Samādhiniddesa
Apāṇe pāṇinaṃ dhammo
153.
Uṇṇāpuṇṇindunā nātha , divāpi saha saṅgamā ;
Viniddā sampamodanti , maññe kumudinī tava .
153.‘‘ Uṇṇā ’’ iccādi .
Nāthāti lokattayekapaṭisaraṇabhūtatāya bhagavantaṃ ālapati .
Tava uṇṇāromadhātusaṅkhātena puṇṇindunā saha saṅgamā saṃyogena kumudinī kumudiniyo kumudākarā divāpi viniddā vigatasoppā sampamodanti maññe suṭṭhuyeva pamodantīti parikappemīti .
Ettha pāṇidhammassa suratarūpassa saṅgamassa viniddāya sampīṇanassa ca apāṇini āropitapumbhāve uṇṇāpuṇṇindumhi , tathā āropitaitthibhāvāsu kumudinīsu lokasīmānurodhena samādhānato soyaṃ pasiddho dhammo ‘‘ samādhī ’’ ti vuccati .
Tadabhidhāyī saddo ca upacārato atthānugāmittā saddikavohāraṃ dasseti , evamuparipi yathāyogaṃ .
153. Tesu pāṇidhammasamādhino udāharaṇamādisati ‘‘ uṇṇā ’’ iccādinā .
Nātha tava tuyhaṃ uṇṇāpuṇṇindunā uṇṇāromamaṇḍalasaṅkhātapuṇṇacandena saha saṅgamā aññamaññasamavāyahetunā kumudinī keravākarasaṅkhātā kumudiniyo divāpi
M0.173 viniddā vikasitā sampamodanti maññe atisantuṭṭhā hontīti kappemīti indusampamodo saha saddena ñāyate .Ettha pāṇidhammasaṅkhāto suratasaṅgamo ca niddāpagamo ca sampamodanañcāti tiṇṇaṃ uṇṇāpuṇṇindukumudinīsaṅkhātesu apāṇesu lokavohārānatikkamma buddhiyā āropanena pāṇidhammato pasiddhā tayo atthā idha samādhayo nāma , tappaṭipādakaganthopi atthānugāmittā tadupacārena samādhīti daṭṭhabbo .
Puṇṇo ca so indu ceti ca , uṇṇā eva puṇṇindu cāti ca , vigatā niddā yehīti ca viggaho .
Nirūpe rūpayuttassa
154.
Dayārasesu mujjantā , janā ’ matarasesvi ’ va ;
Sukhitā hatadosā te , nātha pādambujānatā .
154.‘‘ Dayā ’’ iccādi .
Nātha te pādambujesu ānatā paṇāmavasena janā tilokakuharapavattino sattā amatarasesviva pīyūsarasesu viya dayārasesu karuṇārasesu guṇesu .
‘‘ Siṅgārādo vise vīriye , guṇe rāge drave raso ’’ ti [ amarakosa 3.3.226] hi nighaṇṭu .
Mujjantā nimujjamānā hatā naṭṭhā dosā vātādayo amatapakkhe , aññattha tu hatā naṭṭhā dosā rāgādayo yesanti viggaho , tatoyeva sukhitā sukhaṃ kāyikacetasikasukhaṃ itā pattā gatāti attho .
154. Idāni rūpadhammasamādhino udāharaṇaṃ uddisati ‘‘ dayā ’’ iccādinā .
Nātha te tava pādambujānatā caraṇapadume paṇatā janā devamanussā amatarasesu iva sudhājalesu viya dayārasesu anaññasādhāraṇakaruṇāguṇesu mujjantā nimujjamānā hatadosā vinaṭṭhavātapittādayo vinaṭṭharāgādidosā vā sukhitā tatoyeva ajarāmarasaṅkhātasukhaṃ
M0.174 itā pattāti .Ettha rūpayuttajale labbhamānaṃ mujjanaṃ nirūpe dayāguṇe āropitaṃ hoti .
Dayā eva rasā guṇāti ca , amatā eva rasāti ca , hatā vātādayo rāgādayo vā dosā yesanti ca , pādāni eva ambujānīti ca , tesu ānatāti ca viggaho .
‘‘ Siṅgārādovise vīriye , guṇe rāge draveraso ’’ ti [ amarakosa 3.3.226] ettha rasa saddo guṇajalesu vattati .
Nirase sarasassa
155.
Madhurepi guṇe dhīra , nappasīdanti ye tava ;
Kīdisīmanaso vutti , tesaṃ khāraguṇānabho [ he ( sī .)].
155.‘‘ Madhure ’’ ccādi .
Dhiyā īratīti dhīro , bho dhīra tava madhurepi manoharepi guṇe karuṇādike ye nappasīdanti pasādaṃ na karonti , khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisīti kimiva dissati , na viññāyate ‘‘ īdisī ’’ ti .
Yato tādisaguṇāvabodhaparammukhā mohandhakārasambandhitāti .
155. Idāni sarasadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘ madhuri ’’ ccādinā .
Bho dhīra tava te madhure api guṇe pakatisundare karuṇāpaññāguṇepi ye hīnādhimuttikā janā nappasīdanti , khāraguṇānaṃ amadhuraguṇānaṃ tesaṃ janānaṃ manaso vutti cittappavatti kīdisī kathaṃ ruhati .
Dhiyā īrati pavattatīti ca , kā viya sā dissatīti ca , khārā guṇā yesanti ca viggaho .
Ettha samādhi nāma rasahīne āropitarasayuttadhammabhūtaṃ madhurakhāraguṇadvayaṃ .
Adrave dravayuttassa
156.
Sabbatthasiddha
M0.175 cūḷaka-puṭapeyyā mahāguṇā ;Disā samantā dhāvanti , kundasobhāsalakkhaṇā .
156.‘‘ Sabbatthasiddhi ’’ ccādi .
Sabbatthasiddhassa mahāmunino cūḷakapuṭena peyyā pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundakusumassa sobhāsavantā jutivijambhino mahāguṇā samantā parito disā disantāni dhāvanti .
156. Idāni dravayuttasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘ sabbatthi ’’ ccādinā .
Sabbatthasiddha sabbakicce parinipphanna , nipphannehi sabbatthehi vā samannāgata he tathāgata tava cūḷakapuṭapeyyā cūḷakapuṭena pātabbā kundasobhāsalakkhaṇā kundasobhāhi samānalakkhaṇā kundasobhāsadisā vā mahāguṇā saṅkhyāmahantattā ānubhāvamahantattā vā mahantā vā arahattādayo guṇā samantā samantato disā dasadisāsu dhāvantīti .
Ettha dravayuttaguṇabhūto cūḷakapuṭapeyyabhāvo dravarahite guṇe āropito samādhi nāma hoti .
Sabbe ca te atthā ceti ca , te siddhā yasseti ca , cūḷakameva puṭamiti ca , tena peyyāti ca , mahantā ca te guṇā ceti ca , kundānaṃ sobhāti ca , tāhi samānaṃ lakkhaṇaṃ yesanti ca viggaho .
Akattari kattutā
157.
Mārāribalavissaṭṭhā , kuṇṭhā nānāvidhā ’ yudhā ;
Lajjamānā ’ ññavesena , jina pādānatā tava .
157.‘‘ Mārā ’’ iccādi .
Māroyeva ari sattūti mārārī , tena , balena attano sattiyā , tassa vā balena senāya vissaṭṭhā abhimukhaṃ chaḍḍitā nānāvidhā anekappakārā
M0.176 āyudhā bhindivāḷādayo kuṇṭhā [ bheṇḍivālādayo ( ka .)] pariccattatikhiṇabhāvā tāyeva kuṇṭhabhāvappattiyā lajjamānā ‘‘ lokappatītānubhāvānamamhākampi evarūpaṃ jātan ’’ ti lajjantā aññavesena ‘‘ kathaṃ nāma pare amhe na jāneyyun ’’ ti attano āvudhavesaṃ parivattitvā kusumavesena , jināti āmantanaṃ , tava pādānatā pādesu sannatā . 157. Idāni kattudhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘ mārāri ’’ ccādinā .
He jina mārāribalavissaṭṭhā mārasattunā attano sattiyā vissaṭṭhā , mārārino vā senāya vissaṭṭhā abhimukhe pātitā nānāvidhāyudhā anekappakārabhindivāḷaususattitomarādayo āvudhā kuṇṭhā atikhiṇā lajjamānā ‘‘ kasmā evaṃ lokapasiddhānubhāvānamamhākampi īdisaṃ vippakāramahosī ’’ ti lajjantā aññavesena ‘‘ kathamamhe pare na jāneyyun ’’ ti āvudhavesaṃ hitvā tadaññabhūtena pupphavesena tava pādānatā pādasamīpe natā ahesunti .
Ettha kattudhammabhūtaṃ lajjanañca aññavesena parivattanañca ānatañceti ime lajjanādīnaṃ akattubhūtesu visayesu āropitā samādhayo nāma honti .
Māro eva arīti ca , balena vissaṭṭhāti ca , mārārinā balavissaṭṭhāti ca mārārino balaṃ senāti ca , tena vissaṭṭhāti ca , nānā anekavidhā pakārā yesanti ca , aññesaṃ vesoti ca , añño ca so veso cāti ca , pādesu ānatāti ca viggaho .
Kaṭhinassa asarīre
158.
Munindabhāṇumā kālo-
Dito bodhodayācale ;
Saddhammaraṃsinā bhāti ,
Indamandhatamaṃ paraṃ .
158.‘‘ Muninda ’’ iccādi .
M0.177 Bodho sabbaññutaññāṇasadiso soyeva vā udayācalo udayapabbato tasmiṃ kāle rattipariyante abhinikkhantasamaye udito pātubhūto munindo munindasadiso soyeva vā bhāṇumā sūriyo andhatamaṃ andhakāraṃ mohaṃ vā paraṃ accantameva saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammasaṅkhatena vā raṃsinā bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti . 158. Idāni kaṭhinadhammasamādhino udāharaṇamuddisati ‘‘ munindi ’’ ccādinā .
Bodhodayācale sabbaññutaññāṇasadise sabbaññutaññāṇasaṅkhāte vā udayapabbate kālodito rattikkhaye māraparājitasamaye vā udito pātubhūto munindabhānumā munindasadiso munindoyeva vā sūriyo andhatamaṃ pakatighanandhakāraṃ bahalamohandhakāraṃ saddhammaraṃsinā saddhammasadisena saddhammabhūtena vā kiraṇena para matisayena bhindaṃ padālento bhāti sobhatīti .
Ettha thaddhadhammabhūtaṃ bhedanaṃ asarīrabhūte andhakāre buddhiyā āropitaṃ samādhi nāma hoti .
Munīnaṃ indoti ca , soyeva bhānumāti ca , bodho eva udayācaloti ca , saddhammo eva raṃsīti ca viggaho .
159.
Vamanuggiranādye ’ taṃ , guṇavutyapariccutaṃ ;
Atisundaramaññaṃ tu , kāmaṃ vindati gāmmataṃ .
159. Koci dhammo amukhyavisaye bandhe sobhate , na mukhyavisayeti dassanto āha ‘‘ vamanaṃ ’’ iccādi .
Vamanañca uggiranañca , ādi saddena virecanādipariggaho .
Etaṃ yathāvuttaṃ guṇā padhānetarā pasiddhavisayā visayantarapariggahalakkhaṇā vutti payogarūpā , tato apariccutaṃ aparigaḷitaṃ santaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ accantamanoharamalaṅkārarūpattā , aññaṃ tu itaraṃ pana mukhyanti vuttaṃ hoti .
Kāmaṃ ekantena
M0.178 gāmmataṃ asabbhasabhāvaṃ bandhe tassānucitabhāvato vindati paṭilabhati pasavatīti attho . 159. Idāni imesuyeva pāṇidhammādīsu koci dhammo amukhyavisaye payutto pasattho , mukhyavisaye payutto apasatthoti dassento ‘‘ vamanuggi ’’ ccādimāha .
Etaṃ vamanuggiranādi vamanauggiranavirecanādikaṃ guṇavutyapariccutaṃ amukhyapayogato agaḷitaṃ amukhyabhūtaṃ atisundaraṃ sabbesaṃ atipiyaṃ hoti , aññaṃ tu uttato byatirekaṃ mukhyavisaye payuttaṃ vamanuggiranādikaṃ pana kāmaṃ ekantena gāmmataṃ sabhāvaappiyagāmmadosataṃ vindati sevatīti .
Vamanañca uggiranañceti ca , tāni ādīni yasseti ca , guṇā appadhānā vuttīti ca , tato apariccutanti ca viggaho .
160.
Kantīnaṃ vamanabyājā , munipādanakhāvalī ;
Candakantī pivantīva , nippabhaṃ taṃ karontiyo .
160. Udāharati ‘‘ kantīna ’’ miccādi .
Munino sammāsambuddhassa pādanakhānaṃ āvalī seṇiyo kantīnaṃ attano nirantaraṃ nissarantīnaṃ sobhāvisesānaṃ vamanabyājā uggiranalesena candakantī candacchaviyo sabbattha patthaṭattā pivantīva pānaṃ karontīti takkemi .
Kīdisī viyāti parikappanābījamāha ‘‘ nippabhan ’’ tiādi .
Taṃ candaṃ nippabhaṃ pabhāvirahitaṃ karontiyo vidahamānā .
Idañhi kappanābījaṃ yato nakhasobhāliṅganena candassa sobhāvato nippabhattaṃ passitvā mahattañca tassā nakhāvaliyo candakantī pivantīti parikappeti kantīnañca vamanabyājaṃ .
160. Iṭṭhavisaye payuttavamanuggiranādīnamudāharaṇamuddisati ‘‘ kantīna ’’ miccādinā .
Munipādanakhāvalī munipādanakhaseṇiyo kantīnaṃ attano candamarīcisadisasobhānaṃ vamanabyājā uggiranalesena taṃ nimmalacandaṃ nippabhaṃ karontiyo attano sabbattha patthaṭattā nippabhaṃ karontiyo candakantī candaraṃsiyo
M0.179 pivanti maññe .Nakharaṃsīnaṃ sabbattha patthaṭattā sappabhassāpi candassa nippabhattañca nakharaṃsīnaṃ adhikattañca disvā candakantī pivanti iveti nakhāvalīnaṃ candakantipivanañca sakakantivamanañca pakati na hoti , byājamiti kavinā parikappitaṃ hoti .
Ettha bhattasitthādimukhyavisayato aññakantisaṅkhataamukhyavisaye payuttaṃ vamanaṃ guṇavuttīti ñātabbaṃ .
Vamanameva byājamiti ca , munino pādāti ca , tesu nakhāti ca , tesaṃ āvaliyoti ca , candassa kantiyoti ca , niggato pabhāhīti ca viggaho .
161.
Acittakattukaṃ rujha-miccevaṃ guṇakamma taṃ [ guṇakammakaṃ ( sī .)];
Sacittakattukaṃ pe ’ taṃ , guṇakammaṃ yadu ’ ttamaṃ .
161. Yathāvuttaṃ nigameti ‘‘ acitta ’’ iccādinā .
Iccevaṃ acitto kattā yassa taṃ acittakattukaṃ .
Guṇo kammaṃ yassa taṃ guṇakammaṃ .
Ta ñca vamanādi rujha matimanoharaṃ bhavati bandhocitattā .
Nakhāvaliyo hi acittakattāro , kantiyo guṇakammanti vamanamatrātisundaraṃ .
Nedameva rujhanti āha ‘‘ sacitta ’’ iccādi .
Etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampiyadiguṇakammaṃ , uttamaṃ seṭṭhaṃ bandhocitattā .
161. Anantarodāharaṇassa pasatthattañca kammani guṇe sati sacittakattukavamanādikañca iṭṭhamiti dassento ‘‘ acittakattuka ’’ miccādimāha .
Iccevaṃ iminā pakārena acittakattukaṃ nakhāvalisaṅkhātaaviññāṇakakattuvantaṃ guṇakammaṃ nakhakantisaṅkhātaappadhānakammavantaṃ vamanādikaṃ rujhaṃ racanāya ucitattā rucijanakaṃ hoti , etaṃ vamanādikaṃ sacittakattukampi saviññāṇakakattuvantampi yadi guṇakammaṃ amukhyakammaṃ ce , uttamaṃ visiṭṭhameva ,‘‘ kantīnan ’’ ti bhāvasambandhe chaṭṭhiyā satipi vamanakriyāya kammattaṃ nātivattati .
Natthi cittaṃ yesanti ca , acittā kattāro yassāti ca , guṇo kammaṃ yasseti ca , saha
M0.180 cittena vattamānoti ca vākyaṃ .Iti nidassane evaṃ pakāre nipāto , atha vā vacanavacanīyānaṃ [ vacanavacanīyādīnaṃ ( ka .)] nigamārambhe nipātasamudāyo .
162.
Uggirantova sa sneha-rasaṃ jinavaro jane ;
Bhāsanto madhuraṃ dhammaṃ , kaṃ na sampīṇaye janaṃ .
162. Tadudāharati ‘‘ uggirantovā ’’ tiādinā .
So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaṃ anurāgaṃ uggirantova vamanto viya madhuraṃ atipaṇītaṃ dhammaṃ bhāsanto kaṃ janaṃ na sampīṇaye , sabbameva sampīṇeti .
Ettha jinavaro kattā sacitto , sneharaso guṇakammaṃ .
162. Idāni sacittakakattupakkhe udāharaṇamuddisati ‘‘ uggiranto ’’ ccādinā .
So jinavaro jane sakalasattanikāye sneharasaṃ attano pemasaṅkhātaanurāgaṃ uggiranto iva vamanto viya madhuraṃ ādikalyāṇādibhāvena paṇītaṃ dhammaṃ saddhammaṃ bhāsanto desento yathāsayaṃ vadanto kaṃ janaṃ kīdisaṃ puggalaṃ na sampīṇaye , pīṇeti evāti .
Ettha uggiranaṃ jinavarasaṅkhatasacittakakattuvantampi sneharasasaṅkhātaamukhyakammayuttattā pasatthaṃ hoti .
Sneho eva raso anurāgoti viggaho .
163.
Yo saddasatthakusalo kusalo nighaṇṭu-
Chandoalaṅkatisu niccakatābhiyogo ;
So ’ yaṃ kavittavikalopi kavīsu saṅkhya-
Mogayha vindati hi kitti ’ mamandarūpaṃ .
Iti saṅgharakkhitamahāsāmipādaviracite
Subodhālaṅkāre
Guṇāvabodho nāma tatiyo paricchedo .
163. Ganthantarāhitavāsanāya ,
M0.181 tadanubandhapaṭibhāne cāvijjamānepi sutena abhiyogabalena kavitā kitti ca tadanugatā samupalabbhatīti samanusāsati ‘‘ yo ’’ iccādinā .Saddasatthe byākaraṇe kismiñci ‘‘ idameve ’’ ti niyamābhāvā kusalo cheko nighaṇṭumhi abhidhānasatthe ca chandasi vuttijātippapañcapakāsakachandovicitisatthe ca alaṅkatisu alaṅkārasatthe ca kusalo na kevalaṃ saddasattheyeva , atha ca pana nicca manavarataṃ divā ca ratto ca kato abhiyogo vāyāmo racanāvisaye yassa soyaṃ kavittavikalopi bandhakaraṇasaṅkhātakaviguṇaparihīnopi kavīsu kaviguṇopetesu saṅkhyaṃ gaṇanaṃ ogayha paṭilabhitvā amandarūpaṃ atibahuṃ kittiṃ parisuddhabandharacanālakkhaṇaṃ tappabhavaṃ khyātaṃ vindati paṭilabhatevāti .
Iti subodhālaṅkāre mahāsāmināmikāyaṃ
Subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ
Guṇāvabodhaparicchedo tatiyo .
163. Idāni uddesakkamena saddālaṅkāre niddisitvā byākaraṇanighaṇṭuchandoparivārite imasmiṃ nirantarābhiyogo ihalokiyādimahantayasassa kāraṇamiti sissānamanusāsanto ‘‘ yo saddasatthakusalo ’’ ccādimāha .
Yo theranavamajjhimesu koci saddasatthakusalo saddānusāsanabyākaraṇavisaye pakatipaccayādivibhāgakappanāya cheko nighaṇṭuchandoalaṅkatīsu abhidhānachandoalaṅkārasatthesupi kusalo taṃtaṃvibhāgabuddhīnaṃ paṭipādanena cheko niccakatābhiyogo dhāraṇamanasikāravasena niccaṃ katussāho hoti .
So ayaṃ appamādī kavittavikalopi pakatisiddhakabbaracanaguṇarahitopi kavīsu saṅkhyaṃ kabbakattūsu gaṇanaṃ ogayha kabbakaraṇaṭīkākaraṇādipakārena ogāhetvā taṃ gaṇanaṃ pāpuṇitvā
M0.182 amandarūpaṃ anappakasabhāvaṃ atibahuṃ kittiṃ niddosaṃ sattharacanalakkhaṇaṃ puññasañcayaṃ , tappabhavaṃ pasiddhiṃ vā vindati labhatevāti .Yathāvuttasatthesu abhiyogo bandhassa ekantakāraṇameva .
Vuttaṃ hi–
‘‘ Sābhāvikī ca paṭibhā ,
Sutañca bahunimmalaṃ ;
Amando cābhiyogo ’ yaṃ ,
Hetu hoti ’ ha bandhane ’’ ti [ kābyādāsa 1.103].
Tattha sābhāvikī sabhāvasiddhā paṭibhā ca paññā ca bahu nimmalaṃ anappakaṃ nijjaṭaṃ sutañca amando abhiyogo ca anappako abhyāso ceti ayameso sabbopi iha bandhane imissaṃ kabbaracanāyaṃ hetu hoti kāraṇaṃ bhavatīti .
Sadde sāsati ettha etenāti imasmiṃ atthe tappaccayañca ta ssa thā desañca katvā saddasatthanti ñātabbaṃ , saddasatthe kusaloti ca , nighaṇṭu ca chando ca alaṅkati alaṅkārañceti ca viggaho , ettha alaṅkati saddo satthāpekkhāya napuṃsako hoti , niccaṃ kato abhiyogo asseti ca , kavino bhāvoti ca , tena vikaloti ca , amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yasseti ca vākyaṃ .
Iti subodhālaṅkāranissaye
Tatiyo paricchedo .