Issues
Select Version
(SN) Sagāthāvagga-aṭṭhakathā
(SN) Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

Paṭhamavaggo

Author: _System_commentary_ @ Administrator

1. Paṭhamavaggo

1. Daharasuttavaṇṇanā

112. BhagavatāV1.148M1.169 saddhiṃ sammodīti bhagavato guṇe ajānanto kosalarājā attano khattiyamānena kevalaṃ bhagavatā saddhiṃ sammodi . Paṭhamāgate hi satthari tassa sammoditākāraṃ dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ . Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘ kacci te , mahārāja , khamanīyaṃ , kacci yāpanīyan ’’ tiādinā tena raññā saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya , tadanukaraṇena evaṃ sopi rājā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosīti yojanā . Taṃ pana samappavattamodanaṃ upamāya dassetuṃ ‘‘ sītodakaṃ viyā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha sammoditan ti saṃsanditaṃ ekībhāvan ti sammodanakiriyāya samānataṃ ekarūpataṃ , khamanīyan ti ‘‘ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ , kacci khamituṃ sakkuṇeyyan ’’ ti pucchati . Yāpanīyan ti paccayāyattavuttikaṃ cirapabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ . Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ . Dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ . Taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ . Tadanurūpabalayogato kacci balaṃ . Sukhavihārasambhavena kacci phāsuvihāro atthīti tattha tattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo . Balavappattā pīti pīti yeva . Taruṇapīti pāmojjaṃ . Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanīyaṃ . Sammoditabbato sammodanīyan ti imaṃ pana atthaṃ dassento ‘‘ sammodituṃ yuttabhāvato ’’ ti āha . Saritabbabhāvatoti anussaritabbabhāvato . ‘‘ Saraṇīyan ’’ ti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘ sāraṇīyan ’’ ti vuttaṃ . Suyyamānasukhatoti āpāthamadhurataṃ āha , anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyataṃ . Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha , atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesataṃ . Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi . AdiṭṭhattātiV1.149M1.170 upasaṅkamanavasena adiṭṭhattā . Guṇāguṇavasenāti guṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā aguṇavasena uttānabhāvaṃ vā . Ovaṭṭikasāraṃ katvāti ovaṭṭikāya gahetabbasāravatthuṃ katvā . Lokanissaraṇabhavokkantipañhan ti lokato nissaṭabhāvapañhañceva ādito bhavokkamanapañhañca . Satthu sammāsambuddhataṃ pucchanto hi ‘‘ kiṃ bhavaṃ gotamo sabbalokato nissaṭo , sabbasattehi ca jeṭṭho ’’ ti ? Pucchati nāma . Yathā hi satthu sammāsambuddhatāya lokato nissaṭatā viññāyati , evaṃ sabbasattehi jeṭṭhabhāvato seṭṭhabhāvato . Svāyamattho aggapasādasuttā dīhi ( itivu .90; a . ni .4.34) vibhāvetabbo . Kathaṃ pana sambuddhatā viññāyatīti ? Aviparītadhammadesanato . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsu ( visuddhi . mahāṭī .1.124) vuttanayena veditabbo . Rājā satthu aviparītadhammadesanaṃ ajānanto tato evassa sammāsambodhiṃ asaddahanto ‘‘ vuḍḍhataresupi cirapabbajitesu sammāsambuddhabhāve alabbhamāne tabbiparīte kathaṃ labbheyyā ’’ ti maññamāno ‘‘ kiṃ pana bhavaṃ gotamo ’’ tiādiṃ vakkhati . Rājā attano laddhiyā na pucchati attano sammukhā tehi asammāsambuddhabhāvasseva paṭiññātattā . Yasmā te musāvāditāya attano upaṭṭhākādīnaṃ ‘‘ buddhā mayan ’’ ti paṭijāniṃsu , tasmā vuttaṃ ‘‘ loke mahājanena gahitapaṭiññāvasena pucchatī ’’ ti . Svāyamattho āgamissati .
Buddhasīhanādan ti buddhānaṃ eva āveṇikaṃ sīhanādaṃ . Kāmaṃ maggañāṇapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , sambodhiñāṇe pana gahite taṃ atthato gahitameva hotīti vuttaṃ ‘‘ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhin ’’ ti . Pabbajjūpagamanenāti yāya kāyaci pabbajjāya upagamanamattena samaṇā , na samitapāpatāya . Jātivasenāti jātimattena brāhmaṇā , na bāhitapāpatāya . Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho , na niyyānikadiṭṭhivisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo . Etesaṃ atthīti etesaṃ sabbaññupaṭiññātānaṃ parivārabhūto atthi . Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhāto eva . Keci pana ‘‘ pabbajitasamūhavasena . Saṅghino , gahaṭṭhasamūhavasena gaṇino ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅghasaddassa niruḷhattā . Ācārasikkhāpanavasenāti acelakavatacariyādi-ācārasikkhāpanavasena . Pākaṭāti saṅghīādibhāvenaM1.171 pakāsitā . ‘‘ Appicchā ’’ ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchataṃ dassetuṃ ‘‘ apicchatāya vatthampi na nivāsentī ’’ ti vuttaṃ . Na hi tesu sāsanikesu viya santaguṇaniguhanā appicchā labbhatīti . Yasoti kittisaddo . Taranti etena saṃsāroghanti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhītiV1.150 āha ‘‘ titthakarāti laddhikarā ’’ ti . Sādhusammatāti ‘‘ sādhū ’’ ti sammatā , na sādhūhi sammatāti āha ‘‘ santo … pe … puthujjanassā ’’ ti .
Kappakolāhalan ti kappato kolāhalaṃ ,‘‘ kappuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti devaputtehi ugghositamahāsaddo . Imeti pūraṇādayo . Buddhakolāhalan ti devatāhi ghositaṃ buddhakolāhalaṃ . Payirupāsitvāti purisasutiparamparāya sutvā . Cintāmaṇivijjā nāma paracittajānāpanavijjā . Sā kevaṭṭasutte ‘‘ maṇikā ’’ ti āgatā , ādi -saddena gandhārisambhavavijjādiṃ saṅgaṇhāti . Tattha gandhāriyā vikubbanaṃ dasseti . Attabhāveti sarīre . Rājusmāti rājatejo . Sukkadhammoti anavajjadhammo nikkilesatā . Idaṃ gahetvāti idaṃ parammukhā ‘‘ mayaṃ buddhā ’’ ti vatvā attano sammukhā ‘‘ na mayaṃ buddhā ’’ ti tehi vuttavacanaṃ gahetvā . Evamāhāti ‘‘ yepi te , bho gotama … pe … navo ca pabbajjāyā ’’ ti evaṃ avoca . Attano paṭiññaṃ gahetvāti ‘‘ na mayaṃ buddhā ’’ ti tesaṃ attano purato pavattitaṃ paṭiññaṃ gahetvā . Īdise ṭhāne kiṃ-saddo paṭisedhavācako hotīti vuttaṃ ‘‘ kinti paṭikkhepavacanan ’’ ti , kasmā paṭijānātīti attho ?
Na uññātabbāti na garahitabbā . Garahattho hi ayaṃ u-saddo . ‘‘ Daharo ’’ ti adhikatattā vakkhamānattā ca ‘‘ khattiyoti rājakumāro ’’ ti vuttaṃ . Urasā gacchatīti urago , yo koci sappo , idha pana adhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ āsīviso ’’ ti āha . Sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti sāmaññato ‘‘ bhikkhū ’’ ti vadanto . Idha pana yasmā ‘‘ bhavampi no gotamo ’’ tiādinā bhagavantaṃ uddissa kathaṃ samuṭṭhāpesi , tasmā bhagavā attānaṃ abbhantaraṃ akāsi . Yadipi viseso sāmaññajotanāya vibhāvito hoti , saṃsayuppattidīpakaṃ noti vuttaggahaṇaṃ pana taṃ paricchijjatīti . Tenāha ‘‘ desanākusalatāyā ’’ tiādi . Idāni avaññāparibhave payogato vibhāvetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha acittīkatākāravasena avaññāya pākaṭabhāvo , vambhanavasena paribhavassāti adhippāyenaM1.172 kāyapayogavasena avaññā dassitā , vacīpayogavasena paribhavo , ubhayaṃ pana ubhayatthāpi pabhedato gahitaṃ , avaññaparibhavānaṃ dvinnampi ubhayattha pariggaho . Taṃ sabbampīti taṃ avaññādi sabbampi . Catūsupi taṃ na kātabbameva sampati āyatiñca anatthāvahattā .
Tadatthadīpanāti tassa ādito vuttassa atthassa dīpanā . Visesatthadīpanāti tato visiṭṭhatthadīpanāV1.151 . Khettānaṃ adhipatīti khattiyoti niruttinayena saddasiddhi veditabbā . Khettato vivādā satte tāyatīti khattiyoti lokiyā kathayanti . ‘‘ Mahāsammato , khattiyo , rājā ’’ ti evamāgatesu imesu dutiyaṃ . Akkharan ti samaññā . Sā hi udayabbayābhāvato ‘‘ na kadāci kharatīti akkharan ’’ ti vuttā . Tenāha ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti . Jātisampannan ti sampannajātiṃ ativisuddhajātiṃ . Tīṇi kulānīti brāhmaṇavessasuddakulāni . Atikkamitvāti attano jātisampattiyā abhibhavitvā . Kevalaṃ nāmapadaṃ vuttaṃ ākhyātapadaṃ apekkhatevāti āha ‘‘ ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjatī ’’ ti . Uddhaṭadaṇḍenāti samantato ubbhatena daṇḍena sāsanena , balavaṃ upakkamaṃ garukaṃ rājānampi . Taṃ khattiyaṃ parivajjeyyāti khattiyaṃ avaññāparibhavakaraṇato vajjeyya . Tenāha ‘‘ na ghaṭṭeyyā ’’ ti . Uragassa ca nānāvidhavaṇṇaggahaṇe kāraṇaṃ vadati ‘‘ yena yena hī ’’ tiādinā . Bahubhakkhan ti mahābhakkhaṃ sabbabhakkhakhādakaṃ . Pāvakaṃ sodhanatthena asuddhassapi dahanena . Soti maggo . Kaṇho vattanī imassāti kaṇhavattanī . Mahanto aggikkhandho hutvā . Yāvabrahmalokappamāṇoti kappavuṭṭhānakāle araññe agginā gahite kālantare eva kaṭṭhatiṇarukkhādisambhavoti dassetuṃ ‘‘ jāyanti tattha pārohā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttanti dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha . Ḍahituṃ na sakkoti paccakkosanādinā . Vinassanti samaṇatejasā vināsitattā . ‘‘ Na tassā ’’ ti ettha na-kāraṃ ‘‘ vindare ’’ ti ettha ānetvā sambandhitabbantiM1.173 āha ‘‘ na vindantī ’’ ti . Vatthumattāvasiṭṭhoti ṭhānameva nesaṃ avasissati , sayaṃ pana sabbaso saha dhanena vinassantīti attho . ‘‘ Sammadeva samācare ’’ ti ettha yathā rājādīsu sammā samācareyya , taṃ vibhāgena dassento ‘‘ khattiyaṃ tāvā ’’ tiādimāha . Taṃ suviññeyyameva . Tisso kulasampattiyoti khattiya-brāhmaṇagahapati-mahāsālakulāni vadati . Pañca rūpibrahmaloke , cattāro arūpībrahmaloketi evaṃ nava brahmaloke kammabhavavibhāgena , sesānaṃ gaṇanānaṃ upapattibhavavibhāgena .
Abhikkantan ti ativiya kamanīyaṃ . Sā panassā kantatā ativiya iṭṭhatāya manavaḍḍhanatāyaV1.152 sobhanatāyāti āha ‘‘ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti attho ’’ ti . ‘‘ Abhikkantan ’’ ti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaniddeso , vacanaṃ pana bhagavato dhammadesanāti tathā vuttaṃ . Atthamattadassanaṃ vā etaṃ , tasmā atthavasena liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo . Dutiyapadepi eseva nayo . Adhomukhaṭhapitan ti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ . Heṭṭhāmukhajātan ti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ . Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya . Hatthe gahetvāti ‘‘ puratthābhimukho uttarābhimukho vā gacchā ’’ tiādīni avatvā hatthe gahetvā nissandehaṃ katvā ‘‘ esa maggo ’’ ti evaṃ vatvā ‘‘ gacchā ’’ ti vadeyya . Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī . Nikkujjitaṃ ukkujjeyyāti ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ tassa ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya . Aññāṇassa abhimukhattā heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ , tato eva adhomukhabhāvena asaddhamme patitan ti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ , na yathāsaṅkhayaṃ . Kāmaṃ kāmacchandādayopi paṭicchādakā , micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikāti āha ‘‘ micchādiṭṭhigahanapaṭicchannan ’’ ti . Tenāha bhagavā – ‘‘ micchādiṭṭhiparamāhaṃ , bhikkhave , vajjaṃ vadāmī ’’ ti ( a . ni .1.310). Sabbāpāyagāmimaggo kummaggo ‘‘ kucchito maggo ’’ ti katvā . Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo . Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘ saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā ’’ ti vuttaṃ . Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo , yathā telasannissayotiM1.174 telapajjota ggahaṇaṃ . Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi . Pasannākāran ti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ . Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ . Ajjatāti ajjāti padassa vaḍḍhanamattaṃ hettha tā -saddo yathā ‘‘ devatā ’’ ti . Pāṇehi upetan ti pāṇehi saha saraṇaṃ upetaṃ . ‘‘ Yāva me pāṇā dharanti , tāva saraṇaṃ gatameva maṃ dhāretū ’’ ti āpāṇakoṭikaṃ attano saraṇagamanaṃ pavedeti . Tenāha ‘‘ yāva me ’’ tiādi . Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .

Daharasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 2. Purisasuttavaṇṇanā

113. Purimasutteti purimasuttadesanāyaṃ . Tattha hi upasaṅkamantavelāya satthu guṇe ajānantoV1.153 kevalaṃ sammodanaṃ karoti . Desanaṃ sutvā pana satthu guṇe ñatvā saraṇaṅgatattā idha imasmiṃ samāgame abhivādesi pañcapatiṭṭhitena vandi .
Attānaṃ adhi ajjhattaṃ , avijahena attānaṃ adhikicca uddissa pavattadhammā ajjhattaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena , bhummatthe cetaṃ paccattavacanaṃ . Kāmañcāyaṃ ajjhattasaddo gocarajjhattavisayajjhattaajjhattajjhattesu pavattati . Te panettha na yujjantīti vuttaṃ ‘‘ niyakajjhattan ’’ ti , niyakasaṅkhātaajjhattadhammesūti attho . Tenāha ‘‘ attano santāne ’’ ti .
Lubbhanalakkhaṇoti gijjhanalakkhaṇo , ārammaṇe daḷhaggahaṇasabhāvoti attho . Dussanalakkhaṇoti kujjhanalakkhaṇo , byāpajjanasabhāvoti attho . Muyhanalakkhaṇoti aññāṇalakkhaṇo , ārammaṇe sabhāvasammohabhāvoti attho .
Viheṭhentīti atthanāsanaanatthuppādanehi vibādhenti . Tato eva yathā saggamaggesu na dissati , evaṃ karontīti āha ‘‘ nāsenti vināsentī ’’ ti .
Attani sambhūtāti santāne nibbattā .
Purisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā

114. AññatraM1.175 jarāmaraṇāti jarāmaraṇena vinā . Jarāmaraṇavirahito jāto nāma atthi nu khoti pucchati .
Pāḷiyaṃ jātassāti paccatte sāmivacanaṃ . Mahāsālāti iminā ra -kārassa la -kāraṃ katvā ‘‘ mahāsālā ’’ ti vuttanti dasseti yathā ‘‘ puratthiyoti pulatthiyo ’’ ti . Mahāsārappattāti mahantaṃ vibhavasāraṃ pattā . Koṭisataṃ dhanaṃ , ayameva vā pāṭho . ‘‘ Kumbhaṃ nāma dasa ambaṇānī ’’ ti vadanti .
Issarāti vibhavissariyena issarā .
Suvaṇṇarajatabhājanādīnan ti ādi -saddena vatthaseyyāvasathādiṃ saṅgaṇhāti .
Asādhāraṇadhanānaṃ nidhānagatattā ‘‘ anidhānagatassā ’’ ti vuttaṃ .
Tuṭṭhikaraṇassāti pāsādasivikādisukhasādhanassa .
Ārakā kilesehīti niruttinayena saddasiddhimāha . Ārakāti ca sabbaso samucchinnattā tehi dūreti attho . Rāgādīnaṃ hatattā , pāpakaraṇe rahābhāvato , anuttaradakkhiṇeyyatādipaccayā ca arahaṃ .
Kāmañcāyaṃ saṃyuttavaṇṇanā , abhidhammanayo eva pana nippariyāyoti āha ‘‘ cattāro āsavā ’’ ti brahmacariyavāsan ti maggabrahmacariyavāsaṃ . Vuṭṭhāti vuṭṭhavanto .
Catūhi maggehi karaṇīyan ti paccekaṃ catūhi maggehi kattabbaṃ pariññāpahānasacchikiriyabhāvanābhisamayaṃ . Evaṃ gataṃ soḷasavidhaṃ hoti .
Osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā . Tenāha ‘‘ bhārā have pañcakkhandhā ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.22).
Attapaṭibaddhatāya attano avijahanato paramatthadesanāya ca paramattho arahattaṃ . Kāmañcāyamattho sabbasamiddhisasantatipariyāpanno anavajjadhammoV1.154 sambhavati akuppasabhāvā , aparihānadhammesu pana aggabhūte arahatte sātisayo , na itaresūti ‘‘ arahattasaṅkhāto ’’ tiādi vuttaṃ .
Orambhāgiyuddhambhāgiyavibhāgaṃ dasavidhampi bhavesu saṃyojanaṃ kilesakammavipākavaṭṭapaccayo hutvā nissarituṃ appadānavasena bandhatīti bhavasaṃyojanaṃ . Satipi hi aññesaṃ tappakkhiyabhāvena vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi , bhavaniyāmo orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitoti taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyāmo ca hoti , na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti tesaṃyeva saṃyojanaṭṭho daṭṭhabbo .
SammāM1.176 kāraṇehi jānitvāti ñāyena dukkhādīsu so yathā jānitabbo ; tathā jānitvā , pubbakālakiriyāvimuttā hi aparakālakiriyā ca yathā sambhavati , taṃ dassetuṃ ‘‘ maggapaññāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhijjanasabhāvo khaṇāyattattā .
Nikkhipitabbasabhāvo maraṇadhammattā .
Ayaṃ kāyo usmāyuviññāṇāpagamo chaḍḍanīyadhammo , yasmiṃ yaṃ patiṭṭhitaṃ , taṃ tassa santānagatavippayuttanti katvā vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ khīṇāsavassa hi ajīraṇadhammopi atthī ’’ tiādi . Tenāha bhagavā ‘‘ imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañcā ’’ tiādi ( saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45).
Assa khīṇāsavassa ,‘‘ jīraṇadhamman ’’ ti yathāvuttaṃ ajīraṇadhammaṃ ṭhapetvā jīraṇadhammaṃ dassento ‘‘ tesaṃpāyaṃ kāyo bhedanadhammo ’’ ti evamāha . Jaraṃ pattasseva hissa bhedananikkhipitabbatāniyate atthe suttadesanā pavattā .
Atthassa uppatti aṭṭhuppatti , sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko . Kira -saddo anussavattho , tena anussavāgatoyamattho , na aṭṭhakathāgatoti dīpeti . Tenāha ‘‘ vadantī ’’ ti . Yenāyaṃ attho hetunā aṭṭhuppattiko , taṃ dassetuṃ ‘‘ sivikasālāyaṃ nisīditvā kathitan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Viharati jetavane ’’ ti nidānavacanena yathā na virujjhati , tathā veditabbaṃ . Nanu imassa suttassa pucchāvasiko nikkhepoti ? Saccametaṃ , suttekadesaṃ pana sandhāya aṭṭhuppattikatāvacanaṃ . Keci pana ‘‘ yānaṃ āruhitvā rājā āgato , rañño ārohanīyarathaṃ dassetvā vuttan ’’ tipi vadanti .
Sarīre pheṇapiṇḍasame kiṃ vattabbaṃ ?
Sabbhi saddhin ti sādhūhi saha pavedayanti . Na hi kadāci sādhūnaṃ sādhūhi saha kattabbā honti , tasmā sīdanasabhāvānaṃ kilesānaṃ bhijjanappattattā nibbānaṃ sabbhīti vuccati .
Purimapadassāti ‘‘ satañca dhammo na jaraṃ upetī ’’ ti padassa . Kāraṇaṃ dassento byatirekavasena .
Sataṃ dhammo nibbānaṃ kilesehi saṃsīdanabhijjanasabhāvo na hoti , tasmā taṃ āgamma jaraṃ na upeti . Kilesā pana tannimittakā ,V1.155 evamayaṃ vuttakāraṇato jaraṃ na upetīti . Tenāha ‘‘ idan ’’ tiādi .
Sundarādhivacanaṃ vā etaṃ ‘‘ sabbhī ’’ ti padaṃ apāpatādīpanato , sabbhidhammabhūtantiM1.177 attho . Tenāha ‘‘ virāgo tesaṃ aggamakkhāyati ( itivu .90; a . ni .4.34), na tena dhammena samatthi kiñcī ’’ ti ( khu . pā .6.4; su . ni .227) ca .

Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 4. Piyasuttavaṇṇanā

115. Rahasi gatassāti janasambādhato apakkantassa .
Nilīnassa teneva janavivekena ekamantaṃ nisajjāya ekībhāvena paṭisallīnassa viya . Tenāha ‘‘ ekībhūtassā ’’ ti .
Sabbaññubhāsitaṃ karonto āha tassa vacanaṃ ‘‘ evametan ’’ ti sampaṭicchitvā tassa vacanaṃ tathāpaccanubhāsanto .
Antakenādhipannattā eva khettavatthuhiraññasuvaṇṇādi mānusaṃ bhavaṃ jahato . Anugan ti anugataṃ , tameva anugāmīti attho . Nicayan ti uparūpari vaḍḍhiyā nicitabhūtaṃ . Samparāyikan ti samparāya hitaṃ .
Piyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Attarakkhitasuttavaṇṇanā

116. Pīdahanan ti saṃyamanaṃ .
Kammapathabhedaṃ appattassāti supinakālo viya pavattimattatāya kammapathavisesaṃ agatassa . Kammassāti akusalakammassa . Saṃvaran ti saṃvarabhāvaṃ dasseti , itarassa pana saṃvarabhāvo purimehi tīhi padehi dassitovāti .
Ottappampi gahitameva tadavinābhāvato . Na hi pāpajigucchanaṃ pāpautrāsarahitaṃ , utrāso vā pāpajigucchanarahito atthīti .
Attarakkhitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Appakasuttavaṇṇanā

117. UḷārasaddoM1.178 seṭṭhe bahuke ca dissatīti āha ‘‘ paṇīte ca bahuke cā ’’ ti .
Mānamajjanenāti mānavasena madappattiyā .
Atikkaman ti sādhumariyādavītikkamalakkhaṇaṃ dosaṃ .
Kūṭo pāso .
Appakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā

118. YasmāV1.156 kāmanimittaṃ satto sampajānamusā bhāsati , tasmā kāmā tassa patiṭṭhā paccayo kāraṇanti āha ‘‘ kāmahetū ’’ tiādi .
Bhadramukha sīsena viṭaṭubhaṃ bhadropacārena upacaratīti attho , vinicchayo karīyati etthāti aḍḍakaraṇaṃ , vinicchayaṭṭhānaṃ .
Khippan ti kūṭaṃ , macchakhippantipi vaṭṭati . Oḍḍitan ti oḍḍanavasena phalaṃ pāpitaṃ .
Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Mallikāsuttavaṇṇanā

119.‘‘ Kasmā pucchatī ’’ ti ? Pucchākāraṇaṃ codetvā samudayato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ ayaṃ kira mallikā ’’ tiādi vuttaṃ .
Mālārāmaṃ gantvāti attano pitu mālārāmaṃ rakkhaṇatthañceva avasesapupphaggahaṇatthañca gantvā .
Kāsigāmeti kāsiraṭṭhassa gāme . So kira gāmo mahākosalarājena attano dhītuyā patigharaṃ gacchantiyā pupphamūlatthāya dinno , taṃnimittaṃ . Bhāgineyyena ajātasattunā .
Tassāti rañño pasenadissa . Sāti mallikā .
Nivattitun ti tassā dhammatāya nivattituṃ tassā vacanaṃ paṭikkhipituṃ .
Nevajjhagāti vattamānatthe atītavacananti āha ‘‘ nādhigacchatī ’’ ti .
Puthu attāti tesaṃ sattānaṃ attā .
Mallikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Yaññasuttavaṇṇanā

120. Thūṇan tiM1.179 yaññūpatthambhaṃ . Upanītāni yaññaṃ yajituṃ ārambhāya .
Ettāvatāti ‘‘ idha , bhante … pe … rudamānā parikammāni karontī ’’ ti ettakena pāṭhena .
Sanniṭṭhānan ti ‘‘ naṃ itthiṃ labhissāmi nu kho , na nu kho labhissāmī ’’ ti nicchayaṃ avindanto na ñāyanto .
Pheṇuddehakan ti yathā yattha kuthite pheṇaṃ uddehati na upadhīyati , evaṃ anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvā .
Taṃ divasan ti tasmiṃ raññā niddaṃ alabhitvā dukkhaseyyadivase . Ālokaṃ oloketvāti lohakumbhimukhavaṭṭisīse patte tattha mahantaṃ ālokaṃ oloketvā . Attāno vacanaṃ rañño pavattiñāpanatthaṃ .
Mahāsaddo udapādi ‘‘ evarūpaṃ yaññaṃ rājā kārāpetī ’’ ti .
Vattukāmo ahosi , vattuñca pana avisahanto ‘‘ sa ’’ iti vatvā lohakumbhiyaṃ nimuggo . Imaṃ gāthaṃ vattukāmo ahosīti ayaṃ panettha sambandho .
Esa nayo sesapadadvayepi .
Dhammabheriṃ carāpesuṃ ‘‘ kociV1.157 kañci pāṇaṃ mā hanatū ’’ ti .
So itthisāmiko puriso sotāpattiphale patiṭṭhahi attano upanissayasampattiyā sattu ca desanāvilāsasampattiyā , rājā pana mahābodhinirujjhanasabhāvattā kiñci visesaṃ nādhigacchi .
Saṅgahavatthūnīti lokassa saṅgahakāraṇāni .
Nipphannasassato navabhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ . Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘ sassasampādane medhāvitāti attho ’’ ti . Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ .
Chamāsikan ti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ .
Pāsetīti pāsagate viya karoti .
Vācāya piyassa piyakarassa kammaṃ vācāpeyyaṃ .
Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ . Nirabbudaṃ coriyābhāvato .
Idañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ niraggaḷanti vuccati apārutagharabhāvato .
Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā .
Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi . Sattavīsati … pe … nassāti sattavīsādhikānaṃ tiṇṇaṃ pasusatānaṃ dvāvīsatiyā assādīhi ca saṭṭhiadhikadvisataāraññakapasūhi ca saddhiṃ sampiṇḍitānaṃ panaM1.180 navādhikachasatapasūnaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa . Tathā hi vadanti – ‘‘ Chasatāni niyujjanti , pasūnaṃ majjhime hani , Assamedhassa yaññassa , adhikāni navāpi cā ’’ ti .
Samman ti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ . Pāsentīti khipanti . Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi yūpehi . Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinadītīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi . Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ ayaṃ tassa saggagamanamaggo ’’ ti saññāya tattha sammāpāsayaññaṃ paṭṭhapenti . Tena vuttaṃ ‘‘ nimuggokāsato pabhutī ’’ ti . Ayūpo appakadivaso yāgo , sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo .
Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ vāja miti samaññā , hiraññasuvaṇṇagomahiṃ sādi sattarasakadakkhiṇassa .
Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthettha aggaḷanti niraggaḷo . Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati .
Mahārambhāti bahupasughātakammā . Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vividhā yattha haññare ’’ ti vakkhamānattā ‘‘ mahākiccā ’’ ti attho vutto , idha ‘‘ mahārambhāti papañcavasena ajeḷakā ’’ tiādi vuttanti ‘‘ bahupasughātakammā ’’ ti attho vutto .
NirārambhātiV1.158 etthāpi vuttanayena attho veditabbo .
Anugataṃ kulanti anukulaṃ , kulānugatanti attho veditabbo . Tenāha ‘‘ yaṃ niccabhattādi … pe … attho ’’ ti .

Yaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 10. Bandhanasuttavaṇṇanā

121. Idan ti ‘‘ idha , bhante ’’ tiādikaṃ vacanaṃ . Te bhikkhū ārocesunti sambandho . Tesūti tesu raññā bandhāpitamanussesu . Sukatakāraṇan ti sukāraṇakiriyaṃ ārocesuṃ , na kevalaṃ tesaṃ manussānaṃ bandhāpitabhāvaṃM1.181 .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ rañño kirā ’’ tiādi vuttaṃ . Aṭṭhavaṅkoti aṭṭhaṃso .
Antogharacārinoti antepuravāsino .
Ukkaṭṭheti yuddhe . Mantīsūti guttamantīsu . Akutūhalan ti saññataṃ . Piyan ti piyāyitabbaṃ . Annapānamhi madhure abhutte uppanne . Attheti atthe kicce jāte thiranti na kathenti kāyabalamattena apanetuṃ sakkuṇeyyattā .
Suṭṭhu rattarattāti ativiya rattā eva hutvā rattā . Sārattenāti sārabhāvena sārabhāvasaññāya .
Ohārinan ti heṭṭhā haraṇasīlanti āha ‘‘ catūsu apāyesu ākaḍḍhanakan ’’ ti .
Sithilan ti sithilākāraṃ , na pana sithilaṃ .
Tenāha bhagavā ‘‘ duppamuñcan ’’ ti .
Bandhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .