Niddesavaṇṇanā

173.

Pakāsikā visesassa ,

Siyā ’ tisayavutti yā ;

Lokātikkantavisayā ,

Lokiyāti ca sā dvidhā .

173. Tatthātisayavuttīnaṃ tāva niddisanto āha ‘‘ pakāsikā ’’ iccādi .

Visesassa vatthugatassātimattassa pakāsikāyāti anuvaditvā sā atisayavutti siyāti vidhīyate , atisayassa vatthuno ukkaṃsassa paṭipādikā vutti atisayavutti .

Sā ca duvidhāti āha ‘‘ loka ’’ iccādi .

Lokaṃ lokappatītiṃ atikkanto visayo gocaro yassā sā lokātikkantavisayā ca loke bhavā lokaṭhitimanatikkantattāti lokiyā cāti atisayavutti dvidhā dvippakārā bhavati .

173. Idāni uddesakkamena atisayavuttiṃ dasseti ‘‘ pakāsi ’’ ccādinā .

Visesassa jātyādipadatthagataadhikavisesassa yā vutti pakāsikā , sā atisayavutti nāma siyā , sā atisayavutti lokātikkantavisayā ca jātyādipadatthānaṃ yathāsabhāvasaṅkhatalokaṭhityātikkantavisayattā lokātikkanta visayāti ca lokiyāti ca yathāvuttalokamanatikkamma pavattanato lokiyāti cevaṃ dvidhā dvippakārā honti .

Vadatīti vutti , atisayassa vuttīti ca , lokaṃ atikkanto visayo etissāti ca , loke bhavāti ca viggaho .

‘‘ Visesassa pakāsikā ’’ ti pasiddhaguṇānuvādenaM0.189 sā atisayavutti siyāti apasiddhaṃ atisayavuttividhānaṃ karoti , yathā ‘‘ yo kuṇḍalī , so devadatto ’’ ti .

Anuvādakaanuvādanīyabhedo uparipyevameva daṭṭhabbo .

174.

Lokiyātisayasse ’ te ,

Bhedā ye jātiādayo ;

Paṭipādīyate tva ’ jja ,

Lokātikkantagocarā .

174. Ayaṃ dvippakārā atisayavutti sabhāvavutyādīhi bhinnāti ce ?

Āha ‘‘ loka ’’ iccādi .

Jātiādayo yato padatthassa vicittaṃ sarūpaṃ vadatīti vicittasarūpapaṭipādikā sabhāvavuttipi alaṅkāro , alaṅkāriyaṃ tu vatthumattaṃ , tato sabhāvavutyādayo ye bhedā visesā , ete lokiyātisayassa bhedā , yathā sarīre yaṃ sahajaṃ sundarattaṃ , tassa posakāpi muttāvalippabhuti alaṅkāroti vuccati , evaṃ bandhepyalaṅkāriyavatthunimittaṃ dhammattaṃ yāya ukkaṃsīyati , sā ukkaṃsoti vuccati .

Sā ca vutti alaṅkāra saddena vuccate .

Sā pana atisayavuttiyeva .

Tenevāha ‘‘ lokiyātisayassete , bhedā ye jātiādayo ’’ ti .

Yato evaṃ , tato lokātikkantavisayā ca visuṃ dassanīyāti āha ‘‘ paṭī ’’ tiādi .

Tu saddo bhede .

Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā paṭipādīyateti sambandho .

174. Idāni esā dvippakārāpi atisayavuttisabhāvavutyādīhi anaññāti dassetuṃ ‘‘ lokiye ’’ ccādimāha .

Jātiādayo jātiguṇādipadatthagatavicittasarūpassa pakāsanato nissayavohārena ‘‘ jātyādayo ’’ ti niddiṭṭhā jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayo ye bhedāM0.190 visesā , ete lokiyātisayassa lokiyātisayavuttiyāyeva bhedā avayavā .

Tattha lokiyātisayavutti nāma jātisabhāvavuttiguṇasabhāvavutyādayoyevāti .

Esāyeva vicitrarūpapaṭipādikā ukkaṃsāti ca vuccati .

Evaṃ lokiyātisayavuttiyā ‘‘ līlāvikantisubhago ’’ ti udāharaṇassa gamyamānattā vakkhamānaṃ paṭijānāti ‘‘ paṭipādīyate ’’ ccādinā .

Ajja tu idāni pana lokātikkantagocarā atisayavutti paṭipādīyate udāharaṇato nipphādīyati .

Loke bhavoti ca , tassa atisayo ādhikkamiti ca vākyaṃ .

175.

Pivanti dehakantī ye ,

Nettañjalipuṭena te ;

Nā ’ laṃ hantuṃ jine ’ saṃ tvaṃ ,

Taṇhaṃ taṇhāharopi kiṃ .

175. Tamudāharati ‘‘ pivanti ’’ ccādinā .

Jina te dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena attano nayanadvandasaṅkhātena añjalipuṭena pivanti , esaṃ janānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhameva vā harati anupatati [ apanayati (?)].

Taṇhāharopi samāno tvaṃ hantuṃ nivattituṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosi .

Taṇhāharā nāma taṇhameva nudanti .

Atra hanantāmapiha sampanudati lokaṭhitiṃ atikkamma dehakantiyā bahuttanadhammo vutto .

175. Idāni paṭiññātānusārena paṭipādeti ‘‘ pivanti ’’ ccādinā .

Bho jina te tuyhaṃ dehakantī sarīrasobhāyo ye janā nettañjalipuṭena nettasaṅkhātena hatthapuṭena pivanti , esaṃ sādhujanānaṃ taṇhaṃ pipāsaṃ lobhamevaM0.191 vā taṇhāharopi tvaṃ sabbesaṃ taṇhāvināsakopi hantuṃ nivāretuṃ kiṃ nālaṃ kasmā asamatthosīti .

Ettha pivanaṃ nāma pipāsaṃ vinetīti lokasabhāvo .

Taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokasabhāvamatikkantattho .

Kantīnaṃ adhikapiyatā atisayadhammo , tassa vutti pana taṇhaṃ hantuṃ nālamiti lokātikkantaatthaṃ visayaṃ katvā pavatto hoti .

Sā pana kathetumicchitaṃ kantīnaṃ adhikapiyataṃ taṇhāhanane asamatthaṃ vatvā dīpetīti vaṅkavutti nāma .

Vuccamānānaṃ upamārūpakādīnampi vaṅkavuttitā icchitatthassa pakārantarena pakāsanatoyeva .

Yathā nāma sarīrasahajaṃ pīnattādisundarattaṃ uddīpanākārena ṭhitā kaṭakauṇhīsahārādayo alaṅkārā nāma bhavanti , evaṃ bandhasarīrasaṅkhāte alaṅkaraṇīyavatthumhi vijjamānaatipiyatādimeva uddīpetvā alaṅkurumānā ‘‘ taṇhāharosi tvaṃ esaṃ kantī pivantānaṃ taṇhaṃ hantuṃ nāla ’’ miti vācābhaṅgī alaṅkāro nāma .

Alaṅkāriyaṃ nāma alaṅkātabbakantipiyatāya bahuttanti .

Uttaripi alaṅkāraalaṅkāriyavibhāgo ca anurūpato yojanakkamo ca evameva daṭṭhabbo .

Dehe kantīti ca , añjalīyeva puṭoti ca , nettāniyeva añjalipuṭoti ca , taṇhaṃ haratīti ca viggaho .

176.

Upamānopameyyānaṃ , sadhammattaṃ siyo ’ pamā ;

Saddatthagammā vākyattha-visayāti ca sā tidhā .

176. Upamaṃ niddisati ‘‘ upamāne ’’ ccādinā .

Upamīyate anenāti upamānaṃ , padumādikavatthu .

Padumādiko tu saddo upamānavācako .

Upamīyatīti upameyyaṃ , mukhādikavatthu .

Mukhādiko saddo tu upameyyavācako .

Tesaṃ upamānopameyyānaṃ padumādimukhādivatthūnañca .

Sadhammattan ti samāno dhammo kantimantatā yassa so sadhammo , tassa bhāvo sadhammasaddassa pavattinimittasamānena dhammena saha sambandho sadhammattaṃM0.192 upamānopameyyapatiṭṭhitaṃ upamā siyā , upamīyati yathāvutto sambandhoti katvā .

Sā panālaṅkāriyassa dhammassātisayapaṭipādanappakāro .

Katividhā sāti āha ‘‘ sadda ’’ iccādi .

Saddo ca attho ca , tehi gammā patīyamānā saddatthagammā .

Vākyaṃ padasamudāyo .

Tassa attho visayo gocaro yassā vākyatthavisayāti ca sā upamā tividhā saddagammaatthagammavākyatthavisayāti tidhā hoti .

176. Idāni upamālaṅkāraṃ niddisati ‘‘ upamāno ’’ ccādinā .

Upamānopameyyānaṃ candanīluppaladalābhādīnaṃ ānananayanādīnañca padatthānaṃ sadhammattaṃ kantimantatāpīnatāditulyadhammasambandho upamā nāma siyā , sā alaṅkaraṇīyavatthuno ādhikkapaṭipādanappakārā upamā saddatthagammā saddagammā ca atthagammā ca vākyatthavisayā ca , iti evaṃ tidhā tippakārā hoti .

Ettha upamānopameyyabhūtānaṃ candānanādipadatthānaṃ sadhammasaṅkhato aññamaññatulyakantimantatāpīnatādidhammayogo padatthānaṃ upamatthassa patiṭṭhitattā upaṭṭhānatāya upamā nāma hoti , tannissayacandādayo pana nissitavohārena upamā nāma hoti , upamānabhūtacandādiatthapaṭipādako candimā disaddopi tadatthena upamā nāma hoti , upameyyupameyyanissayatappaṭipādakānampi upameyyabhāvo evameva daṭṭhabbo .

Upamīyate anenāti upamānanti katvā candādi upamānaṃ vuccati , upamīyatīti upameyyaṃ , ānanādi , upamānañca upameyyañcāti ca , samāno ca so dhammo ceti ca , tassa bhāvoti ca , saddo ca attho cāti ca , tehi gammāti ca , vākyassa atthoti ca , so visayo yassā upamāyāti ca vākyaṃ .

177.

Samāsapaccayevādī , saddā tesaṃ vasā tidhā ;

Saddagammā samāsena , munindo candimānano .

177. TatthaM0.193 saddagammāpi tidhā siyāti dassetumāha ‘‘ samāsa ’’ iccādi .

Samāso ca paccayo ca ivādi ca , te saddā nāma , sadda saddena samāsādayo vattumadhippetāti attho .

Tesaṃ samāsādīnaṃ vasā saddagammā tidhā hoti samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti , samāsena samāsasaddena gammā upamā vuccatīti seso .

Udāharati ‘‘ munindo candimānano ’’ ti , candimā viya ruciramānanaṃ mukhaṃ yassa so candimānano .

Ettha ca candimaṃ upamānaṃ , ānanaṃ upameyyaṃ , rucirattaṃ dhammo , candimānanānaṃ samānadhammasambandhijotako viya saddo , tesu sādhāraṇadhammavācakassa viya saddassa copamājotakassāppayogo samāseneva vuttattā , ettha pana viya saddo candimā saddena upamānavācakena sambandhamupagato candagatameva sadisattaṃ vadati , mukhagataṃ pana sāmatthiyā padīyate , evamīdisaṃ daṭṭhabbaṃ .

177. Tesu yathāvuttesu saddagammassa tividhattaṃ dassetuṃ āha ‘‘ samāse ’’ ccādi .

Samāsapaccayevādī samāso , āyādipaccayā , ivādayo ca saddā nāma , tesaṃ samāsādīnaṃ vasā bhedena saddagammā tidhā samāsasaddagammā paccayasaddagammā ivādisaddagammāti tividhā hoti .

Samāsena samāsasaddena gammopamā vuccati ‘‘ munindo candimānano ’’ ti .

Munindo sammāsambuddho candimānano candasamānamanoharamukhamaṇḍalena yutto hoti , samāso ca paccayo ca ivaiti idaṃ ādi yesaṃ vādīnanti ca , saddena gammāti ca , munīnaṃ indoti ca , candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yasseti ca viggaho .

Ettha ‘‘ candimā ’’ ti upamānaṃ ,‘‘ ānanan ’’ ti upameyyaṃ , rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇadhammo ,‘‘ viyā ’’ ti saddo candānanānaṃ dvinnaṃ ānanagatarucirattaṃ cande ca , candagatarucirattaṃ ānane ca atthīti samānadhammasambandhaṃM0.194 joteti , iha sādhāraṇadhammavācakassa rucira saddassa , tulyadhammasaṅkhātopamājotakassa viya saddassa ca appayogo tesaṃ atthānaṃ samāsena vuttattā .

Ettha upamānavācakena candimā saddena yutto viya saddo candagatasadisattaṃ joteti , mukhagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā patīyate .

Tathā hi mukhaṃ candasamānamāgacchantaṃ candassa mukhasadisattaṃ vinā na bhavatīti aññathānupapatti sāmatthiyanti .

178.

Āyādī paccayā tehi , vadanaṃ paṅkajāyate ;

Munindanayanadvandaṃ , nīluppaladalīyati .

178. Idāni paccayasaddagammaṃ dasseti ‘‘ āyādi ’’ ccādinā .

Āyādīti āyaīyaka paccayādayo paccayā paccayasaddā nāma , tehi paccayasaddehi gammā upamā vuccati .

Udāharati ‘‘ vadana ’’ miccādi .

Paṅkajamiva ruciramācarati paṅkajāyate .

Etthāpi paṅkajamupamānaṃ , ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ ānanamupameyyaṃ , rucirattaṃ sadhammo , paṅkajānanānaṃ samānadhammasambandhajotako iva saddo .

Tattha rucira iva saddānaṃ pubbe viyāppayogo paccayena vuttattāti sabbattha viññeyyaṃ .

Evamuparipi .

178. Idāni paccayasaddagammopamaṃ nidasseti ‘‘ āyādi ’’ ccādinā .

Āyādī ‘‘ āya īya ka ’’ itiādayo paccayā paccayasaddā nāma , tehi paccayasaddehi gammopamā vuccati ‘‘ vadanaṃ … pe … dalīyatī ’’ ti .

Vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate padumamiva ruciraṃ ācarati .

Munindanayanadvandaṃ sabbaññuno nettayugaḷaṃ nīluppaladalīyati nīluppalapattamiva ruciramācarati .

Āyo ādi yesaṃ īyādīnanti ca , paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti ca , munindassa nayanadvandamiti ca , nīluppalassa dalamiti ca , tamiva ruciramācaratīti ca vākyaṃ .

Ettha ‘‘ paṅkaja ’’ miti ca ‘‘ nīluppala ’’ miti ca upamānaṃ , ācaraṇakriyāya kattubhūtaṃ vadanaṃM0.195 nayanadvandañca upameyyaṃ , rucirattaṃ upamānopameyyānaṃ sadhammo , upamānopameyyānaṃ samānadhammajotako iva saddo , tesaṃ atthānaṃ paccayena vuttattā tesamappayogo .

Evarūpesu aññesupi evameva veditabbo .

179.

Ivādī iva vā tulya-samāna nibha sannibhā ;

Yathāsaṅkāsa tulita-ppakāsa patirūpakā .

180.

Sarīsarikkha saṃvādī , virodhī sadisā viya ;

Paṭipakkhapaccanīka-sapakkho ’ pamito ’ pamā .

181.

Paṭibimba paṭicchanna-sarūpa sama sammitā ;

Savaṇṇā ’ bhā paṭinidhi , sadhammādi salakkhaṇā .

182.

Jayatya ’ kkosati hasati , patigajjati dūbhati ;

Usūyatya ’ vajānāti , nindati ’ ssati rundhati .

183.

Tassa coreti sobhaggaṃ , tassa kantiṃ vilumpati ;

Tena saddhiṃ vivadati , tulyaṃ tenādhirohati .

184.

Kacchaṃvigāhate tassa , tamanvetya ’ nubandhati ;

Taṃsīlaṃ , taṃ nisedheti , tassa cānukaroti ’ me .

179-184.

Ivādī ivādayo nāma imeti sambandho .

Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho cāti dvande iva … pe … sannibhā .

Saddamapekkhiya pulliṅgatā .

Evamuparipi yathāyogaṃ .

‘‘ Sadhammādī ’’ ti ādi saddena sādhāraṇasacchāyādīnaṃ pariggaho .

Jayaticcādīsu kammaṃ .

179-184. Ivādisaddagammopamādhikāre paṭhamaṃ tāva ‘‘ ivādayo nāma ete ’’ ti dasseti ‘‘ ivādi ’’ ccādinā .

Ivādīti padassa chaṭṭhamagāthāya imeti iminā sambandho , tassa cāti ca saddaṃ yujjanaṭṭhāne yojetvā sannibhā cātiādayo yojetabbā .

‘‘ Sadhammādī ’’ ti ādi saddena sādhāraṇasacchāyādayo gahitā .

Nindati issatīti padacchedo , imeM0.196 dvepaññāsa ivādayo nāma .

‘‘ Jayati akkosati hasati ’’ iccādikaṃ taṃtaṃkriyāpadasaṅkhataanukāriyānaṃ anukaraṇanti katvā dvandoyeva ,‘‘ sandhisamāsā addhassā ’’ ti [ sandhisamāso tadaddhassāti ( ka .)] vuttattā sandhisamāsānaṃ gāthaddhassa vinā ubhayaddhamajjhe alabbhanato dūbhati padato pubbeyeva samāso kātabbo , no ce , asamāsoti gahetabbo .

Tassa coreti sobhagga miccādikampi vākyānukaraṇanti katvā tattha samāso , vākye kevalapadānīti vā gahetabbo .

Imesaṃ sabbesampi iva saddapariyāyattā sadisatthāti sabbattha bhāvattho , avayavattho pana pākaṭoyeva .

185.

Upamānopameyyānaṃ , sadhammattaṃ vibhāvihi ;

Imehi upamābhedā , keci niyyanti sampati .

185. Ivādīnaṃ viniyogavisayaṃ dassetvā upamābhedaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘ upamāna ’’ iccādi .

Kecīti iminā apariyantattamesaṃ [ apariyantapabhedaṃ ( ka .)] dasseti .

Tathā ca vakkhati ‘‘ pariyanto vikappānan ’’ tiādi .

Niyyanti udāharīyanti .

185. Idāni ivādisaddagammopamaṃ dassetuṃ paṭijānāti ‘‘ upamāno ’’ ccādinā .

Upamānopameyyānaṃ sadhammattaṃ samānadhammasambandho .

Vibhāvihi pakāsakehi .

Imehi ivādīhi saddehi jānitabbā keci upamābhedā apariyantattā sampati dāni laddhāvasare niyyanti udāharaṇamattena paṭipādīyanti .

186.

Vikāsipadumaṃ ’ vā ’ ti-sundaraṃ sugatānanaṃ ;

Iti dhammopamā nāma , tulyadhammanidassanā .

186.‘‘ Vikāsi ’’ ccādi .

Sugatānanaṃ munindassa vadanaṃ atisundaraṃ accantaramaṇīyaṃ .

Kimiva ?

Vikāsipadumaṃva pabujjhamānapadumaṃviya .

Iti ayamevaṃvidhā dhammopamā nāma hoti .

Kasmā ?

M0.197 Ānanapadumānaṃ samānassa dhammassa guṇassa sundarassa lakkhaṇassa nidassanā sundarattanti paṭipādanato .

186. Udāharaṇamāha ‘‘ vikāsi ’’ ccādinā .

Sugatānanaṃ bhagavato mukhaṃ vikāsipadumaṃva bujjhamānapaṅkajamiva atisundaraṃ hoti .

Iti īdisā upamā tulyadhammanidassanā atisundaramiti samānaguṇadassanena dhammopamā nāma hoti .

Padumānanānaṃ sādhāraṇaguṇassa pakāsanato atisundaramiti tulyadhammo nāma hoti .

Ettha padumagatatulyadhammasambandhasaṅkhātāya upamāya iva saddena jotiyamānattepi atisundaranti vuttattā yathāvuttopamāya dhammena yuttattā dhammopamā nāma hotīti adhippāyo .

187.

Dhammahīnā mukha ’ mbhoja-sadisaṃ munino iti ;

Viparītopamā tulya-mānanena ’ mbujaṃ tava .

187.‘‘ Dhamma ’’ iccādi .

Munino sammāsambuddhassa mukhaṃ ambhojena padumena sadisaṃ samānaṃ .

Iti ayaṃ dhammahīnopamā nāma sundarasaṅkhātassa guṇassa aniddiṭṭhattā , sā tu atthavasā gamyate .

Kathamaññathā yujjatīti ?

Ettha pana sadisa saddo upameyyassa mukhassa visesananti mukhagatameva sadisattaṃ vadati , ambhojagataṃ tu sāmatthiyā gamyate .

Evamīdisaṃ ñeyyaṃ .

‘‘ Viparīte ’’ ccādi .

Munīti gamyate sutattā , bho muni tava ānanena mukhena ambujaṃ tulyanti ayaṃ viparītopamā .

Dhammahīnattepi pasiddhivipariyayenābhihitattā tannāmeneva vuttā .

Evamuparipi .

187.‘‘ Dhammahīne ’’ ccādi .

‘‘ Mukhambhojasadisaṃ munino ’’ tyayaṃ upamā .

Dhammahīnā tulyadhammapakāsaka sundarā disaddahīnattā dhammahīnā nāma .

Vācakābhāve tulyadhammo kathaṃ patīyatīti ce ?

Munino mukhaṃ vadanaṃ ambhojasadisaṃ padumasadisamiti .

Ettha mukhassa ambhojasamānattaṃ mukhambhojānaṃ sādhāraṇadhamme asatiM0.198 kathaṃ bhavatīti ?

Aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyāti , iva pariyāyo sadisa saddo mukhassa visesanaṃ yasmā hoti , tasmā mukhagatasadisattaṃ vadati , ambhojagatasadisattaṃ pana sāmatthiyā eva viññāyate .

He muni tava tuyhaṃ ānanena ambhojaṃ tulyaṃ samānanti ayaṃ viparītopamā .

‘‘ Ambujena ānanaṃ tulyan ’’ ti lokappasiddhiyā vipariyayena ‘‘ ānanena ambujaṃ tulyan ’’ ti vuttattā dhammahīnatte satipi viparītopamā nāma hoti .

‘‘ Sutānumitesu sutasambandho balavā ’’ ti [ paribhāsendusekhara 112] vuttattā ettha ‘‘ munī ’’ ti avijjamānepi pubbaddhe ‘‘ munino ’’ ti sutattā labbhamāno ‘‘ tavā ’’ ti tumha saddasannidhānena āmantanattho viññāyati .

Ettha iva pariyāyo tulya saddo ambujavisesanabhūto ambujagatasadisattaṃ vadati , ānanagatasadisattañca ambujānanānaṃ sādhāraṇadhammo ca sāmatthiyā ñāyaticcādikaṃ vuttanayena ñātabbaṃ .

Uparipi pākaṭaṭṭhānaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ .

188.

Tavānana ’ miva ’ mbhojaṃ , ambhoja ’ miva te mukhaṃ ;

Aññamaññopamā sā ’ yaṃ , aññamaññopamānato .

188.‘‘ Tava ’’ iccādi .

Aññamaññopamānatoti aññamaññassa mukhassa ambhojassa ca aññamaññena taṃdvayena upamānato .

188.‘‘ Tavānani ’’ ccādi .

‘‘ Ambhojaṃ tavānanamiva , te mukhaṃ ambhojamivā ’’ ti ayamupamā .

Aññamaññopamānato aññamaññassa upamānattā aññamaññopamā nāma hoti .

Aññamaññassa upamāti ca , aññamaññassa upamānanti ca viggaho .

Viggahadvayepi pubbavibhattilopo .

Sabbādīnaṃ byatihāralakkhaṇena uttaravibhattilopo .

Samāsalakkhaṇena aññatthassa apekkhāsiddhattāM0.199 mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca , ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca kamena upameyyā nāma .

Ambhojāpekkhāya aññaṃ mukhañca , mukhāpekkhāya aññaṃ ambhojañca upamānaṃ nāma .

189.

Yadi kiñci bhave ’ mbhojaṃ ,

Locanabbhamuvibbhamaṃ ;

Dhāretuṃ mukhasobhaṃ taṃ ,

Tave ’ ti abbhutopamā .

189.‘‘ Yadi ’’ ccādi .

Locanāni ca bhamuyo ca , tāsaṃ vibbhamo yasmiṃ , taṃ , tādisamambhojaṃ kiñci kimapi yadi bhave .

Ta mīdisamambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ nisijjhate .

Kiṃ nvacchariyamīdisanti abbhutatthavibhāvanena vadanamambujenopamīyatīti ayamabbhutopamā ñātabbāti .

189.‘‘ Yadi ’’ ccādi .

Locanabbhamuvibbhamaṃ locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ kiñci ambhojaṃ kiñci acchariyaṃ padumaṃ yadi bhave ce siyā , ta mambhojaṃ tava mukhasobhaṃ vadanakantiṃ dhāretuṃ samattho hoti .

Iti īdisī upamā abbhutopamā abbhutadhammapakāsakattā abbhutopamā nāma .

Ettha avijjamānopi vijjamānattena parikappito padumagato locanabbhamuvibbhamasambandho ambhojavisesanena ‘‘ locanabbhamuvibbhaman ’’ ti iminā jotito .

Tasmā ambhojaṃ locanabbhamuvibbhamasambandhasaṅkhataupamāya jotakattā nissitavohārena upamā , mukhaṃ upameyyanti mukhagato locanabbhamuvibbhamasambandho yadi mukhe na bhaveyya , tādisaṃ mukhasobhaṃ dhāretuṃ kathaṃ samatthoti sāmatthiyā ñāyati .

Locanabbhamuvibbhamasaṅkhātasādhāraṇadhammo pana ‘‘ locanāni ca bhamuyo ceti ca , tāsaṃ vibbhamo yasmin ’’ ti ca viggahe nipphannenaM0.200 bhinnādhikaraṇaaññapadatthasamāsena guṇībhūtassapi gahitattā viññāyati [ gahaṇassa viññāyamānattā ( ka .)].

190.

Sugandhi sobhasambandhi , sisiraṃsuvirodhi ca ;

Mukhaṃ tava ’ mbujaṃve ’ ti , sā silesopamā matā .

190.‘‘ Sugandhi ’’ ccādi .

Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuno candassa virodhi paccanīkaṃ , mukhaṃ taṃsamānakantittā ambujañca tadudaye saṅkocabhajanato .

Sobhasambandhi kantiyuttaṃ , mukhamambujañca .

Sugandho assa atthīti sugandhi ca dvayamapīti evaṃ silesapariggahena mukhambujānaṃ upamāyogato sā yathāvuttā silesopamā matā .

190.‘‘ Sugandhi ’’ ccādi .

Tava mukhaṃ ambhojamiva sisiraṃsuvirodhi candassa viruddhaṃ hoti tulyattā .

Padumaṃ pana candodayena attano saṅkocanattā tassa viruddhaṃ hoti .

Sobhasambandhi ca anaññasādhāraṇamukhagatakantisambandhayuttañca hoti .

Padumaṃ pana padumagatakantisambandhinā yuttaṃ hoti .

Sugandhi ca catujjātisugandhavahanato [… vamanato ( ka .)] sugandhi ca hoti .

Ambujaṃ pana padumasugandheneva yuttaṃ hoti .

Iti īdisī upamā silesopamā ekapadātihitaubhayatthalakkhaṇena silesavasena vuttattā silesopamā nāma hoti .

Sisirā sītalā aṃsu kanti asseti ca , tassa virujjhati sīleneti ca , paccayasāmatthiyavasena dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ labbhanato silissati aparopi attho ettha alaṅkāreti ca , silesavasena vuttā upamāti ca viggaho .

Ettha sugandho ca sotasambandho ca sisiraṃsuvirodhittañceti ime upamānopameyyānamambujamukhānaṃ tulyadhammo , tesu ambujagatatulyadhammasambandho sadhammattā upamā nāma hoti , sā ambujasambandhinā iva saddena jotitā ,M0.201 mukhagatatulyadhammo pana assatthitassīlatthe katapaccaye satipi sāmatthiyāyeva gamyate .

191.

Sarūpasaddavāccattā , sā santānopamā yathā ;

Bālā ’ vu ’ yyānamālā ’ yaṃ , sālakānanasobhinī .

191.‘‘ Sarūpa ’’ iccādi .

Ayamuyyānamālā bālāva itthī viya .

Kathaṃ ?

Sālakānanasobhinī bālā tāva sahālakena kesasannivesavisesena vattate sālakamānanaṃ tena sobhate .

Sālakānanasobhinī uyyānamālāpi sālānaṃ rukkhavisesānaṃ kānanena gahanena sobhate , evarūpā sā tādisī santānopamā ākhyāyate , kasmā ?

Silesopamattasabhāvepi sarūpena sadisena saddena ‘‘ sālakānanasobhinī ’’ tvevaṃvidhena saddasantānena visesabhūtena vāccattā pakāsiyattā tassāiti gamyate .

Yatheti nidassane .

191.‘‘ Sarūpe ’’ ccādi .

Sarūpasaddavāccattā tulyasutiyā acchinnasambandhavacanamālāya vuccamānattā sā upamā santānopamā nāma hoti , silesatte satipi katasamāsehi padasantānehi vuccamānattā santānopamā nāma hotīti adhippāyo .

‘‘ Yathe ’’ ti udāharati .

Ayaṃ uyyānamālā esā uyyānapanti sālakānanasobhinī alakasaṅkhātakesasannivesasahitena mukhena sobhamānā bālāva aṅganā iva sālakānanasobhinī sālavanehi sobhamānā hoti .

Upamānopameyyānaṃ samānaṃ rūpaṃ yesanti ca , sarūpā ca te saddā ceti ca , tehi vāccā upamāti ca , tassā bhāvoti ca , santānena yuttā upamāti ca , uyyānānaṃ mālāti ca , saha alakena vattamānanti ca , tañca taṃ ānanañcāti ca , tena sobhati sīlenāti ca , sālānaṃ kānananti ca , tena sobhati sīlenāti ca vākyaṃ .

192.

KhayīM0.202 cando bahurajaṃ , padumaṃ tehi te mukhaṃ ;

Samānampi samukkaṃsī-tya ’ yaṃ nindopamā matā .

192.‘‘ Khayī ’’ iccādi .

Cando khayī khayo accayo yasseti , padumaṃ bahurajaṃ bahūni rajāni parāgāvayavā yasminti , tehi evaṃbhūtehi candapadumehi kantiādinā samānampi sadisampi santaṃ tava mukhaṃ samukkaṃsi paramukkaṃsavantaṃ , khaya saddassa ca rajassa ca dosepi vattanato , saddacchalena khayassa dosarūpassa bahurajattassa ca tatthābhāvatoti .

Iti evarūpā ayaṃ nindopamā matā ninditena candādinā khayassopamitattā .

192.‘‘ Khayi ’’ ccādi .

Cando khayī pāṭipadato paṭṭhāya dine dine ekamekāya kalāya sūriyassa āsannahetu khīyanasabhāvayutto hoti , padumaṃ bahurajaṃ bahureṇusamannāgataṃ hoti , tehi candapadumehi samānampi kantisugandhādīhi sadisampi te mukhaṃ tavānanaṃ samukkaṃsi khayaraja saddehi dosassāpi vāccattā saddacchalehi gamyamānassa tādisassa dosassa mukhe avijjamānattā adhikukkaṃsaguṇavantaṃ hoti , iti īdisī ayaṃ upamā nindopamā ninditā naṃ candapadumānaṃ mukhassa upamitāti nindopamā nāma hoti , mukhavisesanena iva saddapariyāyena samāna saddena mukhagatasadhammo jotito hoti , upamāsaṅkhatacandapadumagatasadhammopi dvīsu tulyadhammopi sāmatthiyā gamyate , api saddo cettha vattabbantarasamuccaye , samukkaṃsoti vattabbantaro .

193.

Asamattho mukheni ’ ndu , jina te paṭigajjituṃ ;

Jaḷo kalaṅkī ’ ti ayaṃ , paṭisedhopamā siyā .

193.‘‘ Asamattho ’’ iccādi .

Jina te mukhena jaḷo sīto akusalo ca kalaṅko migalañchanalakkhaṇo dosoM0.203 assa atthīti kalaṅkī .

Saddacchalena dosakathanaṃ .

Tādiso indu cando paṭigajjituṃ vivadituṃ asamattho , mukhantu visadaṃ alaṅkatañceti kathamanenāyaṃ sadisoti nisedhadvārena sadhammatāva gammate , ayaṃ paṭisedhopamā siyā .

193.‘‘ Asamattho ’’ ccādi .

He jina te tuyhaṃ mukhena paṭigajjituṃ vivadituṃ jaḷo sītalo avisado kalaṅkī sasalakkhaṇo vā sadoso vā indu cando asamattho hotīti , ayaṃ edisī upamā paṭisedhopamā nāma .

Kalaṅko assa atthīti vākyaṃ .

Ettha visadena kalaṅkarahitena mukhena sītalo avisado sadoso cando samāno bhavitumasamatthoti evaṃ paṭisedhadvayena indamukhasaṅkhātānaṃ upamānopameyyānaṃ tulyadhammasambandhassa pakāsitattā satipi nindopamābhāve paṭisedhopamā nāma hotīti adhippāyo .

‘‘ Paṭigajjitun ’’ ti idaṃ candassa visesanattā candagatasadhammaṃ joteti .

194.

Kacchaṃ candāravindānaṃ , atikkamma mukhaṃ tava ;

Attanāva samaṃ jāta-mitya ’ sādhāraṇopamā .

194.‘‘ Kaccha ’’ miccādi .

Candassa aravindassa ca kacchaṃ padaviṃ atikkamma avatthariya tesa ’ mavakaṃsato [ avatthuyatesamaṇaṃsato ( ka .)], tava mukhaṃ attano sarūpeneva samaṃ jātamiti evarūpā asādhāraṇatābhidhānena sadisattapatītiyā asādhāraṇopameti nigadyate .

194.‘‘ Kaccha ’’ miccādi .

He muni tava mukhaṃ candāravindānaṃ lokapūjitānaṃ sasiambujānaṃ kacchaṃ padaviṃ avatthaṃ vā atikkamma attano atulyattena attanā eva samānattavatthuno abhāvā samaṃ jātaṃ , iti īdisā upamā asādhāraṇopamāM0.204 atulyadhammabhāvassa pakāsanato asādhāraṇopamā nāma hoti .

Iha upamābhūtānaṃ candāravindānaṃ mukhassa hīnabhāvapaṭipādanadvārena candāravindehi mukhaṃ tulyanti paññāpanato candāravindā asādhāraṇopamā nāma hoti .

Sama saddo mukhagatassa sādhāraṇadhammaṃ joteti .

Sesaṃ suviññeyyaṃ .

195.

Sabbambhojappabhāsāro , rāsibhūtova katthaci ;

Tavā ’ nanaṃ vibhātīti , hotā ’ bhūtopamā ayaṃ .

195.‘‘ Sabba ’’ iccādi .

Katthaci ekaṭṭhāne rāsibhūto sabbesamambhojānaṃ pabhāsārova tavānanaṃ vibhātīti evaṃbhūtā ayaṃ abhūtopamā hoti .

195.‘‘ Sabba ’’ miccādi .

Katthaci ṭhāne rāsibhūto sabbambhojappabhāsārova sakalapadumānaṃ uttamakantipuñjo viya tavānanaṃ vibhāti visesena pabhāti , iti īdisī upamā abhūtopamā avijjamānavatthuno upamitattā abhūtopamā nāma hoti .

Arāsi rāsibhūtoti viggaho .

Ettha yojanāvibhūto tādisapabhāsārābhāvato avijjamānatthena parikappito .

196.

Patīyate ’ tthagammā tu , saddasāmatthiyā kvaci ;

Samāsappaccayevādi-saddayogaṃ vinā api .

196. Atthagammopamaṃ dasseti ‘‘ patīyate ’’ iccādi .

Atthagammā tu ’ pamā kvaci kismiñci ṭhāne samāsādisaddānaṃ yogaṃ vinā api saddānaṃ payogavisesādigāḷhena aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena patīyate .

196. Tividhaṃ saddagammopamaṃ dassetvā idāni atthagammopamaṃ dasseti ‘‘ patīyate ’’ tyādinā .

Atthagammā tu atthagammopamāM0.205 pana kvaci ṭhāne samāsapaccayevādisaddayogaṃ vināpi tesaṃ saddānaṃ sambandhaṃ hitvāpi saddasāmatthiyā sambandhe payuttāvasesasaddānaṃ atthasattiyā patīyate .

Saddānaṃ sāmatthiyanti viggaho .

197.

Bhiṅgāne ’ māni cakkhūni , nā ’ mbujaṃ mukha ’ mevi ’ daṃ ;

Subyattasadisattena , sā sarūpopamā matā .

197. Udāharati ‘‘ bhiṅge ’’ ccādinā .

Na bhiṅgā ete , kiñcarahi cakkhūnimāni , nambujametaṃ , kintu mukhamevidanti evarūpā sā sarūpopamā matā bhiṅgādīnamaviparītasarūpassa dīpanato .

Tenāha ‘‘ subyatte ’’ tyādi .

Subyattena bhiṅgacakkhūnaṃ ambujamukhānañca pariphuṭena sadisattena cañcalattakantyādilakkhaṇena tenevābhedasaṅkāpubbameva vivecitaṃ aññatra cakkhādīsu yaṃ bhiṅgādiññāṇamuppannaṃ , tassa paccakkhānato upamājotakānamivādīnamabhāvepi bhiṅgalocanādīnaṃ sadisattaṃ patīyate sāmatthiyato .

Evamuparipi yathāyogaṃ .

197. Idāni udāharaṇamāharati ‘‘ bhiṅgāni ’’ ccādinā .

Imāni bhiṅgāni bhamarā na bhavanti , kiñcarahi cakkhūni .

Ambujaṃ na idaṃ padumaṃ na hoti , kintu mukhamevāti .

Īdisī sā upamā subyattasadisattena supākaṭena bhiṅgalocanānaṃ ambujamukhānañca tulyabhāvena sarūpopamā nāma hoti .

Ettha samāsapaccayaivādisaddapayogābhāvepi ‘‘ bhiṅgānemāni cakkhūni ’’ ccādinā cakkhumukhesu bhiṅgaambujanti viparītapavattabuddhiṃ paṭisedhetvā cakkhumukhavidhānato cañcalattakantimattādīsu subyattaṃ tulyattaṃ vinā cakkhumukhesu bhiṅgambujabuddhiṃ kīdisamuppajjatīti aññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyā upamānabhūtānaṃ bhiṅgambujānaṃ upameyyabhūtānaṃ cakkhumukhānañca sadisattaṃ ñāyati .

Suṭṭhu byattaṃ pākaṭanti ca , tañca taṃ sadisattañcāti ca , samānaṃ rūpaṃ sabhāvo yassā upamāyāti ca , sā ca sā upamā cāti ca vākyaṃ .

198.

MayevaM0.206 mukhasobhā ’ sse-tyala ’ mindu vikatthanā ;

Yato ’ mbujepisā ’ tthīti , parikappopamā ayaṃ .

198.‘‘ Mayevi ’’ ccādi .

Indu canda , assa munino mukhasobhā vadanajuti mayeva , nāññatrāti evarūpā vikatthanā atthapasaṃsanena ala miti paṭisedho .

Kimiti ?

Yato yasmā kāraṇā sā mukhasobhā ambujepi na kevalamindumhi atthi , no natthīti asatopi tathā vikatthanassa parikappanato vadanamindunopamīyatīti evarūpā ayaṃ parikappopamā .

198.‘‘ Maye ’’ ccādi .

He indu assa imassa lokasāmino mukhasobhā vadanakanti ekake mayi eva , īdisī vikatthanā attasilāghena alaṃ nippayojanaṃ .

Kasmāti ce ?

Yato sā mukhasobhā ambujepi atthi , tasmāti .

Iti īdisā ayaṃ upamā parikappopamā nāma hoti .

Yatoti aniyamaniddiṭṭhakāraṇaṃ pana ambujepi sā atthīti dassiyamānaṃ padumepi tassa atthittameva .

Parikappanāya vuttā upamāti viggaho .

Idha candassa avijjamānavikatthanassa vijjamānattena parikappanato sadhammajotakasaddantare asatipi upamānabhūtainduno ca upameyyabhūtamukhassa ca sadisattaṃ imesaṃ dvinnaṃ sadisattaṃ vinā vattuno tādisakappanā kathaṃ hotīti imāya atthasattiyā gamyate .

199.

Kiṃ vā ’ mbuja ’ ntobhantāli ,

Kiṃ lolanayanaṃ mukhaṃ ;

Mama dolāyate citta-

Micca ’ yaṃ saṃsayopamā .

199.‘‘ Kiṃ vā ’’ iccādi .

Anto bhantā alī bhamarā yasmiṃ , tamīdisamambujaṃ kiṃ vā .

Lolāni capalāni nayanāni yasmiṃ , tādisaṃ vā .

Jina tavedaṃ mukhaṃ kinti mama cittaṃ dolāyateM0.207 dolevācarati .

Evaṃ pakkhadvayapariggahena saṃsayatīti attho .

Iccaya mīdisī saṃsayavesena ambujamukhānamopamāvagamā saṃsayopamā .

199.‘‘ Kiṃ vā ’ mbuje ’’ ccādi .

Antobhantāli abbhantare bhamamānabhamaravantaṃ ambujaṃ kiṃ vā , tuyhaṃ lolanayanaṃ cañcalanettaṃ mukhaṃ kiṃ vāti mama cittaṃ dolāyate ubhayasambhamajananato dolā viya hoti .

Iti ayaṃ evarūpā upamā saṃsayopamā dvinnaṃ sadisattassa saṃsayena pakāsitattā saṃsayopamā nāma hoti .

Anto bhantā alī yasminti ca , lolāni nayanāni yasminti ca , dolā viya ācaratīti ca , saṃsayena vuttā upamāti ca viggaho .

Ihāpi sadhammapakāsake saddantare asatipi yathāvuttavisesanadvayena visiṭṭhānaṃ dvinnaṃ ambujamukhānaṃ saṃsayanimitte tulyatte asati kathaṃ saṃsayo uppajjatīti iminā sāmatthiyeneva tulyadhammasambandho gamyate .

200.

Kiñci vatthuṃ padassetvā ,

Sadhammassā ’ bhidhānato ;

Sāmyappatītisabbhāvā ,

Pativatthūpamā yathā .

200.‘‘ Kiñci ’’ iccādi .

Kiñci vatthu micchitaṃ sambuddhādikaṃ upadassetvā sadhammassa tena vatthunā kenaci ākārena sadisassa aññassa vatthuno abhidhānato sāmyassa tesaṃ dvinnaṃ sadisattassa patītiyā avasāyassa sambhāvā vijjamānattena pativatthūpamā vuccate .

Pativatthunā tathāvidhenādhigatassa vatthuno tulyatā paṭipāditā .

Yathe tyudāharati .

200.‘‘ Kiñci ’’ ccādi .

Kiñci vatthu micchitaṃ jinādikiñcipadatthaṃ upadassetvā paṭhamaṃ nidassetvā sadhammassa paṭipādanīyaatthena sahaM0.208 kiñci ākārena sadisabhāvassa kassaci vatthuno abhidhānato kathanato sāmyappatītisabbhāvā sadisatāsambandhino parijānanassa vijjamānattā pativatthūpamā vatthuno upaṭṭhitassa jinādipadatthassa tulyatthapakāsanato nāmena pativatthūpamā nāma .

Samāno dhammo yassa vā pārijātādino iti ca , samānānaṃ tulyānaṃ upamānopameyyānaṃ bhāvoti ca , sāmyassa patīti ca , sāmyappatītiyā sabbhāvoti ca , pativatthunā vuttā upamāti ca vākyaṃ .

Yathāti udāharati .

201.

Janesu jāyamānesu ,

Ne ’ kopi jinasādiso ;

Dutiyo nanu nattheva ,

Pārijātassa pādapo .

201.‘‘ Janesu ’’ ccādi .

Jāyamānesu janesu majjhe ekopi jano guṇavā jinasādiso sammāsambuddhasamāno na vijjatītyekaṃ tāva vatthu upadassitaṃ , dutiyo iccādi pativatthūpamadassanaṃ , nanū tyanumatiyaṃ , pārijātassa dibbarukkhavisesassa dutiyo samāno pādapo nattheva .

Pārijātoyeva rukkhajātīsu uttamo , tathā jino janesūti .

201.‘‘ Janesu ’’ ccādi .

Jāyamānesu janesu ekopi jinasādiso sambuddhasadiso natthi , pārijātassa rukkhassa dutiyo tena samo dutiyo pādapo rukkho natthi eva nanu , nanūti anuññāyaṃ .

Tena sabbaññuno aññena atulyabhāvaṃ anujānāti .

Iha pārijātarukkhassa aññehi rukkhehi uttamattañca buddhassa aññesu sattesu uttamattañcāti idaṃ dvayaṃ upamānopameyyabhūtānaṃ dvinnaṃ vatthūnaṃ sāmyaṃ nāma , etaṃ sāmyaṃ vuttatthassa samatthanavasena pativatthubhūtapārijātassa rukkhehi asamānattakathaneneva jotitaṃ hoti .

202.

VākyatthenevaM0.209 vākyattho ,

Yadi kocyu ’ pamīyate ;

Ivayuttaviyuttattā ,

Sā vākyatthopamā dvidhā .

202. Vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘ vākyatthenevi ’’ ccādinā .

Vākyattho kriyākārakasambandhaviseso , teneva , na padatthamattena vākyattho vuttalakkhaṇo koci vattumicchito koci yadi upamīyate sadiso kathyate , sā vākyatthopamā dvidhā bhijjate .

Kathaṃ ?

Yuttā ca viyuttā ca yuttaviyuttā , ivena atthaniddesoyaṃ yuttaviyuttā upamā , tassā bhāvā kāraṇā dvidhāti adhikataṃ .

202. Idāni vākyatthavisayopamaṃ dasseti ‘‘ vākyatthe ’’ ccādinā .

Vākyattheneva kriyākārakasambandhavisesasaṅkhatasamudāyabhūtena vākyatthena koci vattumicchito yo koci vākyattho vuttalakkhaṇo yadi upamīyate sadisabhāvena kathīyate , sā upamā vākyatthopamā nāma hoti .

Ivayuttaviyuttattā iva yuttaviyuttavasena dvidhā dvippakārā .

Ettha ‘‘ ivā ’’ ti ivā dīnamatthassa gahitattā iva saddopi tappariyāyasaddāpi gayhante .

Ivayutta

203.

Jino saṃklesatattānaṃ ,

Āvibhūto janāna ’ yaṃ ;

Ghammasantāpatattānaṃ ,

Ghammakāle ’ mbudo viya .

203. Udāharati ‘‘ jino ’’ iccādi .

Saṃklesehi dasavidhehi tattānaṃ santāpaṃ anuppattānaṃ janānaṃ ayaṃ jino sammāsambuddhoM0.210 āvibhūto katakiccattā sammāsambodhādhigamena loke pātubhūto .

Ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ .

Kimivetyāha ‘‘ ghamme ’’ ccādi .

Ghammasantāpena tattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhānasamaye ambudo megho viyāti dutiyavākyamupamānabhūtamityayamivayuttā vākyatthopamā .

Ettha pubbuttaravākyatthānaṃ visesyavisesanabhāvo ekavākyatthattāva veditabbo .

Evamuparipi .

203. Udāharati ‘‘ jino ’’ ccādinā .

Ayaṃ jino eso jitapañcamāro satthā saṃklesatattānaṃ anekappakāra kilesasantāpatattānaṃ janānaṃ āvibhūto katakicco hutvā sabbaññutaññāṇādhigamena loke upaṭṭhito .

Kena santattassa kassaci kimiveti ce ?

Ghammasantāpatattānaṃ janānaṃ ghammakāle gimhasamaye ambudoviya megho iva .

Iha uttaravākyattho bhedakattā visesanaṃ hoti , pubbavākyattho pana bhedyattā visesyo hoti .

Evaṃ vākyabhede satipi vākyattho ekoveti daṭṭhabbo .

Evamuttaratrāpi .

Uttaravākye ivasaddo tasmiṃyeva guṇaguṇīpadatthānaṃ sadisattaṃ dīpeti , pubbavākye guṇaguṇīnaṃ sadisattaṃ pana uttaravākyatthassa pubbavākyena samānattaṃ vinā aññathānupapattiyā ñāyati .

Saṃklesehi tattāti ca , ghammo eva santāpoti ca , tena tattāti ca , ghammo eva kāloti ca vākyaṃ .

Ivaviyutta

204.

Munindānana ’ mābhāti , vilāsekamanoharaṃ ;

Uddhaṃ samuggatassāpi , kiṃ te canda vijambhanā .

204. Dutiyamāha ‘‘ muninda ’’ iccādinā .

Vilāsena eka matulyaṃ manoharaṃ dutiyassa tādisassābhāvato munindānanaṃM0.211 ābhāti atisayena sobhateti ekaṃ tāva vākyamupameyyabhūtaṃ .

Bho canda uddhaṃ gaganatalaṃ samuggatassāpi abbhuṭṭhitassāpi te tava vijambhanā sāhaṃkāraparibbhamanena kiṃ payojanaṃ na kiṃpi , taṃsadisasobhāsampattiyābhāvato .

Asadisattaṃ munindānanassa tassa tatopi uddhamuggacchato vilāsamattameva [ piyāsamattameva ( ka .)] phalasambhavatoti dutiyavākyamupamānabhūtaṃ .

Tathā hettha sabbathā sadisatāpatītiyā kariyamānānamuggamanavijambhanānaṃ paṭikkhepena kathañcipi mukhacandānaṃ sādhammapatīti upamāvagamoti ayamivaviyuttavākyatthopamā .

204. Idāni ivaviyuttavākyatthopamaṃyeva udāharati ‘‘ munindānani ’’ ccādinā .

Vilāsekamanoharaṃ līlāya atulyaṃ tatoyeva manoharaṃ munindānanaṃ sabbaññuno vadanaṃ ābhāti atidibbati , tasmā he canda uddhaṃ uccaṃ nabhaṃ samuggatassāpi te tuyhaṃ vijambhanā ahaṃkārena paribbhamanena kiṃ payojanaṃ .

Iha pubbavākyatthassa uttaravākyattho ivaviyuttopamā nāma hoti .

Tathā hi ‘‘ sabbathā mukhena sadiso bhavāmī ’’ ti mānaṃ karontassa candassa gaganatalārohopi vijambhanañceti imesaṃ dvinnaṃ paṭikkhepena mukhacandānaṃ vilāsekamanoharattaṃ kantimattasaṅkhātasadisattaṃ ivādīnamabhāvepi viññāyatīti katvā uttaravākyattho pubbavākyatthassa upamā ca visesanañca hoti .

Vilāsena ekamatulyanti ca , tañca taṃ manoharañcāti ca viggaho .

Api saddo sambhāvanattho .

205.

Samubbejeti dhīmantaṃ , bhinnaliṅgādikaṃ tu yaṃ ;

Upamādūsanāyā ’ la-metaṃ katthaci taṃ yathā .

205. DosaparicchedeM0.212 duṭṭhālaṅkatītimupamālaṅkāradūsanaṃ dassetumāha ‘‘ samubbejeti ’’ ccādi .

Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu , ādi saddena bhinnavacanahīnatāadhikatādīnaṃ pariggaho .

Tu saddo atthajotako , tathāpīti attho .

Dhīmantaṃ medhāviṃ samubbejeti na pīṇeti , etaṃ bhinnaliṅgadikaṃ katthaci na sabbattha upamādūsanāya virodhatthaṃ alaṃ samatthaṃ .

‘‘ Taṃ yathe ’’ ti udāharati .

205. Dosaparicchede dosānamanuddesāvasāne niddiṭṭhāya duṭṭhālaṅkatiyā dassetabbaudāharaṇe –

‘‘ Duṭṭhālaṅkaraṇaṃ tetaṃ , yatthālaṅkāradūsanaṃ ;

Tassālaṅkāraniddese , rūpamāvibhavissatī ’’ ti .

Katapaṭiññānusārena idāni dassetumāha ‘‘ samubbejeti ’’ ccādi .

Yaṃ bhinnaliṅgādikaṃ tu vakkhamānaṃ yaṃ bhinnaliṅgavacanādikaṃ pana dhīmantaṃ paññavantaṃ kaviṃ samubbejeti ‘‘ evaṃ nāma vattabbaṃ siyā ’’ ti ubbegaṃ janeti , etaṃ bhinnaliṅgādikaṃ upamādūsanāya yathāvuttaupamāvināsanatthaṃ katthaci ‘‘ itthīvāyaṃ jano yāti ’’ iccādivattabbavisayato aññattha alaṃ samatthaṃ .

‘‘ Taṃ yathā ’’ ti udāharati .

Bhinnaṃ visadisañca taṃ liṅgañceti ca , taṃ ādi yassa visadisavacanādinoti ca , upamāya dūsanamiti ca vākyaṃ .

206.

Haṃsīvā ’ yaṃ sasī bhinna-

Liṅgā ’ kāsaṃ sarāniva ;

Vijātivacanā hīnā ,

Sā ’ va bhatto bhaṭo ’ dhipe .

206.‘‘ Haṃsīvāyan ’’ ti ayaṃ sasī cando haṃsīva haṃsīsadiso .

Bhinnaliṅgā bhinnaliṅgopamā .

‘‘ Ākāsaṃ sarānivā ’’ ti vijātivacanā visadisavacanopamā .

‘‘ Bhaṭo adhipe sāmini sāvaM0.213 bhatto ’’ ti hīnā hīnopamā kukkurassa hīnena jātyādinā adhikassa upamitattā .

206.‘‘ Haṃsi ’’ ccādi .

Ayaṃ sasī cando haṃsī iva haṃsidhenūva hoti .

Iccādikopamā bhinnaliṅgā upameyyato bhinnaliṅgattā bhinnaliṅgopamā nāma hoti .

Ākāsaṃ nabhaṃ sarānivāti ayaṃ vijātivacanā upameyyena visadisavacanattā vijātivacanopamā nāma hoti .

Adhipe sāmini bhaṭo sevako sāva sunakho iva bhattoti ayaṃ hīnā jātihīnena sunakhena uttamassa purisassa upamitattā hīnopamā nāma hoti .

Bhinnaṃ liṅgametissāti ca , vividhā jāti sabhāvo asseti ca , vijāti vacanaṃ assā upamāyāti ca viggaho .

207.

Khajjoto bhānumālīva ,

Vibhātītyadhikopamā ;

Aphuṭṭhatthā balambhodhi ,

Sāgaro viya saṃkhubhi .

207.‘‘ Khajjoto ’’ iccādi .

Khajjoto bhānumālīva sūriyo viya vibhātītya dhikopamā adhikena hīnassa upamitattā .

Balambhodhi senāsāgaro sāgaro viya saṃkhubhīti aphuṭṭhatthopamā ‘‘ balambhodhī ’’ ti rūpakena senāya mahantattāvagamato puna ‘‘ sāgaro viyā ’’ ti upamāya kassaci visesatthassa asaṃphuṭṭhattā .

207.‘‘ Khajjoto ’’ ccādi .

‘‘ Khajjoto bhānumālīva vibhātī ’’ ti ayaṃ adhikopamā adhikāya upamāya upamitattā adhikopamā nāma hoti .

‘‘ Balambhodhi senāsamuddo sāgaro viya saṃkhubhī ’’ ti ayaṃ aphuṭṭhatthā senāya mahattaṃ ‘‘ balambhodhī ’’ ti tirobhūtaupamāyeva avagataṃ ,M0.214 tasmā puna ‘‘ sāgaro viyā ’’ ti upamāya phusitabbatthassābhāvā aphuṭṭhatthopamā nāma hoti .

Aphuṭṭho attho etissāti ca , balaṃ eva ambhodhīti ca vākyaṃ .

208.

Cande kalaṅko bhiṅgove-

Tyu ’ pamāpekkhinī ayaṃ ;

Khaṇḍitā keravākāro ,

Sakalaṅko nisākaro .

208.‘‘ Cande ’’ iccādi .

Kalaṅko bhiṅgo viyātyayamupamā ‘‘ cande kusumagacchasadise ’’ ityupamantaramapekkhateti yato cande bhiṅgo na sambhavati , pupphagacche tu sambhavatīti ayamupamā upamāpekkhinī .

Sakalaṅko sasalakkhaṇo nisākaro cando keravākāro kumudasannibhoti khaṇḍitopamā keravassa antokaṇhattaṃ paṭipādetuṃ ‘‘ sabhiṅgakeravākāro ’’ ti vattabbattā .

208.‘‘ Cande ’’ ccādi .

‘‘ Cande kalaṅko bhiṅgo ivā ’’ ti ayaṃ upamāpekkhinī candassaupamābhūtapupphagacchakādiapekkhanato upamāpekkhinī nāma hoti .

Cande bhiṅgapavattiyā abhāvato tassa visayabhūtapupphagacchakādi candassa upamattena gahetvā avuttattā duṭṭhāti adhippāyo .

Sakalaṅko kalaṅkasahito nisākaro cando keravākāro kumudasadisoti ayaṃ khaṇḍitā candagataṃ kaṇhattaṃ pakāsetuṃ ‘‘ sabhiṅgakeravākāro ’’ ti vattabbe bhiṅgopamābhāvassa khaṇḍitattā khaṇḍitopamā nāma hoti .

Upamaṃ apekkhatīti ca , khaṇḍaṃ itā gatāti ca , khaṇḍena itā yuttā vāti ca , keravassākāro asseti ca , saha kalaṅkena vattatīti ca vākyaṃ .

209.

Iccevamādirūpesu , bhavanti vigatādarā ;

Karonti cā ’ daraṃ dhīrā , payoge kvacideva tu .

209. VuttaṃM0.215 nigameti ‘‘ icceva ’’ mādinā .

Rūpesu payogesu .

Vigato apagato ādaro sambhāvanā yesaṃ tathā bhavanti .

Kiṃ bhinnaliṅgādikaṃ niyamenānādaraṇīyameva , aniyameneti [ niyameneti ( ka .)] ce gayhūpagampi atthīti āha ‘‘ karonti ’’ ccādiṃ .

Kvacideva tu payoge dhīrā kavayo ādaraṃ karonti cāti .

Ca saddo vattabbantaratthaṃ samuccinoti .

209.‘‘ Icce ’’ ccādi .

Iti anantaraṃ niddiṭṭhesu evamādirūpesu payogesu dhīrā vigatādarā bhavanti .

Imeyeva dhīrā kvacideva tu payoge bhinnaliṅgādike ādaraṃ karonti ca .

Iti evaṃ ayaṃ pakāro ādi yesamiti ca , tāni ca tāni rūpāni ceti ca , vigato ādaro yesamiti ca viggaho .

Ca saddo vākyantarasamuccaye .

Tasmā vigatādaratthena aññamādarakaraṇaṃ vuccamānakathāsantatiṃ ākaḍḍhati .

210.

Itthīvā ’ yaṃ jano yāti ,

Vadatyesā pumā viya ;

Piyo pāṇā ivā ’ yaṃ me ,

Vijjā dhanamiva ’ ccitā .

210. Udāharati ‘‘ itthi ’’ ccādi .

Ayaṃ jano itthīva yāti kriyānuvattito .

Esā itthī pumāva puriso viya vadati tādisassa pāgabbhiyayogato .

Ettha liṅganānattamupamānopameyyānaṃ .

Aya micchito koci me pāṇā iva piyo iṭṭho , vijjā byākaraṇādayo dhanamiva accitā rāsikatāti vacanabhedo .

210. Idāni bhinnaliṅgānaṃ gahetabbavisayaṃ dasseti ‘‘ itthīvā ’ ya ’’ miccādinā .

Ayaṃ jano itthīva avisadagamanena mahilāM0.216 viya yāti .

Esā itthī pumā viya tādisapāgabbhiyayuttattā puriso viya vadatīti .

Iha dvinnaṃ upamānopameyyānaṃ liṅgabhede satipi kavayo ādaraṃ karonti .

Ayaṃ puriso me mama pāṇā iva [ pāṇā iva jīvo iva ( ka .)] āyavova piyo .

Accitā sañcitā vijjā byākaraṇanighaṇṭuādayo dhanamiva hontīti .

Ettha upamānopameyyānaṃ vacanato visesatte satipi iṭṭhameva .

211.

Bhavaṃ viya mahīpāla , devarājā virājate ;

Ala ’ maṃsumato kacchaṃ , tejasā rohituṃ ayaṃ .

211. Hīnādhikamuttamudāharaṇamāha ‘‘ bhavaṃ viyi ’’ ccādi .

Mahīpāle tyāmantanaṃ , devarājā bhavaṃ viya virājate .

Iti hīnenāpi hoti .

Evaṃvidhe samucite visaye liṅgavacanabhedādikaṃ nopamaṃ dūsetīti [ dassetīti ( ka .)].

211.‘‘ Bhava ’’ miccādi .

Mahīpāla bho rāja , devarājā sakko devarājā bhavaṃ viya virājateti .

Ettha sakkamupādāya ‘‘ bhavaṃ viyā ’’ ti hīnattepi iṭṭhameva .

Ayaṃ rājā aṃsumato sūriyassa kacchaṃ padaviṃ tejasā ārohituṃ pattuṃ alaṃ samatthoti .

Ettha tejasā adhikopi sūriyo upamābhūto iṭṭhova ,‘‘ kacchaṃ ārohitun ’’ ti iva saddapariyāyo .

Īdisaṃ bhinnaliṅgādikopamādikaṃ upamādūsanaṃ na karoti .

212.

Upamānopameyyānaṃ , abhedassa nirūpanā ;

Upameva [ upamāva ( sī . ka .)] tirobhūta-bhedā rūpakamuccate .

212. Rūpakaṃ nirūpayati ‘‘ upamāne ’’ ccādinā .

Upamānopameyyānaṃ yathāvuttānaṃ abhedassa nānattābhāvassa nirūpanā āropanena upamānopameyyānamabhedaṃ rūpayati dassetītiM0.217 rūpaka muccate .

Upamānassa upamānopameyyānamabhedāropanena tirobhūto apākaṭo bhedo nānattaṃ yassāti tādisī upameva yathāvuttalakkhaṇā rūpaka muccate ‘‘ rūpakan ’’ ti .

‘‘ Padambujan ’’ ti ettha padameva ambujasadisattā ambujaṃ rupyate .

Ityupameyyopamānabhūtānaṃ padambujānamabhedāropanena upamānopameyyagatasādhammasaṅkhātāyapi upamāya bhedo vijjamānopi tirohito .

Na tu āvibhūto [ abbhuto ( ka .)]‘‘ padaṃ ambujamive ’’ ti .

Sā copamā tathāvidhā upamānopameyyānamabhedamāyāti nāmāti rūpakamuccateti adhippāyo .

212. Idāni uddiṭṭhakkamena rūpakālaṅkāraṃ dasseti ‘‘ upamāno ’’ ccādinā .

Upamānopameyyānaṃ anantaraniddiṭṭhaupamānopameyyānaṃ abhedassa sabhāvato bhede satipi vibhūtasadisattaṃ nissāya ‘‘ so eso , eso so ’’ ti vattārehi parikappitassa abhedassa nirūpanā upamānopameyyapadatthesu buddhiyā āropanaṃ nissāya tirobhūtabhedā ‘‘ padaṃ ambujamivā ’’ ti evaṃ pākaṭanānattaṃ vinā ‘‘ padambujan ’’ ti tirohitabhedā upameva padatthānaṃ sādhammasaṅkhātā upamā eva rūpakaṃ iti vuccate .

Vibhūtasadisattaṃ nissāya upamānopameyyavatthūni abhedena gayhanti .

Tesamabhedaggahaṇeneva te nissāya pavattamānabhinnasādhammasaṅkhātāya upamāyapi bhedo tirohito hoti .

Evaṃ tirobhūtanānattavantasādhammasaṅkhātā upamā eva vatthūnamabhedaṃ dīpetīti rūpakaṃ nāma hotīti adhippāyo .

Tirobhūto bhedo yasseti ca , abhedaṃ rūpayati pakāsetīti ca vākyaṃ .

213.

Asesavatthuvisayaṃ , ekadesavivatti ca ;

Taṃ dvidhā puna paccekaṃ , samāsādivasā tidhā .

213. TassaM0.218 bhedaṃ niddisati ‘‘ asesa ’’ iccādinā .

Asesavatthu visayo yassa taṃ tathāvidhañca , ekadese avayave vivattatīti ekadesavivatti ceti taṃ rūpakaṃ dvidhā , puna paccekaṃ visuṃ visuṃ samāsādivasā upamānopameyyānaṃ katasamāsattā samāsarūpaka asamāsarūpaka samāsāsamāsarūpakavasena tidhā siyā .

213.‘‘ Asesi ’’ ccādi .

Taṃ rūpakaṃ asesavatthuvisayaṃ ekadesavivatti cāti dvidhā hoti , puna paccekaṃ taṃ dvayampi samāsādivasā samāsarūpakaṃ asamāsarūpakaṃ samāsāsamāsarūpakañceti imesaṃ bhedena tidhā hoti .

Asesaṃ vatthu visayo asseti ca , ekadese vivattatīti ca , ekaṃ ekaṃ patīti ca , samāso samāsarūpakaṃ ādi yesamiti ca , tesaṃ vaso bhedoti ca , tīhi pakārehīti ca viggaho .

Asesavatthuvisayasamāsa

214.

Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ , nakhadīdhitikesaraṃ ;

Sirasā na piḷandhanti , ke munindapadambujaṃ .

214. Udāharati ‘‘ aṅguli ’’ ccādi .

Aṅgulīhiyeva upamānagammattā siniddhatambāhi dalehi pattehi saṃsobhiṃ accantaṃ virocamānaṃ nakhānaṃ dīdhitiyo kiraṇā eva kesarāni yattha tādisaṃ munindassa padameva ambujaṃ sirasā muddhanā ke nāma janā na piḷandhanti pasādhanavasena na dhārentīti .

Idamasesavatthuvisayaṃ samāsarūpakaṃ aṅgino padassa aṅgānamaṅgulyādīnamasesānaṃ rūpanato .

Evamuparipi yathāyogaṃ .

214. Idāni udāharati ‘‘ aṅguli ’’ ccādi .

Aṅgulīdalasaṃsobhiṃ aṅgulisaṅkhatehi pattehi saṃsobhiṃ nakhadīdhitikesaraṃ nakharaṃsisaṅkhatakesaraṃ munindapadambujaṃ sirasā keM0.219 na piḷandhanti .

Visesyabhūtaṃ caraṇaṃ visesanabhūtā aṅgulī nakhadīdhiti ceti imesaṃ upamābhūtehi ambujadalakesarehi abhedakappanāya ekattaṃ gahetvā samāseneva niddiṭṭhattā idaṃ asesavatthuvisayasamāsarūpakaṃ nāma .

Aṅguliyo eva dalānīti ca , tehi saṃsobhīti ca , nakhesu dīdhitiyoti ca , tā eva kesarāni asseti ca vākyaṃ .