Issues
Select Version
(SN) Sagāthāvagga-aṭṭhakathā
(SN) Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

1. Oghataraṇasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

1. Evaṃ bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abbhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ yaṃ panetan ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padavibhāgaṃ padatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍatthādidassanavasena saṃvaṇṇanā kātabbā , tasmā padāni tāva dassentoM1.21 ‘‘ evanti nipātapadan ’’ tiādimāha . Tattha padavibhāgoti padānaṃ viseso , na padaviggaho . Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo . Padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ . Tattha padaviggaho ‘‘ jetassa vanaṃ jetavanan ’’ tiādinā samāsapadesu daṭṭhabbo . Atthatoti padatthato . Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃsaddassa dassento ‘‘ evaṃsaddo tāvā ’’ tiādimāha . Avadhāraṇādīti ettha ādi -saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo . Tathā hi ‘‘ evaṃgatāni puthusippāyatanāni ( dī . ni .1.163,165), evaṃvidho evamākāro ’’ ti ca ādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo . Gata-saddo hi pakārapariyāyo , tathā vidhākāra-saddo ca . Tathā hi gatavidhaākārasadde lokiyā pakāratthe vadanti . ‘‘ Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti , seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti . No hidaṃ , bho gotamā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.286) pucchāyaṃ ,‘‘ evaṃ lahuparivattaṃ ( a . ni .1.48), evamāyupariyanto ’’ ti ( pārā .12) ca ādīsu parimāṇe . Nanu ca ‘‘ evaṃ su te sunhātā suvilittā , evamāyupariyanto ’’ ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti ? Na , visesasabbhāvato . Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo , ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘ evaṃ byākho ’’ tiādīsu , na pana ākāravisesavācako . Evañca katvā ,‘‘ evaṃ jātena maccenā ’’ tiādīni ( dha . pa .53) upamādīsu udāharaṇāni upapannāni honti . Tathā hi ‘‘ yathāpi … pe … bahun ’’ ti ( dha . pa .53)? Ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapattisappurisūpanissaya-saddhammassavana- yonisomanasikāra-bhogasampattiādidānādipuññakiriyahetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguḷasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattāV1.20 puppharāsimālāguḷāva upamā , tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘ evaṃ-saddo upamākāranigamanattho ’’ tiM1.22 vatthuṃ yuttaṃ , so pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘ upamāyaṃ āgato ’’ ti . Tathā ‘‘ evaṃ iminā ākārena abhikkamitabban ’’ tiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro , so atthato upadeso evāti vuttaṃ ,‘‘ evaṃ te … pe … upadese ’’ ti . Tathā ‘‘ evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ ti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ . Yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ . Evamevaṃ panāyan ti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ , so ca garahaṇākāro vasalīti-ādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati . Yathā cettha , evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ . Evaṃ , bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo ‘‘ vacanasampaṭicchanattho ’’ ti vutto . Tena evaṃ , bhanteti sādhu , bhante , suṭṭhu , bhanteti vuttaṃ hoti . Evañca vadehīti yathāhaṃ vadāmi , evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehīti yo evaṃ vadanākāro idāni vattabbo , so evaṃ-saddena nidassīyatīti ‘‘ nidassanattho ’’ ti vuttoti . Evaṃ noti etthāpi nesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatigahaṇavasena ‘‘ saṃvattanti vā no vā , kathaṃ vo ettha hotī ’’ ti pucchāya katāya ‘‘ evaṃ no ettha hotī ’’ ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati . So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha – ‘‘ evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe ’’ ti . Nānānayanipuṇan ti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā , nandiyāvaṭṭatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā . Nayā vā pāḷigatiyo tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikappaṭṭhānādivasenaM1.23 ca nānappakārāti nānānayā , tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ . Āsayova ajjhāsayo , te ca sassatādibhedena tattha ca apparajakkhatādibhedena aneke , attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃV1.21 . Atthabyañjanasampannan ti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato , saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo . Vividhapāṭihāriyan ti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ( udā . aṭṭha .1; itivu . aṭṭha . nidānavaṇṇanā ; dha . sa . mūlaṭī .2)‘‘ paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyan ’’ ti vadanti . Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā , puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati , tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vattuṃ . Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā , tesaṃ haraṇato ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati yuttametaṃ . Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā , tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ . Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti . Paṭīti vā ayaṃ saddo ‘‘ pacchā ’’ ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi , añño āgañchi brāhmaṇo ’’ tiādīsu ( su . ni .985; cūḷani . vatthugāthā 4) viya , tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchāharitabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ , attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ , iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā , haritesu ca attano upattilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti , paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ . Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyan ti vuccati . Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato , tattha jātaṃ , tasmiṃ vā nimittabhūte , tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ . Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassaM1.24 bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha ‘‘ vividhapāṭihāriyan ’’ ti . Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho , na pana bhagavato desitākārato . Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā . Evañca katvā ‘‘ sabbappakārena ko samattho viññātun ’’ ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati , dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākāraavirajjhanassa adhippetattā . Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā . Itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti .
‘‘ YoV1.22 paro na hoti , so attā ’’ ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyā vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃ eva atthe dissati , karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānaṃ bhedaṃ sandhāyāha ,‘‘ me-saddo tīsu atthesu dissatī ’’ ti . Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti , jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ taṃ attaṃ vadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘ saupasaggo anupasaggo cā ’’ tiādimāha . Assāti suta-saddassa . Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘ upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho ’’ ti . Mayāti atthe satīti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso , tadāti attho . Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso , tadā . Suta-saddasannidhāne payuttena evaṃ-saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘ evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanan ’’ ti . Ādi -saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ . Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘ sutan ’’ ti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘ assavanabhāvapaṭikkhepato ’’ ti . Etena avadhāraṇena nirāsaṅkataṃ dasseti . Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyametabbaṃ , taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘ anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti . Atha vā saddantaratthāpohanavasenaM1.25 saddo atthaṃ vadatīti sutanti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘ assavanabhāvapaṭikkhepato ’’ ti . Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti . Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā diṭṭhaṃ , na sayambhūñāṇena sacchikataṃ , atha kho sutaṃ , tañca kho sammadevāti . Tenevāha ‘‘ anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti . Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayamatthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘ assavanabhāvapaṭikkhepato ’’ ti . Tenevāha ‘‘ anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti . Savanasaddo cettha kammattho veditabbo ‘‘ suyyatī ’’ ti . Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehi taṃ dassetuṃ ‘‘ tathā evan ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhāV1.23 dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi , tassā . Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattetuṃ samatthā . Tathā ca vuttaṃ ‘‘ sotadvārānusārenā ’’ ti . Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena . Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti . Pavattibhāvappakāsanan ti pavattiyā atthitāpakāsanaṃ . Sutanti dhammappakāsanan ti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā , tassa dhammattā vuttaṃ , na suta-saddassa dhammatthattā . Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ ayaṃ hetthā ’’ tiādi . Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ , mayāti kattuatthe . Evanti niddisitabbappakāsanan ti nidassanatthamevaṃ saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato . Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti . Suta-saddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘ sutanti puggalakiccappakāsanan ’’ ti . Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti . Yassa cittasantānassātiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ . Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathāM1.26 vuttā . Sutanti visayaniddesoti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ . Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘ cittasantānena taṃsamaṅgīno ’’ ti . Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato , savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti vuttaṃ ‘‘ taṃsamaṅgīno kattuvisaye ’’ ti . Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘ gahaṇasanniṭṭhānan ’’ ti . Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ . Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa , avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ ‘‘ evanti puggalakiccaniddeso ’’ ti . Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āhaV1.24 ‘‘ sutanti viññāṇakiccaniddeso ’’ ti . Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘ meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso ’’ ti vuttaṃ . Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-saddasuta-saddānaṃ atthāti te tathārūpa-paññatti-upādānabhūta-dhammappabandhabyāpārabhāvena dassento āha – ‘‘ evanti puggalakiccaniddeso , sutanti viññāṇakiccaniddeso ’’ ti . Ettha ca karaṇakiriyākattukamma-visesappakāsanavasena puggalabyāpāravisaya-puggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpāra-kattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ . Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘ evan ’’ tiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha ‘‘ evanti ca meti cā ’’ tiādi . Tattha evanti ca meti ca vuccamānassa atthassa ākārādinoM1.27 dhammānaṃ asalakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘ saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī ’’ ti . Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena . Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho , anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti , so rūpasaddādisabhāvo , ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati , na tathā evaṃ meti padānaṃ atthoti . Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ kiñhetthatan ’’ tiādi vuttaṃ . Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘ vijjamānapaññattī ’’ ti . Teneva hi ‘‘ yañhi taṃ ettha sotena upaladdhan ’’ ti vuttaṃ . Sotadvārānusārena upaladdhanti pana vutte atthabyañjanādi sabbaṃ labbhatīti . Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena evanti , sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti vattabbattāti attho . Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘ dutiyaṃ tatiyan ’’ tiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha ‘‘ diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato ’’ ti . Asutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsitoyamatthoti . Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā evanti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘ asammohaṃ dīpetī ’’ ti . Nānappakārapaṭivedhasamattho hotīti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti . Sutassa asammosaṃ dīpetīti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ . Asammohenāti sammohābhāvena , paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhiV1.25 . Evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ . Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko , paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘ paññāpubbaṅgamāyā ’’ tiādi paññāya pubbaṅgamāti katvā . Pubbaṅgamatā cettha padhānatā ‘‘ manopubbaṅgamā ’’ tiādīsu viya . Pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati , evaṃ sati pubbaṅgamāyāti etthāpi vuttavipariyāyena yathāsambhavaṃ attho veditabbo . Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassaM1.28 , saṅkāsana-pakāsana-vivaraṇa-vibhajana-uttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi , akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo . Yoniso manasikāraṃ dīpeti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo . Avikkhepaṃ dīpetīti ‘‘ oghataraṇasuttaṃ kattha bhāsitan ’’ tiādipucchāvasena pakaraṇappavattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ . Vikkhittacittassātiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ . Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesaka-payojanādisampattiyā . Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa , saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato , evaṃ avikkhepeneva phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato . ‘‘ Na hi vikkhittacitto ’’ tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā . Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā , saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā . Avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti , evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva , no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirūpāsanābhāvassa atthasiddhito . Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa . Dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā . Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabheda-paricchedavasena sakalasāsanasampatti-ogāhanākāro niravasesaparahita-pāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘ evaṃ bhaddako ākāro ’’ ti . Yasmā na hotīti sambandhoV1.26 . Pacchimacakkadvayasampattin ti attasammāpaṇidhi-pubbekatapuññatā-saṅkhātaṃ guṇadvayaṃ . Aparāparavuttiyā cettha cakkabhāvo , caranti etehi sattā , sampattibhavesūti vāM1.29 . Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī ’’ tiādi ( a . ni .4.31). Purimapacchimabhāvo cettha desanakkamavasena daṭṭhabbo . Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa ca atthitāya . Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha ‘‘ āsayasuddhi siddhā hotī ’’ ti . Tathā hi vuttaṃ – ‘‘ sammāpaṇihitaṃ cittaṃ , seyyaso naṃ tato kare ’’ ti ( dha . pa .43)‘‘ katapuññosi , tvaṃ ānanda , padhānamanuyuñja , khippaṃ hohisi anāsavo ’’ ti ( dī . ni .2.207) ca . Tenevāha ‘‘ āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī ’’ ti . Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena . Tathā cāha ‘‘ āgamabyattisiddhī ’’ ti , sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena . Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti . Nānappakārapaṭivedhadīpakenātiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃ-saddasuta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti . Tattha sotabbabhedapaṭivedhadīpakenāti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato , vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dīpeti . Manodiṭṭhīhi pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ saddena yojetvā , savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te vuttanayena avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti . Tattha dhammāti pariyattidhammā . Manasā anupekkhitāti ‘‘ idha sīlaṃ kathitaṃ , idha samādhi , idha paññā , ettakā ettha anusandhiyo ’’ tiādinā nayena manasā anupekkhitā . Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhanti bhūtāya , ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘ iti rūpaṃ , ettakaṃ rūpan ’’ tiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā . Sakalena vacanenāti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ . Attano adahantoti ‘‘ mamedan ’’ ti attani aṭṭhapento . Bhummatthe cetaṃM1.30 sāmivacanaṃ . Asappurisabhūmin ti akataññutaṃ . ‘‘ Idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī ’’ ti ( pārā .195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ , sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammoV1.27 . Nanu ca ānandattherassa ‘‘ mamedaṃ vacanan ’’ ti adhimānassa , mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmi-samatikkamādivacanaṃ niratthakanti ? Nayidamevaṃ . ‘‘ Evaṃ me sutan ’’ ti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato . Keci pana ‘‘ devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā ’’ ti vadanti . Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘ bhagavā ca parinibbuto , ayañca āyasmā desanākusalo idāni dhammaṃ deseti , sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto . Kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti ? Udāhu bhagavato eva vacanaṃ yathāsutan ’’ ti , evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti . Appetīti nidasseti . Diṭṭhadhammika-samparāyika-paramatthesu yathārahaṃ satte netīti netti , dhammo eva netti dhammanetti . Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā , nātisaṃsappanā matibhedamattā vimati . Assaddhiyaṃ vināsetīti bhagavatā bhāsitattā sammukhāvassa paṭiggahitattā khalitaduruttādigahaṇadosābhāvato ca . Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā , tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā .
Pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ . Eka -saddo aññaseṭṭhaasahāyasaṅkhayādīsu dissati . Tathā hesa ‘‘ sassato attā ca loko ca , idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.27) aññatthe dissati . ‘‘ Cetaso ekodibhāvan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.228; pārā .11) seṭṭhe ,‘‘ eko vūpakaṭṭho ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.405) asahāye ,‘‘ ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ tiādīsu ( a . ni .8.29) saṅkhayāyaṃ . Idhāpi saṅkhayāyanti dassento āha ‘‘ ekantiM1.31 gaṇanaparicchedaniddeso ’’ ti . Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca . Khaṇoti okāso . Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayassa paṭilābhahetuttā . Khaṇo eva ca samayo , yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati , so eko evāti hi attho . Mahāsamayoti mahāsamūho . Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi . Samayappavādaketi diṭṭhippavādake . Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadanti . Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā . Abhisametabboti abhisamayo , abhisamayo attho abhisamayatthoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvāV1.28 vuttāni . Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayatthoti tāneva tathā ekattena vuttāni . Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ , santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ . Tattha sahakārikāraṇaṃ sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo , samavāyo . Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo , khaṇo . Sameti ettha , etena vā saṃgacchati satto , sabhāvadhammo vā sahajātādīhi , uppādādīhi vāti samayo , kālo . Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti . Samaṃ , saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo , samūho yathā ‘‘ samudāyo ’’ ti . Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti . Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo , hetu yathā ‘‘ samudayo ’’ ti . Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati , daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo , diṭṭhi . Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti . Samiti saṃgati samodhānanti samayo , paṭilābho . Samassa nirodhassa yānaṃ , sammā vā yānaṃ apagamo apavatti samayo , pahānaṃ . Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo adhigantabboti abhisamayo , dhammānaṃ aviparīto sabhāvo . Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo , dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodhoM1.32 . Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddappavatti veditabbā . Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ . Assāti samayasaddassa . Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca . Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho ? Na utusaṃvaccharādivasena niyamitoti āha ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi . Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ ye vā ime ’’ tiādimāha . Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti . Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānaphalasamāpattīhi vītināmanakālo , visesato sattasattāhāni . Suppakāsāti dasasahassilokadhātupakampana-obhāsapātubhāvādīhi pākaṭā . Yathāvuttappabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘ yo cāyan ’’ tiādimāha . Tathā hi ñāṇakiccasamayo , attahitapaṭipattisamayoV1.29 ca abhisambodhisamayo , ariyatuṇhībhāvasamayo , diṭṭhadhammasukhavihārasamayo , karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammīkathāsamayā , desanāsamayo eva . Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho . Tatthāti abhidhammatadaññasuttapadavinayesu . Tathāti bhummakaraṇehi . Adhikaraṇattho ādhārattho . Bhāvo nāma kiriyā , tāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ . Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘ pubbaṇhe jāto , sāyanhe gacchatī ’’ ti ca ādīsu , samūho ca avayavavinimutto visuṃ avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati yathā ‘‘ rukkhe sākhā , yavarāsiyaṃ sambhūto ’’ tiādīsu , evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘ adhikaraṇañhi … pe … dhammānan ’’ ti . Yasmiṃ kāle , dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃ eva kāle dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayaṃ hi tattha attho . Yathā ca ‘‘ gāvīsu duyhamānāsu gato , duddhāsu āgato ’’ ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati , evaṃ idhāpi yasmiṃ samaye , tasmiṃ samayeti ca vutteM1.33 ‘‘ satī ’’ ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyati . Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe , yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi , paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva khaṇe , hetumhi , paccayasamavāye vā phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘ khaṇa … pe … lakkhīyatī ’’ ti . Hetuattho karaṇattho ca sambhavati ‘‘ annena vasati , vijjāya vasati , pharasunā chindati , kudālena khaṇatī ’’ tiādīsu viya . Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuotiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya . Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ . Parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena . Tadatthajotanatthan ti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ . Upayoganiddeso kato yathā ‘‘ māsaṃ sajjhāyatī ’’ tiV1.30 . Porāṇāti aṭṭhakathācariyā . Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso . Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti . Seṭṭhan ti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ ‘‘ seṭṭhan ’’ ti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato , tathā ‘‘ uttaman ’’ ti etthāpi . Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato , garukaraṇārahatāya vā gāravayutto . Vuttoyeva , na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo . Aparo nayo ( itivu . aṭṭha . nidānavaṇṇanā ; sārattha . ṭī .1.1. verañjakaṇḍavaṇṇanā ; visuddhi . mahāṭī .1.144)– bhāgavāti bhagavā , bhatavāti bhagavā , bhāge vanīti bhagavā , bhage vanīti bhagavā , bhattavāti bhagavā , bhage vamīti bhagavā , bhāge vamīti bhagavā . ‘‘ BhāgavāM1.34 bhatavā bhāge , bhage ca vani bhattavā ; Bhage vami tathā bhāge , vamīti bhagavā jino ’’. Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā ? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā , te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgate atthi upalabbhanti . Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ , hirī ottappaṃ , saddhā vīriyaṃ , sati sampajaññaṃ , sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi , samatho vipassanā , tīṇi kusalamūlāni , tīṇi sucaritāni , tayo sammāvitakkā , tisso anavajjasaññā , tisso dhātuyo , cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā , cattāro iddhipādā , cattāro ariyamaggā , cattāri ariyaphalāni , catasso paṭisambhidā , catuyoniparicchedakañāṇāni , cattāro ariyavaṃsā , cattāri vesārajjañāṇāni , pañca padhāniyaṅgāni , pañcaṅgiko sammāsamādhi , pañcañāṇiko sammāsamādhi , pañcindriyāni , pañca balāni , pañca nissāraṇīyā dhātuyo , pañca vimuttāyatanañāṇāni , pañca vimuttiparipācanīyā saññā , cha anussatiṭṭhānāni , cha gāravā , cha nissāraṇīyā dhātuyo , cha satatavihārā , cha anuttariyāni , cha nibbedhabhāgiyā saññā , cha abhiññā , cha asādhāraṇañāṇāni , satta aparihāniyā dhammā , satta ariyadhammā , satta ariyadhanāni , satta bojjhaṅgā , satta sappurisadhammā , satta nijjaravatthūni , satta saññā , sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā , sattakhīṇāsavabaladesanā , aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā aṭṭha sammattāni , aṭṭhalokadhammātikkamo , aṭṭhaV1.31 ārambhavatthūni , aṭṭhaakkhaṇadesanā , aṭṭha mahāpurisavitakkā , aṭṭhaabhibhāyatanadesanā , aṭṭha vimokkhā , nava yonisomanasikāramūlakā dhammā , nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni , navasattāvāsadesanā , nava āghātapaṭivinayā , nava saññā , navanānattā , nava anupubbavihārā , dasa nāthakaraṇā dhammā , dasa kasiṇāyatanāni , dasa kusalakammapathā , dasa sammattāni , dasa ariyavāsā , dasa asekkhadhammā , dasa tathāgatabalāni , ekādasa mettānisaṃsā , dvādasa dhammācakkākārā , terasa dhutaguṇā , cuddasa buddhañāṇāni , pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā , soḷasavidhā ānāpānassati , soḷasa aparantapanīyā dhammā , aṭṭhārasa buddhadhammā , ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni , catucattālīsa ñāṇavatthūni , paññāsa udayabbayañāṇāni , paropaññāsa kusalā dhammā , sattasattati ñāṇavatthūni , catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃM1.35 , anantanayasamantapaṭṭhāna-pavicaya-paccavekkhaṇadesanāñāṇāni , tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti , tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti ‘‘ bhāgavā ’’ ti vattabbe ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘ bhagavā ’’ ti vutto . Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā . ‘‘ Yasmā sīlādayo sabbe , guṇabhāgā asesato ; Vijjanti sugate tasmā , bhagavāti pavuccati ’’. Kathaṃ bhatavāti bhagavā ? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūritabbā dānapāramī , sīla , nekkhamma , paññā , vīriya , khanti , sacca , adhiṭṭhāna , mettā , upekkhāpāramīti dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo , dānādīni cattāri saṅgahavatthūni , saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni , aṅgapariccāgo , jīvita , rajja , putta , dārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā , pubbayogo , pubbacariyā , dhammakkhānaṃ , ñātatthacariyā , lokatthacariyā , buddhicariyāti evamādayo , saṅkhepato vā sabbe puññañāṇasambhārā buddhakaradhammā , te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni yathā hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na honti , atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti , evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti ‘‘ bhatavā ’’ ti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvāV1.32 . Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakaradhamme vuttanayeneva bhari , sambhari , paripūresīti attho . Evampi bhatavāti bhagavā . ‘‘ Sammāsambodhiyā sabbe , dānapāramiādike ; Sambhāre bhatavā nātho , tasmāpi bhagavā mato ’’. Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā ? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā , te anavasesato lokahitatthaṃM1.36 attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ vani , bhaji , sevi , bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā . Atha vā abhiññeyyadhammesu kusalādīsu khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā , vitthārato pana ‘‘ cakkhu pariññeyyaṃ sotaṃ … pe … jarāmaraṇaṃ pariññeyyan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.21) aneke pariññeyyabhāgā ,‘‘ cakkhussa samudayo pahātabbo … pe … jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo ’’ tiādinā pahātabbabhāgā ,‘‘ cakkhussa nirodho … pe … jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo ’’ tiādinā sacchikātabbabhāgā ,‘‘ cakkhunirodhagāminīpaṭipadā ’’ tiādinā ,‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā , te sabbe vani , bhaji , yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi . Evampi bhāge vanīti bhagavā . Atha vā ‘‘ ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā , kinti nu kho te vineyyasantānesu patiṭṭhapeyyan ’’ ti mahākaruṇāya vani abhipatthayi , sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi . Evampi bhāge vanīti bhagavā . ‘‘ Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato ; Bhaji patthayi sattānaṃ , hitāya bhagavā tato ’’. Kathaṃ bhage vanīti bhagavā ? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā , lokiyalokuttarasampattiyo . Tattha lokiye tāva tathāgato sammāsambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate , vani , bhaji , sevi , yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakaradhamme samannānento buddhadhamme paripācesi , buddhabhūto pana te niravajjesu upasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi , vani , bhaji , sevi , vitthārato pana padesarajja-issariyacakkavattisampatti-devarajjasampattiādivasena jhāna-vimokkha-samādhisamāpatti-ñāṇadassana-maggabhāvanā-phalasacchi-kiriyādi-uttarimanussadhammavasenaV1.33 ca anekavihite anaññasādhāraṇe , bhage , vani , bhaji , sevi . Evampi bhage vanīti bhagavā . ‘‘ YāM1.37 tā sampattiyo loke , yā ca lokuttarā puthu ; Sabbā tā bhaji sambuddho , tasmāpi bhagavā mato ’’. Kathaṃ sattavāti bhagavā ? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā . Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādi-aparimitanirupamappabhāva-guṇavisesasamaṅgibhāvato sabbasattuttamo , sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasīti anubyañjanabyāmappabhādi anaññasādhāraṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinayappavattena lokattayabyāpinā suvipulena suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu suppatiṭṭhitabhāvato dasabalacatuvesārajjādi-niratisayaguṇavisesa-samaṅgībhāvato ca rūpappamāṇo rūpappasanno , ghosappamāṇo ghosappasanno , lūkhappamāṇo lūkhappasanno , dhammappamāṇo dhammappasannoti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ . Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti , kenaci asaṃhāriyā tesaṃ pasādabhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā . Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti , tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato . Tenevāha – ‘‘ Yo ve kataññū katavedi dhīro ; Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī ’’ ti .( jā .2.17.78); ‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati , evameva kho , bhikkhave , yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ , taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī ’’ ti ( udā .45; cūḷava .385) ca . – EvaṃV1.34M1.38 bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā . ‘‘ Guṇātisayayuttassa , yasmā lokahitesino ; Sambhattā bahavo satthu , bhagavā tena vuccatī ’’ ti . Kathaṃ bhage vamīti bhagavā ? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi aparimāṇāsu jātīsu pāramiyo paripūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri , kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi , carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho , tasmā ime sirīādike bhage vamīti bhagavā . Atha vā bhāni nāma nakkhattāni , tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā , sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato , tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti . Evampi bhage vamīti bhagavā . ‘‘ Cakkavattisiriṃ yasmā , yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ ; Pahāsi lokacittañca , sugato bhagavā tato ’’. Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā ? Bhāgā nāma sabhāgadhammakoṭṭhāsā , te khandhāyatanadhātādivasena , tatthāpi rūpavedanādivasena pathaviyādivasena atītādivasena ca anekavidhā , te ca bhagavā sabbaṃ papañcaṃ sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amatadhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri , anapekkho chaḍḍayi na paccāvami . Tathā hesa ‘‘ sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ , cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ , rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme , cakkhuviññāṇaṃ … pe … manoviññāṇaṃ , cakkhusamphassaṃ … pe … manosamphassaṃ , cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ … pe … manosamphassajaṃ vedanaṃ , cakkhusamphassajaṃ saññaṃ … pe … manosamphassajaṃ saññaṃ , cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ … pe … manosamphassajaṃ cetanaṃ , rūpataṇhaṃ … pe … dhammataṇhaṃ , rūpavitakkaṃ … pe … dhammavitakkaṃ , rūpavicāraṃ … pe … dhammavicāran ’’ tiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri , anapekkhapariccāgena chaḍḍayi . Vuttañhetaṃ ‘‘ yaṃM1.39 taṃ , ānanda , cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ , taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( dī . ni .2.183). EvampiV1.35 bhāge vamīti bhagavā . Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri , anapekkho pariccaji pajahi , paresañca tathattāya dhammaṃ desesi . Vuttampi cetaṃ ‘‘ dhammāpi vo , bhikkhave , pahātabbā , pageva adhammā ( ma . ni .1.240). Kullūpamaṃ vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya , no gahaṇatthāyā ’’ tiādi ( ma . ni .1.240). Evampi bhāge vamīti bhagavā . ‘‘ Khandhāyatanadhātādi-dhammabhāgā-mahesinā ; Kaṇhasukkā yato vantā , tatopi bhagavā mato ’’. Tena vuttaṃ – ‘‘ Bhāgavā bhatavā bhāge , bhage ca vani bhattavā ; Bhage vami tathā bhāge , vamīti bhagavā jino ’’ ti . Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotīti ‘‘ yo vo , ānanda , mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto , so vo mamaccayena satthā ’’ ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ . Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā . Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyaṃ kātunti . Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalassa suttassa ‘‘ evan ’’ ti nidassanato . Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ , tañca kho mayāva sutaṃ , na anussutaṃ na paraṃparābhatanti imassatthassa dīpanato . Kālasampattiṃ niddisati bhagavāsaddasannidhāne payuttassa samayasaddassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato . Buddhuppādaparamā hi kālasampadā . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Kappakasāye kaliyuge , buddhuppādo aho mahacchariyaṃ ; Hutāvahamajjhe jātaṃ , samuditamakarandamaravindan ’’ ti . Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamabhāvadīpanato garugāravādhivacanabhāvato . AvisesenātiV1.36M1.40 na visesena , vihārabhāvasāmaññenāti attho . Iriyāpatha … pe … vihāresūti iriyāpathavihāro , dibbavihāro , brahmavihāro , ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu . Samaṅgīparidīpanan ti samaṅgībhāvaparidīpanaṃ . Etan ti ‘‘ viharatī ’’ ti etaṃ padaṃ . Tathā hi taṃ ‘‘ idhekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ . ‘‘ Yasmiṃ , bhikkhave , samaye bhikkhu vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( dha . sa .160; vibha .624) ettha dibbavihāre . ‘‘ So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.556;3.308; ma . ni .1.77;2.309;3.230) brahmavihāre . ‘‘ So kho ahaṃ , aggivessana , tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃ eva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi , yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.387) ariyavihāre . Tattha iriyanaṃ vattanaṃ iriyā , kāyappayogo . Tassā pavattanupāyabhāvato ṭhānādi iriyāpatho . Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā . Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo kāyakiccaṃ vāti iriyā , tassā pavattiupāyabhāvato iriyā ca so patho cāti iriyāpatho , ṭhānādi eva . So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpapabandho eva . Viharaṇaṃ , viharati etenāti vā vihāro , iriyāpatho eva vihāro iriyāpathavihāro . Divi bhavo dibbo , tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho . Tattha yo dibbānubhāvo , tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo , abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo , dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro , catasso rūpāvacarasamāpattiyo . Āruppasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti . Brahmūnaṃ , brahmāno vā vihārā brahmavihārā , catasso appamaññāyo . Ariyānaṃ , ariyā vā vihārā ariyavihārā , cattāri sāmaññaphalāni . So hi ekaṃ iriyāpathabādhanan tiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti , tathāpi upādinnakasarīrassa nāma ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ vuttaṃM1.41 . Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto vineyyānaṃ dhammaṃ desento , nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaneti uppādeti , tasmā vividhaṃ haratīti evamettha attho veditabbo . Paccatthike jinātīti jeto . Jeta-saddo hi sota-saddo viya kattusādhanopi atthīti . RaññoV1.37 vā paccatthikānaṃ jitakāle jātattā jeto . Rañño hi attano jayaṃ tattha āropetvā jitavāti jetoti kumāro vutto . Maṅgalakāmatāya vā jetotissa nāmaṃ kataṃ , tasmā ‘‘ jeyyo ’’ ti etasmiṃ atthe ‘‘ jeto ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ . Tassa jetassa rājakumārassa . Vanetiādito paṭṭhāyeva taṃ tassa santakanti dassetuṃ ‘‘ taṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ . Sabbakāmasamiddhitāya vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ upaṭṭhapito anāthānaṃ piṇḍo etassa atthīti anāthapiṇḍiko , tassa anāthapiṇḍikassa . Yadi jetavanaṃ , kathaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmoti āha ‘‘ anāthapiṇḍikenā ’’ tiādi . Pañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā āramanti ettha pabbajitāti ārāmo , tasmiṃ ārāme . Yadipi so bhūmibhāgo koṭisantharena mahāseṭṭhinā kīto , rukkhā pana jetena na vikkītāti taṃ ‘‘ jetavanan ’’ ti vattabbataṃ labhatīti vadanti . Ubhinnampi vā tattha pariccāgavisesakittanatthaṃ ubhayavacanaṃ , jetenapi hi bhūmibhāgavikkayena laddhadhanaṃ tattha dvārakoṭṭhakakaraṇavasena viniyuttaṃ . Sāvatthijetavanānaṃ bhūmibhāgavasena bhinnattā vuttaṃ ‘‘ na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitun ’’ ti .
Apākaṭāti sakko suyāmotiādinā anabhiññātā . Abhiññātānampi aññatarasaddo dissateva ekasadisāyattattāti dassetuṃ ‘‘ abhijānāti no ’’ tiādi vuttaṃ . Ahunā idāneva . Sādhāraṇavacanaṃ dibbataṃ antonītaṃ katvā . Devo eva devatā purisepi vattanato . Tenevāha ‘‘ imasmiṃ panatthe ’’ tiādi . Nanu ca rūpāvacarasattānaṃ purisindriyaṃ natthi , yena te purisāti vucceyyuṃ ? Yadipi purisindriyaṃ natthi , purisasaṇṭhānassa pana purisavesassa ca vasena purisapuggalātveva vuccanti purisapakatibhāvato . AbhikkantātiM1.42 atikkantā , vigatāti atthoti āha ‘‘ khaye dissatī ’’ ti . Teneva hi ‘‘ nikkhanto paṭhamo yāmo ’’ ti upari vuttaṃ . Abhikkantataroti ativiya kantataro . Tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘ sundare dissatī ’’ ti . Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo ? Meti mama . Pādānīti pāde . Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā . Yasasāti iminā edisena parivārena paricchadena ca . Jalan ti vijjotamāno . Abhikkantenāti ativiya kantena kamaniyena abhirūpena . Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya . Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbāpi disā pabhāsento cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho . Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe . Kañcanasannibhattacatā suvaṇṇavaṇṇaggahaṇena gahitāti adhippāyenāha ‘‘ chaviyan ’’ ti . ChavigatāV1.38 pana vaṇṇadhātu eva ‘‘ suvaṇṇavaṇṇo ’’ ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare . Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti vaṇṇo , thuti . Vaṇṇīyati asaṅkarato vavatthapīyatīti vaṇṇo , kulavaggo . Vaṇṇīyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāvīyatīti vaṇṇo , kāraṇaṃ . Vaṇṇanaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti vaṇṇo , saṇṭhānaṃ . Vaṇṇīyati aṇumahantādivasena pamīyatīti vaṇṇo , pamāṇaṃ . Vaṇṇeti vikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo , rūpāyatanaṃ . Evaṃ tena tena pavattinimittena vaṇṇasaddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā . Iddhiṃ māpetvāti vatthālaṅkārakāyādīhi obhāsamuñcanādivasena dibbaṃ iddhānubhāvaṃ nimminitvā . Kāmāvacarā anabhisaṅkhatenapi āgantuṃ sakkonti oḷārikarūpattā . Tathā hi te kabaḷīkārabhakkhā . Rūpāvacarā na sakkonti tato sukhumatararūpattā . Tenāha ‘‘ tesaṃ hī ’’ tiādi . Tattha ‘‘ atisukhumo ’’ ti mūlapaṭisandhirūpaṃ sandhāya vadati . Na tena iriyāpathakappanaṃ hotīti etena brahmalokepi brahmāno yebhuyyena nimmitarūpeneva pavattantīti dasseti . Itarañhi ativiya sukhumaṃ rūpaṃ kevalaṃ cittuppādassa nissayādhiṭṭhānabhūtaṃ saṇṭhānavantaṃ hutvā tiṭṭhati . Anavasesattaṃ sakalatā . Yebhuyyatā bahulabhāvo . Abyāmissatā vijātiyena asaṅkaro . Sukhena hi avokiṇṇatā tattha adhippetāM1.43 . Anatirekatā taṃparamatā visesābhāvo . Kevalakappan ti kevalaṃ daḷhaṃ katvāti attho . Saṅghabhedāyāti saṅghe vivādāya , vivāduppādāyāti attho . Kevalaṃ vuccati nibbānaṃ sabbasaṅkhatavivittattā , etassa taṃ atthīti kevalī , sacchikatanirodho khīṇāsavo . Tenāha ‘‘ visaṃyogo attho ’’ ti . Kappasaddo panāyaṃ saupasaggo anupasaggo cāti adhippāyena okappaniyapade labbhamānaṃ kappasaddamattaṃ dasseti , aññathā kappapadaṃ anidassanameva siyā . Samaṇakappehīti vinayasiddhehi samaṇavohārehi . Niccakappan ti niccakālaṃ . Paññattīti nāmaṃ . Nāmañhetaṃ tassa āyasmato , yadidaṃ kappoti . Kappitakesamassūti kattarikāya cheditakesamassu . Dvaṅgulakappoti majjhanhikavelāya vītikkantāya dvaṅgulatāvikappo . Lesoti apadeso . Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenacipi kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā , ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahitoti āha ‘‘ anavasesaṃ samantato ’’ ti . Īsaṃ asamattaṃ , kevalaṃ vā kevalakappaṃ . Bhagavato ābhāya anobhāsitameva hi padesaṃ devatā attano pabhāya obhāsenti . Na hi bhagavato pabhā kāyaci pabhāya abhibhuyyati , sūriyādīnampi pabhaṃ sā abhibhuyya tiṭṭhatīti .
YenaV1.39 vā kāraṇenāti hetumhi idaṃ karaṇavacanaṃ . Hetuattho hi kiriyāya kāraṇaṃ , na karaṇaṃ viya kiriyattho , tasmā nānappakāra-guṇavisesādhigamanatthā idha upasaṅkamanakiriyāti ‘‘ annena vasati , vijjāya vasatī ’’ tiādīsu viya hetuatthameva taṃ karaṇavacanaṃ yuttaṃ na karaṇatthaṃ tassa ayujjamānattāti vuttaṃ ‘‘ yena vā kāraṇenā ’’ tiādi . Bhagavato satatappavattaniratisaya-sāduvipulamatarasa-saddhammaphalatāya sāduphalaniccaphalitamahārukkhena bhagavā upamito . Sāduphalūpabhogādhippāyaggahaṇeneva hi mahākāruṇikassa sāduphalatā gahitāti . Upasaṅkamīti upasaṅkantā . Sampattakāmatāya hi kiñci ṭhānaṃ gacchantoM1.44 taṃtaṃpadesātikkamanena upasaṅkami , upasaṅkantoti vattabbataṃ labhati . Tenāha ‘‘ gatāti vuttaṃ hotī ’’ ti , upagatāti attho . Upasaṅkamitvāti pubbakālakiriyāniddesoti āha ‘‘ upasaṅkamanapariyosānadīpanan ’’ ti . Tatoti yaṃ ṭhānaṃ pattā ‘‘ upasaṅkamī ’’ ti vuttā , tato upagataṭṭhānato . Gatinivattiatthato sāmaññato āsanampi ṭhānaggahaṇena gayhatīti vuttaṃ ‘‘ āsanakusalatāya ekamantaṃ tiṭṭhantī ’’ ti . Nisinnāpi hi gamanato nivattā nāma honti ṭhatvā nisīditabbattā , yathāvuttaṭṭhānādayopi āsaneneva saṅgahitāti . Atidūraaccāsannapaṭikkhepena nātidūranaccāsannaṃ nāma gahitaṃ . Taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthasaṅghaṭṭanena daṭṭhabbaṃ . Gīvaṃ pasāretvāti gīvaṃ parivattanavasena pasāretvā . Kāmaṃ ‘‘ kathan ’’ ti ayamākārapucchā , taraṇākāro idha pucchito . So pana taraṇākāro atthato kāraṇamevāti āha ‘‘ kathaṃ nūti kāraṇapucchā ’’ ti ? Pākaṭo abhisambodhiyaṃ mahāpathavīkampanādianekacchariyapātubhāvādinā . Marisanaṭṭhena pāpānaṃ rogādianatthānaṃ abhibhavanaṭṭhena māriso , dukkharahito . Tenāha ‘‘ niddukkhāti vuttaṃ hotī ’’ ti . Nirayapakkhe piyālapanavacanavasena upacāravacanañcetaṃ yathā ‘‘ devānaṃ piyā ’’ ti . Tenevāha ‘‘ yadi evan ’’ tiādi . Saṅkunā saṅkūti matthakato samakoṭṭitena yāva hadayapadesā nibbijjhitvā otiṇṇena saṅkunā pādatalato samakoṭṭito saṅku nibbijjhitvā ārohanto hadaye hadayassa padese samāgaccheyya , atha nesaṃ saṅkūnaṃ samāgamasamakāle naṃ yathātikkantasaṅkukaraṇakālaṃ jāneyyāsi . Kiñci nimittaṃ upādāya kismiñci atthe pavattassa saddassa tannimittarahite pavatti ruḷhī nāma gamanakiriyārahite sāsanādimati paṭipiṇḍe yathā gosaddassa . OghamatarītiV1.40 yesaṃ oghānaṃ taraṇaṃ pucchitaṃ , te gaṇanaparicchedato sarūpato ca dassetuṃ ‘‘ cattāro ’’ tiādi vuttaṃ . Kasmā panettha cattāroM1.45 eva oghā vuttā , te ca kāmādayo evāti ? Na codetabbametaṃ , yasmā dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā sabbaṃ ñeyyaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā ettakāva oghā desitā , ime eva ca desitāti . Vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā , ohananti heṭṭhā katvā hananti gāmenti , tathābhūtā satte adho gāmenti nāma . Ayañca attho ‘‘ sabbopi cesā ’’ tiādinā parato aṭṭhakathāyameva āgamissati . Kāmanaṭṭhena kāmo , kāmo ca so yathāvuttenatthena ogho cāti , kāmesu oghoti vā kāmogho . Bhavogho nāma bhavarāgoti dassetuṃ ‘‘ rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti cā ’’ ti vuttaṃ . Sumaṅgalavilāsinī ādīsu ( dī . ni . aṭṭha .3.312) pana ‘‘ sassatadiṭṭhisahagatarāgo cā ’’ ti vuttaṃ . Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo , dutiyo kammabhave . Bhavadiṭṭhivinimuttassa diṭṭhigatassa abhāvato . ‘‘ Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo diṭṭhogho ’’ ti vuttaṃ , catusaccantogadhattā sabbassa ñeyyassa ‘‘ catūsu saccesu aññāṇaṃ avijjogho ’’ ti āha . Idāni tesaṃ oghasaṅkhātānaṃ pāpadhammānaṃ uppattiṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ , pavattiṭṭhānaṃ pana kāmaguṇādayo dassitā eva . ‘‘ Pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo kāmogho ’’ ti ettha bhavoghaṃ ṭhapetvā sabbo lobho kāmoghoti yuttaṃ siyā . Sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavadiṭṭhisampayuttattā bhavoghoti aṭṭhakathāsu vutto , bhavogho pana diṭṭhigatavippayuttesu eva uppajjatīti pāḷiyaṃ vutto . Tenevāha – ‘‘ bhavogho catūsu diṭṭhivippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjatī ’’ ti . Tasmā diṭṭhisahagatalobhopi kāmoghoti yuttaṃ siyā . Diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhānañhi kāraṇabhūtā kāmāsavādayopi dvidhā vuttā , āsavā eva ca oghā . Kāmāsavaniddese ca kāmesūti kāmarāgadiṭṭhirāgādīnaṃ ārammaṇabhūtesu tebhūmakesu vatthukāmesūti attho sambhavati . Tattha hi uppajjamānā sāyaṃ taṇhā sabbāpi na kāmacchandādināmaṃ na labhatīti . Yadi pana pañcakāmaguṇiko ca rāgo kāmoghoti vuttoti katvā brahmānaṃ vimānādīsu rāgassa diṭṭhirāgassa ca kāmoghabhāvo paṭisedhitabbo siyā , evaṃ sati kāmoghabhavoghavinimuttena nāma lobhena bhavitabbaṃM1.46 . So yadā diṭṭhigatavippayuttesu uppajjati , tadā tena sampayutto avijjogho oghavippayuttoti domanassavicikicchuddhaccasampayuttassa viya tassapi oghavippayuttatā vattabbā siyā ‘‘ catūsupi diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppanno moho siyā oghasampayutto siyā oghavippayutto ’’ ti . ‘‘ Kāmogho aṭṭhasu lobhasahagatesuV1.41 cittuppādesu uppajjatī ’’ ti ,‘‘ kāmoghaṃ paṭicca diṭṭhogho avijjogho ’’ ti ca vacanato diṭṭhisahagato kāmogho na hotīti na sakkā vattuṃ . Tathā hettha ‘‘ rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca bhavogho nāmāti ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ sassatadiṭṭhisahagato rāgo ’’ ti . Adhogamanaṭṭhenāti heṭṭhāpavattanaṭṭhena . Heṭṭhāpavattanañcettha na kevalaṃ apāyagamaniyabhāvena , atha kho saṃsāratarakāvarodhanenapīti dassetuṃ ‘‘ uparibhavañcā ’’ tiādi vuttaṃ . Kāmaṃ nibbānaṃ arūpibhāvā adesaṃ , na tassa ṭhānavasena uparigahaṇaṃ , sabbasaṅkhatavinissaṭattā pana sabbassapi bhavassa uparīti vattabbataṃ arahatīti katvā vuttaṃ ‘‘ uparibhavaṃ nibbānan ’’ ti . ‘‘ Mahāudakogho ’’ tiādīsu rāsaṭṭho ogha-saddoti ‘‘ mahā heso kilesarāsī ’’ ti vuttaṃ sesesupīti bhavoghādīsupi . Appatiṭṭhahantoti kilesādīnaṃ vasena asantiṭṭhanto , asaṃsīdantoti attho . Anāyūhantoti abhisaṅkhārādivasena na āyūhanto majjhimaṃ paṭipadaṃ vilaṅghitvā nibbuyhanto . Tenāha – ‘‘ avāyamanto ’’ ti , micchāvāyāmavasena avāyamantoti adhippāyo . Gūḷhanti saṃvutaṃ . Paṭicchannan ti tasseva vevacanaṃ . Atthavasena vā saṃvuttaṃ gūḷhaṃ , saddavasenapi apākaṭaṃ paṭicchannaṃ antaradīpādike ṭhātabbaṭṭhāne . Āyūhantāti hatthehi ca pādehi ca vāyamantā . Etaṃ atthajātaṃ , etaṃ vā vissajjanaṃ . Idāni yenādhippāyena bhagavatā tathāgūḷhaṃ katvā pañho kathito , taṃ dassetuṃ ‘‘ kiṃ panātiādi vuttaṃ . Niggahamukhenāti veneyyānaṃ vinayaupāyabhūtaniggahavasena . Tenāha ye paṇḍitamānino ’’ tiādi . Pavayha pavayhāti ophuṇitvā ophuṇitvā . SotiM1.47 devaputto nihatamāno ahosi yathāvissajjitassa atthassa ajānanto . Yathāti aniyamavacanaṃ niyamaniddiṭṭhaṃ hoti , taṃsambandhañca kathanti pucchāvacananti tadubhayassa atthaṃ dassento ‘‘ yathāhaṃ jānāmi , evaṃ me kathehī ’’ ti āha . Yadāsvāhan ti yadā su ahaṃ , su-kāro nipātamattaṃ ‘‘ yadidaṃ kathaṃ sū ’’ tiādīsu viya . Sabbapadesūti ‘‘ tadāssu saṃsīdāmī ’’ tiādīsu tīsupi padesu . Atarantoti oghānaṃ atikkamanatthaṃ taraṇappayogaṃ akaronto . Tatthevāti oghaniyaoghesu eva . Osīdāmīti nimujjāmiV1.42 oghehi ajjhotthaṭo homi . Nibbuyhāmīti oghehi nibbūḷho homi . Ṭhātuṃ asakkonto asaṃsīdanto . Ativattāmīti anupayogaṃ atikkamāmi , apanidhānavasena sammāpaṭipattiṃ virādhemīti attho . Ṭhāne ca vāyāme cāti vakkhamānavibhāge patiṭṭhahane vāyāme ca dosaṃ disvāti patiṭṭhānāyūhanesu saṃsīdananibbuyhanasaṅkhātaṃ taraṇassa vibandhanabhūtaṃ ādīnavaṃ disvāna . Idaṃ bhagavatā bodhimūle attanā pavattita-pubbabhāga-manasikāravasena vuttaṃ . Atiṭṭhanto avāyamantoti patiṭṭhānāyūhanakaraṇakilesādīnaṃ parivajjanena asaṃsīdanto anibbuyhanto . Devatāyapi paṭividdho tadattho upanissayasampannatāya vimuttiparipācanīyadhammānaṃ paripakkattā . Na pana pākaṭo vipañcitaññūādīnaṃ , ugghaṭitaññūnaṃ pana yathā tassā devatāya , tathā pākaṭo evāti . Satta dukā idāni vuccamānarūpā dassitā porāṇaṭṭhakathāyaṃ . Kilesavasena santiṭṭhantoti lobhādīhi abhibhūtatāya saṃsāre patiṭṭhahanto sammā appaṭipajjanena tattheva saṃsīdati nāma . Abhisaṅkhāravasenāti tatthevābhisaṅkhāracetanāya cetento sammāpaṭipattiyogyassa khaṇassa ativattanena nibbuyhati nāma . Iminā nayena sesadukesupi attho veditabbo . Ettha ca vaṭṭamūlakā kilesāti tesaṃ vasena saṃsāre avaṭṭhānaṃ taṃtaṃkammunā tattha tattha bhave abhinibbatti , kilesā pana tesaṃ paccayamattaṃ . Tattha tattha bhave aparāparaṃ nibbattento saṃsāre nibbuyhati nāmāti imassa atthassa dassanavasena paṭhamaduko vutto . Ime sattā saṃsāre paribbhamantā duvidhā taṇhācaritā diṭṭhicaritā cāti tesaṃ saṃsāranāyikabhūtānaṃ dhammānaṃ vasena santiṭṭhanaṃ , tadaññesaṃ pavattipaccayānaṃ vasenaM1.48 āyūhananti imassa atthassa dassanavasena dutiyaduko vutto . Saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanasabhāvāya taṇhāya vasena visesato patiṭṭhānaṃ , amuttimagge muttimaggaparāmāsato tathā āyūhanampi diṭṭhiyā vasena hotīti dassetuṃ tatiyaduko vutto . Catutthaduke pana adhippāyo aṭṭhakathāya eva vibhāvito . Yasmā ‘‘ sassato attā ’’ ti abhinivisanto arūparāgaṃ , asaññūpagaṃ vā avimokkhaṃyeva vimokkhoti gahetvā saṃsāre eva olīyati . Tenāha ‘‘ olīyanābhinivesā hi bhavadiṭṭhī ’’ ti . Yasmā pana kāmabhavādīsu yaṃ vā taṃ vā bhavaṃ patvā attā ucchijjati vinassati , na hoti paraṃ maraṇāti abhinivisanto bhavavippamokkhāvahāya sammāpaṭipattiyā appaṭipajjanena taṃ ativattati . Tena vuttaṃ ‘‘ atidhāvanābhinivesā vibhavadiṭṭhī ’’ ti . Līnavasena santiṭṭhantoti kosajjādivasena saṃkocāpajjanena sammā appaṭipajjanto . Uddhaccavasena āyūhantoti sammāsamādhino abhāvena vikkhepavasena pañcamo duko vutto . Yathā kāmasukhaṃ paviṭṭhassa samādhānaṃ natthi cittassa upakkiliṭṭhattā , evaṃ attaparitāpanamanuyuttassa kāyassaV1.43 upakkiliṭṭhattā . Iti cittakāyaparikkilesakarā dve antā taṇhādiṭṭhinissayatāya saṃsīdananibbuyhananimittā vuttā chaṭṭhaduke . Pubbe sappadesatova saṃkilesadhammā ‘‘ saṃsīdananimittan ’’ ti dassitāti idāni nippadesato dassanavasena , pubbe ca sādhāraṇato abhisaṅkhāradhammā ‘‘ nibbuyhananimittan ’’ ti dassitāti idāni puññāneñjābhisaṅkhāre eva ‘‘ āyūhananimittan ’’ ti dassanavasena sattamaduko vutto . Evañhi duggatisugatūpapattivasena saṃsīdananibbuyhanāni vibhajja dassitāni hontīti . Tenevāha ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi . Adhobhāgaṃ duggatiṃ gamentīti adhobhāgaṅgamanīyā anunāsikalopaṃ akatvā . Tathā uparibhāgaṃ gamentīti uparibhāgaṅgamanīyā . Ettha ca oghataraṇaṃ pucchitena bhagavatā ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti tassa pahānaṅgameva dassitaṃ , na sampayogaṅganti ? Na evaṃ daṭṭhabbaṃ , yāvatā yena patiṭṭhānaṃ hoti , yena ca āyūhanaṃ , tadubhayapaṭikkhepamukhena tappaṭipakkhadhammadassanametanti . Na hesa a-kāro kevalaṃ paṭisedhe , athaM1.49 kho paṭipakkhe ‘‘ akusalā dhammā , ahito , adhammo ’’ tiādīsu viya , tasmā appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti patiṭṭhānāyūhanānaṃ paṭipakkhavasena pavattamāno tathāpavattihetūvāti ayamettha attho . Khoti ca avadhāraṇatthe nipāto ‘‘ assosi kho ’’ tiādīsu ( pārā .1) viya . Tena appatiṭṭhānassa ekaṃsikataṃ dasseti . Soyaṃ kho-saddo ‘‘ anāyūhan ’’ ti etthāpi ānetvā vattabbo . Anāyūhanampi hi ekaṃsikamevāti tassa paṭipakkho saha vipassanāya ariyamaggo . Tena hi oghataraṇaṃ hoti , na aññathā . Evamayaṃ yathānusandhidesanā katā , devatā ca sahavipassanaṃ maggaṃ paṭivijjhīti paṭhamaphale patiṭṭhāsi . Tena vuttaṃ ‘‘ imaṃ pañhavissajjanan ’’ tiādi . ‘‘ Cirassā ’’ ti iminā samānatthaṃ padantarametanti āha ‘‘ cirassa kālassā ’’ ti yathā ‘‘ mamaṃ vā , bhikkhave ’’ ti ( dī . ni .1.5-6) ettha ‘‘ mamā ’’ ti iminā samānatthaṃ padantaraṃ mamanti . Na diṭṭhapubbāti adassāvī . Adassāvitā ca disvā kattabbakiccassa asiddhatāya veditabbā . Aññathā kā nāma sā devatā , yā bhagavantaṃ na diṭṭhavatī ? Tenāha ‘‘ kiṃ panimāyā ’’ tiādi . Dassanaṃ upādāya evaṃ vattuṃ vattatīti yadā kadāci kañci piyajātikaṃ disvā taṃ dassanaṃ upādāya ‘‘ cirena vata mayaṃ āyasmantaṃ passāmā ’’ ti adiṭṭhapubbaṃ diṭṭhapubbaṃ vā evaṃ vattuṃ yujjati , ayaṃ loke niruḷhe samudācāroti dasseti . Brahmaṃ vā vuccati ariyamaggo , tassa aṇanato jānanato paṭivijjhanato brāhmaṇo . Kilesanibbānenāti kilesānaṃV1.44 accantasamucchedasaṅkhātena nibbānena nibbutaṃ sammadeva vūpasanta-sabbakilesadaratha-pariḷāhaṃ . Āsattavisattādīhīti ādi -saddena visatādiākāre saṅgaṇhāti . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Visatāti visattikā , visaṭāti visattikā , visālāti visattikā , visakkatīti visattikā , visaṃvādikāti visattikā , visaṃ haratīti visattikā , visamūlāti visattikā , visaphalāti visattikā , visaparibhogoti visattikā , visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā ’’ ti ( mahāni .3). TatthaM1.50 visatāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammesu abhibyāpanavasena visaṭāti purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ . Visālāti vipulā . Visakkatīti parisakkati , sahati vā . Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahatīti . Osakkanaṃ vipphandanaṃ vā ‘‘ visakkanan ’’ tipi vadanti . Aniccādiṃ niccādito . Gaṇhātīti visaṃvādikā hoti . Visaṃ haratīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati , visaṃ vā dukkhaṃ , taṃ harati , vahatīti attho . Dukkhanibbattakakammassa hetubhāvato visamūlā . Visaṃ vā dukkhābhibhūtā vedanā mūlaṃ etissāti visamūlā . Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā . Taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti , na amatassāti visaparibhogoti vuttā , sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā . Yo panettha padhāno attho , taṃ dassetuṃ puna ‘‘ visālā vā panā ’’ tiādi vuttanti evamettha visattikāpadassa attho veditabbo . Tiṇṇaṃ paṭhamadutiyamaggehi . Nittiṇṇaṃ tatiyamaggena . Uttiṇṇaṃ catutthamaggena . Samanuññoti sammadeva katānuñño . Tenāha ‘‘ ekajjhāsayo ahosī ’’ ti . Antaradhāyīti adassanaṃ agamāsi . Yathā pana antaradhāyi , taṃ dassetuṃ ‘‘ abhisaṅkhatakāyan ’’ tiādi vuttaṃ . Mālehīti liṅgavipallāsena vuttaṃ ,‘‘ mālāhī ’’ ti keci paṭhanti ,‘‘ malyehī ’’ ti vattabbe ya-kāralopaṃ katvā niddeso . Ayaṃ tāva aṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā . Nettinayavaṇṇanā Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma . Sā pana atthavaṇṇanā yasmā desanāyaV1.45 samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca , tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma . Tattha samuṭṭhānaṃ tāva desanānidānaṃ , taṃ sādhāraṇaṃ asādhāraṇanti duvidhaṃ . Tattha sādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhaṃ . Tattha sādhāraṇaṃ abbhantarasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā . Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi , yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ sattesu caM1.51 kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī ’’ tiādi ( ma . ni .1.283; saṃ . ni .1.172; mahāva .9). Ettha ca hetuavatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito . Yathā ca mahākaruṇā , evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādīni ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbāni . Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbappakāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti . Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivāra-sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ . Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi . Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva . Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ , tadubhayaṃ veditabbaṃ bāhiraṃ pana tassā devatāya pucchā , pucchāvasiko hesa suttanikkhepo . Tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatameva . Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ . Tattha sādhāraṇaṃ anukkamena yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya . Tenevāha ‘‘ etadatthā kathā , etadatthā mantanā ’’ tiādi ( pari .366). Asādhāraṇaṃ pana tassā devatāya dassanamaggasamadhigamo , ubhayampetaṃ bāhirameva . Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya , iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā . Apica tassā devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ , tadavabodho payojanaṃ . So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā . Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ , taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati . Tathā devatāya tadaññesañca vineyyānaṃ patiṭṭhānāyūhanavissajjanañcettha payojanaṃM1.52 . Tathā saṃsāracakkanivatti-saddhammacakkappavattisassatādimicchācāra-nirākaraṇaṃV1.46 sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamokkhadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘ mutto mocessāmī ’’ ti purimapaṭiññāavisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyasamayanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni . Yathā devatā oghataraṇe saṃsayapakkhandā , tādisā aññe ca saṅkhātadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavana-dhāraṇa-paricaya-manasikāravipallatthabuddhikā saddhammassavana-dhāraṇa-paricayavimukhā ca bhavavimokkhesino vineyyā imissā desanāya bhājanaṃ . Piṇḍatthā pana ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti padadvaye catusaccakammaṭṭhānānuyogavasena yonisomanasikārabahulīkāro kusalamūlasamāyogo olīyanātidhāvanāvissajjanaṃ upāyavinibandhavidhamanaṃ micchābhinivesadūrībhāvo taṇhāvijjāvisodhanaṃ vaṭṭattayavicchedanupāyo āsavogha-yoga-ganthāgati-taṇhuppādupādānaviyogo cetokhilavivecanaṃ abhinandananivāraṇaṃ saṃsaggātikkamo vivādamūlapariccāgo akusalakammapathaviddhaṃsanaṃ micchattātivattanaṃ anusayamūlacchedo . Sabbakilesa-darathapariḷāha-sārambhapaṭippassambhanaṃ dassanasavananiddeso vijjūpamavajirūpamadhammāpadeso apacayagāmidhammavibhāvanā pahānattayadīpanā sikkhattayānuyogo samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhi sīlakkhandhādipārisuddhīti evamādayo veditabbā . Tattha yesaṃ kilesādīnaṃ vasena patiṭṭhāti saṃsīdati , yesañca abhisaṅkhārādīnaṃ vasena āyūhati nibbuyhati , ubhayametaṃ samudayasaccaṃ , tappabhāvitā tadubhayanissitā ca khandhā dukkhasaccaṃ , tadubhayamattho ,‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhan ’’ ti adhippetassa atthassa paṭicchannaṃ katvā desanā upāyo mānaniggaṇhanavasena tassā devatāya saccābhisamayakāraṇabhāvato patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepopadesena caturoghanirattharaṇatthikehi antadvayarahitā majjhimā paṭipatti paṭipajjitabbāti ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro . ParasaṃsayapakkhandanatāyaM1.53 ñātukāmatāya ca kathaṃ nūti pucchāvasena vuttaṃ ? Abhimukhabhāvato ekapuggalabhāvato ca ‘‘ tvan ’’ ti vuttaṃ . Paramukkaṃsagatassa garubhāvassa anaññayogyassa saddhammadhurassa paridīpanato sādhūti marisasīlādiguṇatāya ‘‘ mārisā ’’ ti vuttaṃV1.47 . Avahananato rāsibhāvato ca ‘‘ oghan ’’ ti vuttaṃ . Ñātuṃ icchitassa atthassa katattā pariyosāpitattā ‘‘ itī ’’ ti vuttaṃ . Saṃsīdanalakkhaṇassa patiṭṭhānassa akātabbato sabbaso ca akatattā . ‘‘ Appatiṭṭhan ’’ ti vuttaṃ . Tayidaṃ akaraṇaṃ ekaṃsikanti khoti avadhāraṇavasena vuttaṃ . Tassa ca appatiṭṭhānassa sasantatigatattā ‘‘ tvan ’’ ti ca pucchitattā ‘‘ ahan ’’ ti vuttaṃ . Devatāya sambodhanato piyālapanato ca ,‘‘ āvuso ’’ ti vuttaṃ . Nibbuyhanalakkhaṇassa āyūhanassa akātabbato sabbaso ca akatattā anāyūhan ti vuttaṃ . Tiṇṇākārassa oghānaṃ anicchitabhāvato eva tattha saṃsayassa anapagatattā oghataraṇassa ca avisesattā ‘‘ yathā kathaṃ panā ’’ ti vuttaṃ . Tathā saṃsīdanalakkhaṇaṃ patiṭṭhānaṃ saṃsāre ca saṇṭhānanti anatthantarattā abhinnakālikaṃ . Tathā nibbuyhanalakkhaṇaṃ āyūhanaṃ sammāpaṭipattiyā ativattananti anatthantarattā abhinnakālikanti vuttaṃ ‘‘ yadā svāhaṃ … pe … tadāssu nibbuyhāmī ’’ ti . Tadubhayassa paṭipakkhabhāvato paṭibāhanato ca oghātiṇṇāti vuttaṃ ‘‘ evaṃ khvāhaṃ … pe … oghamatarin ’’ ti . Ekabuddhantarantarikattā sudūrakālikatāya ‘‘ cirassan ’’ ti vuttaṃ . Antarā adiṭṭhapubbatāya vimhayanīyatāya ca ‘‘ vatā ’’ ti vuttaṃ . Tadā upalabbhamānatāya attapaccakkhatāya ca ‘‘ passāmī ’’ ti vuttaṃ . Bāhitapāpato brahmassa ca ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato ‘‘ brāhmaṇan ’’ ti vuttaṃ . Kilesasantāpavūpasamanato dukkhasantāpavūpasamanato ca sabbaso nibbutattā ‘‘ parinibbutan ’’ ti vuttaṃ . Taraṇapayogassa nibbattitattā upari taritabbābhāvato ca ‘‘ tiṇṇan ’’ ti vuttaṃ . Ñāṇacakkhunā oloketabbato lujjanato palujjanato ca ‘‘ loke ’’ ti vuttaṃ . Visayesu sañjanato jātabhāvato ‘‘ visattikan ’’ ti vuttaṃ . Ñāṇassa paccakkhabhāvato nigamanato ca ‘‘ idan ’’ ti vuttaṃ . Bhāsitattā parisamattattā ca ‘‘ avocā ’’ ti vuttaṃ . Paṭhamaṃ gahitattā paccāmasanato ca ‘‘ sā devatā ’’ ti vuttaṃ . Paṭikkhepassa abhāvato atthassa anumoditabbato ‘‘ samanuñño ’’ ti vuttaṃ . VineyyānaṃM1.54 sāsanato paramatthasampattito ca ‘‘ satthā ’’ ti vuttaṃ . Cakkhupathātikkamena tirobhāvūpagamanato ‘‘ antaradhāyī ’’ ti vuttanti ayaṃ anupadavicayato vicayahāro . Appatiṭṭhānānāyūhanehi oghataraṇaṃ yujjati kilesābhisaṅkhāravijahanena pārasampattisamijjhanato . Sabbakilesa-taṇhādiṭṭhi-taṇhāyatana-sassatādivasena santiṭṭhato saṃsāre saṃsīdanaṃ hotīti yujjati kāraṇassa suppatiṭṭhitabhāvato . Abhisaṅkharaṇakicce kilesābhisaṅkhāre vijjamāne sabbadiṭṭhābhinivesa-atidhāvanābhinivesādīnaṃ vasena āyūhantassa saṃsāramahoghena nibbuyhanaṃV1.48 hotīti yujjati sammāpaṭipattiyā ativattanato . Brahmassa ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato brāhmaṇabhāvo yujjjati bāhitapāpattā . Sammadeva santadhammasamadhigamato parinibbutabhāvo yujjati sabbaso savāsanapahīnakilesattā . Tathā ca visattikāya tiṇṇabhāvo yujjati yathā yāya lesopi na dissati , evaṃ aggamaggena tassā samucchinnattāti ayaṃ yuttihāro . Kilesavaṭṭavasena patiṭṭhānaṃ visesato kammavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ . Abhisaṅkhāravasena āyūhanañca vipākavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ . Appatiṭṭhānānāyūhanāni oghataraṇassa padaṭṭhānaṃ , oghataraṇaṃ anupādisesanibbānassa . Taṇhāvasena patiṭṭhānassa assādānupassitā padaṭṭhānaṃ . Tenāha bhagavā – ‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52,56). Khandhāvijjā-phassa-saññā-vitakkāyonisomanasikāra-pāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ . Yathāha – paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.124)‘‘ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi diṭṭhiṭṭhānan ’’ tiādi . Taṇhādiṭṭhābhinandanaavasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa padaṭṭhānaṃ . Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ padaṭṭhānabhāvo vattabbo . Sesamettha pāḷito eva suniddhāriyaṃ . Ayaṃ padaṭṭhānahāro . Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena vissajjentena niyyānāvahā sammāpaṭipatti gahitā ekantato oghanittharaṇūpāyabhāvato . Taggahaṇena ca sabbepi sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā gahitā honti niyyānalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro . Nidāna massāM1.55 devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodhoti vuttovāyamattho . Aññepi ye imaṃ desanaṃ nissāya oghataraṇūpāyaṃ paṭivijjhanti , tepi imissā desanāya nidānanti daṭṭhabbā . ‘‘ Kathaṃ nu kho imaṃ desanaṃ nissāya sammadeva paṭivijjhantā catubbidhampi oghaṃ tarantā sakalasaṃsāramahoghato nitthareyyuṃ , pare ca tattha patiṭṭhapeyyun ’’ ti ayamettha bhagavato adhippāyo . Padanibbacanaṃ niruttaṃ , taṃ ‘‘ evan ’’ tiādinidānapadānaṃ ‘‘ kathan ’’ tiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāya tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā ativitthārabhayena na vitthārayimha . Pada-padattha-desanā-nikkhepa-suttasandhi-vasena pañcavidhā sandhi . Tattha padassa padantarena sambandhoV1.49 padasandhi . Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi , yo ‘‘ kiriyākārakasambandho ’’ ti vutto . Nānānusandhikassa taṃtaṃanusandhīti sambandho , ekānusandhikassa pana pubbāparasambandho desanāsandhi , yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhī ’’ ti tidhā vibhattā . Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo . Nikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā . Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ vuttanayena gahetabbaṃ . Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavasena veditabbā . ‘‘ Kasmā panettha oghataraṇasuttameva paṭhamaṃ nikkhittan ’’ ti nāyamanuyogo katthaci na pavattati ? Apica ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepavasena antadvayavivajjanamukhena vā majjhimāya paṭipadāya vibhāvanato sabbapaṭhamamidaṃ suttaṃ idha nikkhittaṃ . Antadvayaṃ anupagamma majjhimāya paṭipattiyā saṅkāsanaparañhi buddhānaṃ sāsananti . Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saddhiṃ saṃsandanaṃ , ayampi desanāsandhi . Sā idha evaṃ veditabbā – ‘‘ Appatiṭṭhaṃ … pe … anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti ayaṃ desanā – ‘‘ Sabbadā sīlasampanno , paññavā susamāhito ; Āraddhavīriyo pahitatto , oghaṃ tarati duttaraṃ . ‘‘ Virato kāmasaññāya , rūpasaṃyojanātigo ; Nandīrāgaparikkhīṇo , so gambhīre na sīdati ;( Saṃ . ni .1.96); SaddhāyaM1.56 tarati oghaṃ , appamādena aṇṇavaṃ .( saṃ . ni .1.246; su . ni .186); ‘‘ Pañca chinde pañca jahe , pañca cuttari bhāvaye ; Pañcasaṅgātigo bhikkhu , oghatiṇṇoti vuccati .( saṃ . ni .1.5; dha . pa .370); ‘‘ TasmāV1.50 jantu sadā sato , kāmāni parivajjaye ; Te pahāya tare oghaṃ , nāvaṃ sitvāva pāragū .( su . ni .777; mahāni .6; netti .5); ‘‘ Ekāyanaṃ jātikhayantadassī , maggaṃ pajānāti hitānukampī ; Etena maggena tariṃsu pubbe , tarissanti ye ca taranti oghan ’’ ti .( saṃ . ni .5.384,409; mahāni .191; cūḷani . pārāyanānugītigāthāniddesa 107; paṭhamavagga 121; netti .170)– Evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro . Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha saṃkilesavasena patiṭṭhānaṃ āyūhanañca . Tena ayonisomanasikāro dīpito , santakilesavasena anāyūhanena yonisomanasikāro . Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā pavaḍḍhati . Tesu taṇhāgahaṇena ca taṇhāmūlakā dhammā āvattanti . Avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvattati . Yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti catubbidhañca sampatticakkaṃ . Patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena pana sammāpaṭipatti dīpitā , sā ca saṅkhepato sīlādisaṅgahā . Tattha sīlaggahaṇena ekādasa sīlānisaṃsā āvattanti , samādhiggahaṇena pañcaṅgiko sammāsamādhi pañcaññāṇiko sammāsamādhi samādhiparikkhārā ca āvattanti . Paññāgahaṇena paññā ca sammādiṭṭhīti sammādiṭṭhisudassanā sabbepi ariyamaggadhammā āvattantīti ayaṃ āvatto hāro . Patiṭṭhānaṃ kilesādivasena sattavidhaṃ . Āyūhanaṃ abhisaṅkhārādivasena sattavidhaṃ . Tathā tappaṭipakkhato appatiṭṭhānaṃ anāyūhanañca . Ayamettha dhammavibhatti . Padaṭṭhānabhūmivibhattiyo pana heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbā . Ayaṃ vibhattihāro . Pubbabhāgappaṭipadaṃ sammadeva sampādetvā samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā bhāvanaṃ ussakkento kilesādīnaṃ dūrīkaraṇato tesaṃ vasena asaṃsīdantoM1.57 anibbuyhanto appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghaṃ tarati . Kilesādīnaṃ vasena pana saṃsīdanto nibbuyhanto saṃsāre patiṭṭhānato āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā āyūhanato oghaṃ na taratīti ayaṃ parivatto hāro . AppatiṭṭhaṃV1.51 asantiṭṭhanto asaṃsīdanto anibbisaṃ anavinibbisanti pariyāyavacanaṃ , anāyūhaṃ anibbuyhanto acetento apakappentoti pariyāyavacanaṃ , oghaṃ kilesasamuddanti pariyāyavacanaṃ , atari atikkami accavāyīti pariyāyavacanaṃ . Iminā nayena sesapadesupi pariyāyavacanaṃ veditabbanti ayaṃ vevacano hāro . Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhaṃ āyūhanti kilesānaṃ kiccakaraṇapaññatti . Pariyuṭṭhānānaṃ vibhāvanapaññatti . Abhisaṅkhārānaṃ viruhanapaññatti . Taṇhāya assādapaññatti . Diṭṭhiyā parinipphandanapaññatti . Bhavadiṭṭhiyā bhavābhinivesapaññatti . Vibhavadiṭṭhiyā vipallāsapaññatti . Kāmasukhānuyogassa kāmesu anugijjhanapaññatti . Attakilamathānuyogassa attaparitāpanapaññatti . Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti pana abhiññeyyadhammānaṃ abhiññāpaññatti . Pariññeyyadhammānaṃ pariññāpaññatti . Oghamatarinti pahātabbadhammānaṃ pahānapaññatti . Maggassa bhāvanāpaññatti . Nirodhassa sacchikiriyāpaññattīti ayaṃ paññattihāro . Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena oghaggahaṇena ca samudayasaccaṃ gahitaṃ . Appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ atarinti pana padattayena maggasaccaṃ gahitaṃ , hetugahaṇena ca hetumato gahaṇaṃ siddhamevāti dukkhanirodhasaccāni atthato gahitānevāti ayaṃ saccehi otaraṇā . Tattha ye lokiyā pañcakkhandhā , yesaṃ vasena patiṭṭhānāyūhanasiddhi . Ye lokuttarā cattāro khandhā , yesaṃ vasena oghataraṇasiddhi . Ayaṃ khandhamukhena otaraṇā . Ye eva pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo , te cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyoti ayaṃ āyatanamukhena dhātumukhena ca otaraṇā . Tathā appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena kilesābhisaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ . Kilesābhisaṅkhārādayo oghā ca saṅkhārakkhandhā dhammāyatanaṃ dhammadhātu ca , appatiṭṭhānānāyūhanaggahaṇena oghataraṇavacanena ca saha vipassanāya maggo kathito . Evañca saṅkhārakkhandho dhammāyatanaṃ dhammadhātu caM1.58 gahitāti evampi khandhamukhena āyatanamukhena dhātumukhena otaraṇā . Vipassanā ce aniccānupassanā , animittamukhena vimokkhamukhaṃ , dukkhānupassanā ce , appaṇihitavimokkhamukhaṃ , anattānupassanā ce , suññatavimokkhamukhanti evaṃ vimokkhamukhena otaraṇaṃ . Magge sekkhā sīlakkhandhādayo dhammāyatanadhammadhātū anāsavā ca evampi kho khandhādimukhena otaraṇāti ayaṃ otaraṇo hāro . Appatiṭṭhan ti ārambho . Anāyūhan ti padasuddhi , no ārambhasuddhi , tathā oghan ti . Atarin ti pana padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro . AppatiṭṭhaṃV1.52 anāyūhan ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṇhādiṭṭhiādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ sādhāraṇato paṭikkhepacodanāti katvā oghamatarin ti taṃ vikappetvā visesavacanaṃ . Oghataraṇañhi cattāro ariyamaggā . Tattha paṭhamadutiyamaggā avisesena diṭṭhoghataraṇaṃ , tatiyamaggo kāmoghataraṇaṃ , aggamaggo sesoghataraṇanti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro . Kilesavasena patiṭṭhānassa ayonisomanasikāro hetu . Abhisaṅkhāravasena āyūhanassa kilesā hetū . Appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ pana yathākkamaṃ yonisomanasikārapahānāni hetū . Saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassanā taṇhāvasena yathārahaṃ tassa hetū . Tenāha bhagavā – ‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti . Khandhāvijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikārapāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa hetū . Tenāha – paṭisambhidāmagge ‘‘ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi diṭṭhiṭṭhānan ’’ tiādi . Taṇhābhinandanā avasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa hetū . Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ hetuvibhāgo niddhāretabbo , tabbipariyāyena appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ . Kilesuppādane hi sammadeva ādīnavadassanaṃ appatiṭṭhānassa hetū , abhisaṅkharaṇe ādīnavadassanaṃ anāyūhanassa hetū , vipassanāya ussukkāpanaṃ oghataraṇassa hetūti ayaṃ parikkhāro hāro . YathāvuttavibhāgehiM1.59 patiṭṭhānāyūhanehi catubbidhassapi oghassa parisuddhi . Appatiṭṭhānānāyūhanehi pana sotānaṃ saṃvaro sabbaso pidhānañcāti catubbidhassapi oghassa visesato pidhānaṃ appavattikaraṇaṃ . Ariyamaggassa bhāvanāya hi kilesavasena patiṭṭhānaṃ abhisaṅkhāravasena āyūhanaṃ upacchinnaṃ , tassa sabbepi oghā tiṇṇā sammatiṇṇā pahīnā hontīti ayaṃ samāropano hāro . Appatiṭṭhaṃ anāyūhan ti ettha patiṭṭhāgahaṇena taṇhāvijjā gahitā . Tāsaṃ hi vasena satto tattha tattha bhave patiṭṭhāti . Āyūhanaggahaṇena tappaccayā abhisaṅkhāradhammā gahitā . Tattha taṇhāya visesato rūpadhammā adhiṭṭhānaṃ , avijjāya arūpadhammā . Tesaṃ yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkhā , te ‘‘ appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti padehi pakāsitā honti , tesu samathassa cetovimutti phalaṃ , vipassanāya paññāvimutti . Tathā hi sā ‘‘ rāgavirāgā avijjāvirāgā ’’ ti visesetvā vuccati . Tattha taṇhāvijjā abhisaṅkhāro ca samudayasaccaṃ , tesaṃ adhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ , tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , nirodhapajānanā paṭipadā oghataraṇapariyāyena vuttā maggasaccaṃ . Taṇhāgahaṇena cettha māyā-sāṭheyyamānātimāna-madappamāda-pāpicchatā-pāpamittatā-ahirikānottappādivasenaV1.53 akusalapakkho netabbo . Avijjāgahaṇena viparītamanasikāra-kodhūpanāha-makkhapaḷāsa-issāmacchariya-sārambha- dovacassatā-bhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo . Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena . Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyānaṃ vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi . Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho , avijjā moho , avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi , tappaṭipakkhato ‘‘ appatiṭṭhan ’’ tiādivacanehi ca tīṇi akusalamūlāni tīṇi kusalamūlāni ca siddhāni eva honti . Idhāpi lobho sabbāni sāsavakusalamūlāni āyūhanadhammā ca samudayasaccaṃ , tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā ca upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā yojetabbā . Phalaṃ panettha vimokkhattayavasenaM1.60 niddhāretabbaṃ , tīhi akusalamūlehi tividhaduccarita-saṃkilesamalavisamaakusalasaññā-vitakkādivasena akusalapakkho netabbo , tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucarita-samakusalasaññā-vitakka-samādhi-vimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi . Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘ subhan ’’ ti , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti ca vipallāsā , avijjādiṭṭhīnaṃ vasena ‘‘ anicce niccan ’’ ti anattani ‘‘ attā ’’ ti vipallāsā veditabbā . Tesaṃ paṭipakkhato ‘‘ appatiṭṭhan ’’ tiādivacanehi ca laddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti . Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā . Kathaṃ ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti , tathā diṭṭhicarito . Tesu paṭhamo asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati . Dutiyo asukhe ‘‘ sukhan ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ viddhaṃsetvā sammattaniyāmaṃ okkamati . TatiyoV1.54 anicce ‘‘ niccan ’’ ti ayāthāvaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ taṅkhaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati . Catuttho santati-samūha-kiccārammaṇa-ghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘ attā ’’ ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsetvā sāmaññaphalaṃ sacchikaroti . Subhasaññāsukhasaññādīhi catūhi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ , tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā . Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni , catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayoga-kāyagantha-agati-taṇhuppādupādāna-sattaviññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena akusalapakkho netabbo , tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhāna-vihārādhiṭṭhāna-sukhabhāgiyadhamma-appamaññāsammappadhāniddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi . ImesaṃM1.61 pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti . Tathā hi atthanayānaṃ disābhūtadhammālocanaṃ disālocanaṃ , tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayā idha niyuttāti veditabbā . Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne nibbedhasekkhabhāgiyaṃ byatirekamukhena patiṭṭhānāyūhanāni gahitānīti saṃkilesanibbedhasekkhabhāgiyaṃ cāti daṭṭhabbaṃ . Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalaṃ anuññātanti veditabbaṃ . Oghataraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .