalena cāpalyena vattatīti ca , sacapalo ca so byādhiceti ca , maraṇañca sacapalabyādhi ceti ca vākyaṃ .
Maraṇasacapalābyādhīti samāhāradvando .
Tasmā ‘‘ sabiḷan ’’ ti padaṃ etassa visesanaṃ hoti .
Lokasabhāvassa anekavidhattā ekoyeva vīraraso ussāhavatā vīrarasākārena assādanīyo hoti , soyeva bhīrunā bhayākārena assādanīyo hoti .
M0.331 Tasmā ekekassa rasassa ime bahū byabhicārino vaṇṇetabbā honti .Evaṃ sati anekādhippāyako loko tesu kiñci assādeti .
Evaṃ sati bandho sabbajanassa kanto hoti .
Tassaṃ bhāvavaṇṇanāyaṃ yasmā māretumāgacchantānaṃ sattūnaṃ dassanamekameva taṅkhaṇe janādhippāyato bhijjitvā pakatibhīrūnaṃ purisānaṃ bhayassa ca yuddhalolassa ussāhanassa ca kāraṇaṃ hoti .
Evaṃ naṭena hasanatthaṃ katavikatamābharaṇañca tādisakiriyā ca uttānapakatikānaṃ purisānaṃ ṭhāyīhāsassa ca gambhīrapakatikānaṃ byabhicārīhāsassa ca hetu bhaveyya .
Tasmā bhāve vaṇṇentena kavinā ocityabhaṅgamakatvā sakkaccamocityaṃ sajjetvā bhāvappakāsakāni savibhāvānubhāvakavivacanāni vaṇṇetabbāni .
Ettha bhāvāvabodhakavibhāvādīnaṃ jānitabbattā tehi tehi bhāvehi saddhiṃ evaṃ veditabbā .
Tesu bhāvesu attāvamānanalakkhaṇo nibbedo .
Itthīnaṃ , hīnānaṃ [ hīnācārānaṃ ( ka .)] vā uppajjati ce , dāliddiyaṃ ālambaṇavibhāvo nāma , yogīnaṃ ce , tathāvabodho ālambaṇavibhāvo , ettha assupatanacintādikaṃ anubhāvo nāma .
Vitakkassa sandeho uddīpanavibhāvo nāma , sirokampādikaṃ anubhāvo nāma .
Saṅkā ya viruddhappavatti uddīpanavibhāvo , kampādiko anubhāvo .
Upari ‘‘ vibhāvo ’’ ti vutte ālambaṇuddīpanesu dvīsu yaṃ yujjati , taṃ gahetabbaṃ .
Khedalakkhaṇassa samassa gamanādikaṃ vibhāvo , sedādi anubhāvo .
Santosalakkhaṇāya dhiti yā ñāṇādi vibhāvo , bhogesu alolabhāvādi anubhāvo .
Ayoggatālakkhaṇāya
M0.332 jaḷatā ya iṭṭhāniṭṭhānaṃ ajānanādi vibhāvo , vivaṭanayanehi abhimukhavilokanatādi anubhāvo .Cittassanittejalakkhaṇāya dīnatā ya duggatatādi vibhāvo , malinavatthatādi anubhāvo .
Dāruṇatālakkhaṇassa ugga bhāvassātisayāparādhādi vibhāvo , tajjanādi anubhāvo .
Alasatta ssa aṭṭhānaparisamādi vibhāvo , vaṅkikabhāvo anubhāvo .
Sayanasaṅkhātassa sutta ssa niddādi vibhāvo , assādādi anubhāvo .
Ettha assādanaṃ nāma seyyasukhapassasukhādikaṃ .
Cittakkhobhasaṅkhātassa tāsassa gajjitādi vibhāvo , gajjitaṃ nāma bhayajanakavacanaṃ .
Kopena kampanā anubhāvo .
Pīḷāsaṅkhātassa gilāna ssa āyāsapipāsādi vibhāvo , dubbaṇṇatādi anubhāvo .
Anurūpakālassa anolokanassa ussukkassa rammavatthudassanicchādi vibhāvo , turitatādi anubhāvo .
Cetopasādalakkhaṇassa harisa ssa maṅgalakīḷādi vibhāvo , santosavacanādi anubhāvo .
Saraṇalakkhaṇāya sati yā saññāṇadassanādi vibhāvo , bhamukkhepādi anubhāvo .
Parasampattiasahanalakkhaṇāya issā ya dujjanabhāvagabbādi vibhāvo , dosakathanāvajānanādi anubhavo .
Khedalakkhaṇassa visāda ssa āraddhakāriyāsiddhikāriyabyāpattiādi vibhāvo , manosantāpādi anubhāvo .
Ākārasaṃvaraṇalakkhaṇāya ,
M0.333 rasasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya vā abahitthayalajjādi vibhāvo , tadaññakriyākaraṇaṃ , adhomukhakaraṇaṃ , pādehi bhūmikhaṇanantiādi anubhāvo .Cintā ya iṭṭhatthālābhādī vibhāvo , makulitanayanādi adhokhittacakkhādi vā anubhāvo .
Gabba ssa issariyādi vibhāvo , avajānanādi anubhāvo .
Apamāra ssa yakkhapīḷādi vibhāvo , bhūmipatanādayo anubhāvo .
Akkhamalakkhaṇassa amarisa ssa avamānanādi vibhāvo , sirokampanatajjanādi anubhāvo .
Pamādādhikkalakkhaṇassa mada ssa santosapānaṃ vibhāvo , kampamānahatthapādavacanagamanahāsādī anubhāvo .
Kaṅkhācchedanalakkhaṇāya mati yā upadesādi vibhāvo , mukhasantosādi anubhāvo .
Anupaparikkhakāritālakkhaṇassa ummāda ssa sannipātajjarayakkhādi vibhāvo , akāraṇarodanahasanādi anubhāvo .
Muyhanalakkhaṇassa moha ssa adhikabhayādi vibhāvo , sabhāvānavabodhanādi anubhāvo .
Niddāpagamasaṅkhātassa vibodha ssa kālapariṇāmādi ālokasaraṇādi vā vibhāvo , akkhimaddanādi anubhāvo .
Manosampīḷanalakkhaṇāya niddā ya kassaci acintanaakaraṇādi vibhāvo , akkhipidahanādi anubhāvo .
Bhayāgamanalakkhaṇassa āvega ssa paccatthikadassanādi vibhāvo , utrāsakampādi anubhāvo .
Lajjālakkhaṇāya
M0.334 biḷā ya durācārādi vibhāvo , adhomukhatādi anubhāvo .Maraṇa ssa satthapahārarogādi vibhāvo , mukhavikārādi anubhāvo .
Cāpalla ssa rāgadosādi vibhāvo , attano sacchandacaraṇādi anubhāvo .
Byādhi yā vātapittādīnaṃ ussadabhāvādi vibhāvo , nitthunanādi anubhāvo .
Imasmiṃ subodhālaṅkāre adassitasukhumabhedā aññāpi cittavuttivisesā santi , tesu icchāsabhāvā sabbe bhedā kāmaratiyañca , dosapakārā kodhaamarisaissādīsu ca , dukkhasabhāvā sokasamabyādhigilānavisādādīsu ca , pitiādayo harise ca antogadhāti veditabbā .
Evaṃ samānānaṃ saṅgahe satipi tāsato bhayassa ca , saṅkāya amarissa ca , amarisato issāya ca , gilānato samassa ca , niddāya suttassa ca , ussukkato capalatāya ca , mohato vakkhamānapalayassa ca pākaṭavisesena aññathā visuṃ visuṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ .