1. Daharasuttavaṇṇanā
112. Bhagavatā
V1.148M1.169 saddhiṃ sammodīti bhagavato guṇe ajānanto kosalarājā attano khattiyamānena kevalaṃ bhagavatā saddhiṃ sammodi .
Paṭhamāgate hi satthari tassa sammoditākāraṃ dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘ kacci te , mahārāja , khamanīyaṃ , kacci yāpanīyan ’’ tiādinā tena raññā saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya , tadanukaraṇena evaṃ sopi rājā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosīti yojanā .
Taṃ pana samappavattamodanaṃ upamāya dassetuṃ ‘‘ sītodakaṃ viyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sammoditan ti saṃsanditaṃ ekībhāvan ti sammodanakiriyāya samānataṃ ekarūpataṃ , khamanīyan ti ‘‘ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ , kacci khamituṃ sakkuṇeyyan ’’ ti pucchati .
Yāpanīyan ti paccayāyattavuttikaṃ cirapabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ .
Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ .
Dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ .
Taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ .
Tadanurūpabalayogato kacci balaṃ .
Sukhavihārasambhavena kacci phāsuvihāro atthīti tattha tattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo .
Balavappattā pīti pīti yeva .
Taruṇapīti pāmojjaṃ .
Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanīyaṃ .
Sammoditabbato sammodanīyan ti imaṃ pana atthaṃ dassento ‘‘ sammodituṃ yuttabhāvato ’’ ti āha .
Saritabbabhāvatoti anussaritabbabhāvato .
‘‘ Saraṇīyan ’’ ti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘ sāraṇīyan ’’ ti vuttaṃ .
Suyyamānasukhatoti āpāthamadhurataṃ āha , anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyataṃ .
Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha , atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesataṃ .
Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi .
AdiṭṭhattātiV1.149M1.170 upasaṅkamanavasena adiṭṭhattā .
Guṇāguṇavasenāti guṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā aguṇavasena uttānabhāvaṃ vā .
Ovaṭṭikasāraṃ katvāti ovaṭṭikāya gahetabbasāravatthuṃ katvā .
Lokanissaraṇabhavokkantipañhan ti lokato nissaṭabhāvapañhañceva ādito bhavokkamanapañhañca .
Satthu sammāsambuddhataṃ pucchanto hi ‘‘ kiṃ bhavaṃ gotamo sabbalokato nissaṭo , sabbasattehi ca jeṭṭho ’’ ti ?
Pucchati nāma .
Yathā hi satthu sammāsambuddhatāya lokato nissaṭatā viññāyati , evaṃ sabbasattehi jeṭṭhabhāvato seṭṭhabhāvato .
Svāyamattho aggapasādasuttā dīhi ( itivu .90; a . ni .4.34) vibhāvetabbo .
Kathaṃ pana sambuddhatā viññāyatīti ?
Aviparītadhammadesanato .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsu ( visuddhi . mahāṭī .1.124) vuttanayena veditabbo .
Rājā satthu aviparītadhammadesanaṃ ajānanto tato evassa sammāsambodhiṃ asaddahanto ‘‘ vuḍḍhataresupi cirapabbajitesu sammāsambuddhabhāve alabbhamāne tabbiparīte kathaṃ labbheyyā ’’ ti maññamāno ‘‘ kiṃ pana bhavaṃ gotamo ’’ tiādiṃ vakkhati .
Rājā attano laddhiyā na pucchati attano sammukhā tehi asammāsambuddhabhāvasseva paṭiññātattā .
Yasmā te musāvāditāya attano upaṭṭhākādīnaṃ ‘‘ buddhā mayan ’’ ti paṭijāniṃsu , tasmā vuttaṃ ‘‘ loke mahājanena gahitapaṭiññāvasena pucchatī ’’ ti .
Svāyamattho āgamissati .Buddhasīhanādan ti buddhānaṃ eva āveṇikaṃ sīhanādaṃ .
Kāmaṃ maggañāṇapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , sambodhiñāṇe pana gahite taṃ atthato gahitameva hotīti vuttaṃ ‘‘ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhin ’’ ti .
Pabbajjūpagamanenāti yāya kāyaci pabbajjāya upagamanamattena samaṇā , na samitapāpatāya .
Jātivasenāti jātimattena brāhmaṇā , na bāhitapāpatāya .
Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho , na niyyānikadiṭṭhivisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo .
Etesaṃ atthīti etesaṃ sabbaññupaṭiññātānaṃ parivārabhūto atthi .
Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhāto eva .
Keci pana ‘‘ pabbajitasamūhavasena .
Saṅghino , gahaṭṭhasamūhavasena gaṇino ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅghasaddassa niruḷhattā .
Ācārasikkhāpanavasenāti acelakavatacariyādi-ācārasikkhāpanavasena .
Pākaṭāti saṅghīādibhāvena
M1.171 pakāsitā .
‘‘ Appicchā ’’ ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchataṃ dassetuṃ ‘‘ apicchatāya vatthampi na nivāsentī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi tesu sāsanikesu viya santaguṇaniguhanā appicchā labbhatīti .
Yasoti kittisaddo .
Taranti etena saṃsāroghanti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhītiV1.150 āha ‘‘ titthakarāti laddhikarā ’’ ti .
Sādhusammatāti ‘‘ sādhū ’’ ti sammatā , na sādhūhi sammatāti āha ‘‘ santo … pe … puthujjanassā ’’ ti .Kappakolāhalan ti kappato kolāhalaṃ ,‘‘ kappuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti devaputtehi ugghositamahāsaddo .
Imeti pūraṇādayo .
Buddhakolāhalan ti devatāhi ghositaṃ buddhakolāhalaṃ .
Payirupāsitvāti purisasutiparamparāya sutvā .
Cintāmaṇivijjā nāma paracittajānāpanavijjā .
Sā kevaṭṭasutte ‘‘ maṇikā ’’ ti āgatā , ādi -saddena gandhārisambhavavijjādiṃ saṅgaṇhāti .
Tattha gandhāriyā vikubbanaṃ dasseti .
Attabhāveti sarīre .
Rājusmāti rājatejo .
Sukkadhammoti anavajjadhammo nikkilesatā .
Idaṃ gahetvāti idaṃ parammukhā ‘‘ mayaṃ buddhā ’’ ti vatvā attano sammukhā ‘‘ na mayaṃ buddhā ’’ ti tehi vuttavacanaṃ gahetvā .
Evamāhāti ‘‘ yepi te , bho gotama … pe … navo ca pabbajjāyā ’’ ti evaṃ avoca .
Attano paṭiññaṃ gahetvāti ‘‘ na mayaṃ buddhā ’’ ti tesaṃ attano purato pavattitaṃ paṭiññaṃ gahetvā .
Īdise ṭhāne kiṃ-saddo paṭisedhavācako hotīti vuttaṃ ‘‘ kinti paṭikkhepavacanan ’’ ti , kasmā paṭijānātīti attho ?
Na uññātabbāti na garahitabbā .
Garahattho hi ayaṃ u-saddo .
‘‘ Daharo ’’ ti adhikatattā vakkhamānattā ca ‘‘ khattiyoti rājakumāro ’’ ti vuttaṃ .
Urasā gacchatīti urago , yo koci sappo , idha pana adhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ āsīviso ’’ ti āha .
Sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti sāmaññato ‘‘ bhikkhū ’’ ti vadanto .
Idha pana yasmā ‘‘ bhavampi no gotamo ’’ tiādinā bhagavantaṃ uddissa kathaṃ samuṭṭhāpesi , tasmā bhagavā attānaṃ abbhantaraṃ akāsi .
Yadipi viseso sāmaññajotanāya vibhāvito hoti , saṃsayuppattidīpakaṃ noti vuttaggahaṇaṃ pana taṃ paricchijjatīti .
Tenāha ‘‘ desanākusalatāyā ’’ tiādi .
Idāni avaññāparibhave payogato vibhāvetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha acittīkatākāravasena avaññāya pākaṭabhāvo , vambhanavasena paribhavassāti adhippāyena
M1.172 kāyapayogavasena avaññā dassitā , vacīpayogavasena paribhavo , ubhayaṃ pana ubhayatthāpi pabhedato gahitaṃ , avaññaparibhavānaṃ dvinnampi ubhayattha pariggaho .
Taṃ sabbampīti taṃ avaññādi sabbampi .
Catūsupi taṃ na kātabbameva sampati āyatiñca anatthāvahattā .Tadatthadīpanāti tassa ādito vuttassa atthassa dīpanā .
Visesatthadīpanāti tato visiṭṭhatthadīpanā
V1.151 .
Khettānaṃ adhipatīti khattiyoti niruttinayena saddasiddhi veditabbā .
Khettato vivādā satte tāyatīti khattiyoti lokiyā kathayanti .
‘‘ Mahāsammato , khattiyo , rājā ’’ ti evamāgatesu imesu dutiyaṃ .
Akkharan ti samaññā .
Sā hi udayabbayābhāvato ‘‘ na kadāci kharatīti akkharan ’’ ti vuttā .
Tenāha ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti .
Jātisampannan ti sampannajātiṃ ativisuddhajātiṃ .
Tīṇi kulānīti brāhmaṇavessasuddakulāni .
Atikkamitvāti attano jātisampattiyā abhibhavitvā .
Kevalaṃ nāmapadaṃ vuttaṃ ākhyātapadaṃ apekkhatevāti āha ‘‘ ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjatī ’’ ti .
Uddhaṭadaṇḍenāti samantato ubbhatena daṇḍena sāsanena , balavaṃ upakkamaṃ garukaṃ rājānampi .
Taṃ khattiyaṃ parivajjeyyāti khattiyaṃ avaññāparibhavakaraṇato vajjeyya .
Tenāha ‘‘ na ghaṭṭeyyā ’’ ti .
Uragassa ca nānāvidhavaṇṇaggahaṇe kāraṇaṃ vadati ‘‘ yena yena hī ’’ tiādinā .
Bahubhakkhan ti mahābhakkhaṃ sabbabhakkhakhādakaṃ .
Pāvakaṃ sodhanatthena asuddhassapi dahanena .
Soti maggo .
Kaṇho vattanī imassāti kaṇhavattanī .
Mahanto aggikkhandho hutvā .
Yāvabrahmalokappamāṇoti kappavuṭṭhānakāle araññe agginā gahite kālantare eva kaṭṭhatiṇarukkhādisambhavoti dassetuṃ ‘‘ jāyanti tattha pārohā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttanti dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Ḍahituṃ na sakkoti paccakkosanādinā .
Vinassanti samaṇatejasā vināsitattā .
‘‘ Na tassā ’’ ti ettha na-kāraṃ ‘‘ vindare ’’ ti ettha ānetvā sambandhitabbantiM1.173 āha ‘‘ na vindantī ’’ ti .
Vatthumattāvasiṭṭhoti ṭhānameva nesaṃ avasissati , sayaṃ pana sabbaso saha dhanena vinassantīti attho .
‘‘ Sammadeva samācare ’’ ti ettha yathā rājādīsu sammā samācareyya , taṃ vibhāgena dassento ‘‘ khattiyaṃ tāvā ’’ tiādimāha .
Taṃ suviññeyyameva .
Tisso kulasampattiyoti khattiya-brāhmaṇagahapati-mahāsālakulāni vadati .
Pañca rūpibrahmaloke , cattāro arūpībrahmaloketi evaṃ nava brahmaloke kammabhavavibhāgena , sesānaṃ gaṇanānaṃ upapattibhavavibhāgena .Abhikkantan ti ativiya kamanīyaṃ .
Sā panassā kantatā ativiya iṭṭhatāya manavaḍḍhanatāya
V1.152 sobhanatāyāti āha ‘‘ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti attho ’’ ti .
‘‘ Abhikkantan ’’ ti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaniddeso , vacanaṃ pana bhagavato dhammadesanāti tathā vuttaṃ .
Atthamattadassanaṃ vā etaṃ , tasmā atthavasena liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Adhomukhaṭhapitan ti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ .
Heṭṭhāmukhajātan ti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ .
Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya .
Hatthe gahetvāti ‘‘ puratthābhimukho uttarābhimukho vā gacchā ’’ tiādīni avatvā hatthe gahetvā nissandehaṃ katvā ‘‘ esa maggo ’’ ti evaṃ vatvā ‘‘ gacchā ’’ ti vadeyya .
Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī .
Nikkujjitaṃ ukkujjeyyāti ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ tassa ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya .
Aññāṇassa abhimukhattā heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ , tato eva adhomukhabhāvena asaddhamme patitan ti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ , na yathāsaṅkhayaṃ .
Kāmaṃ kāmacchandādayopi paṭicchādakā , micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikāti āha ‘‘ micchādiṭṭhigahanapaṭicchannan ’’ ti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ micchādiṭṭhiparamāhaṃ , bhikkhave , vajjaṃ vadāmī ’’ ti ( a . ni .1.310).
Sabbāpāyagāmimaggo kummaggo ‘‘ kucchito maggo ’’ ti katvā .
Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo .
Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘ saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā ’’ ti vuttaṃ .
Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo , yathā telasannissayotiM1.174 telapajjota ggahaṇaṃ .
Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi .
Pasannākāran ti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ .
Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ .
Ajjatāti ajjāti padassa vaḍḍhanamattaṃ hettha tā -saddo yathā ‘‘ devatā ’’ ti .
Pāṇehi upetan ti pāṇehi saha saraṇaṃ upetaṃ .
‘‘ Yāva me pāṇā dharanti , tāva saraṇaṃ gatameva maṃ dhāretū ’’ ti āpāṇakoṭikaṃ attano saraṇagamanaṃ pavedeti .
Tenāha ‘‘ yāva me ’’ tiādi .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .