3. Jaṭāsuttavaṇṇanā
23. Yena atthena taṇhā ‘‘ jaṭā ’’ ti vuttā , tamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘ jāliniyā ’’ ti vuttaṃ .
Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritapabhedā attano avayavabhūtā eva jālā etissā atthīti jālinīti vuccati .
Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘ sā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato .
Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇā , kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇāti evaṃ heṭṭhā ca upari ca pavattivasena .
Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā veditabbā , kāmarāgādivasenapi ayamattho veditabbo .
Saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvato aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘ punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhenā ’’ ti .
Idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā , taṃdassanaṃ .
Ayañhettha attho – yathā jālinī veḷugumbassa sākhā , tāsaṃ sañcayādayo ca attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘ jaṭā ’’ ti vuccanti , evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti .
Ime
M1.92 sattā ‘‘ mama idan ’’ ti pariggahitaṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti .
Abbhantaraṭṭho ca anto-saddoti sakaparikkhāresu uppajjanamānāpi taṇhā ‘‘ antojaṭā ’’ ti vuttā .
Pabbajitassa pattādi , gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro .
Attāti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo , upādānakkhandhapañcakaṃ .
Sarīranti keci .
‘‘ Mama attabhāvo sundaro , asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyā ’’ tiādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjanākāro veditabbo .
Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni , attano ca paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni , paresaṃ sabbāni vā .
Saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni , tathā rūpādīni bāhirāyatanāni .
Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo .
Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā katthacipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ ajjhattaṃ anto ’’ tiV1.82 ca vuccati , tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘ bahiddhā bahī ’’ ti ca .
Tenāha bhagavā –
‘‘ ajjhattasaṃyojano puggalo , bahiddhāsaṃyojano puggalo ’’ ti ( a . ni .2.37).Visayabhedena pavattiākārabhedena anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘ tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā ’’ ti vuttaṃ .
Sā pana pajāti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘ jaṭāya jaṭitā pajā ’’ ti .
Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi , ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘ yathā nāma veḷujaṭādīhi … pe … saṃsibbitā ’’ ti āha .
Imaṃ jaṭanti sambandho .
Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ .
Tenassā mahāvisayataṃ vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha .
Vijaṭetuṃ ko samatthoti iminā ‘‘ vijaṭaye ’’ ti padaṃ sattiatthaṃ , na vidhiatthanti dasseti .
Evaṃ ‘‘ antojaṭā ’’ tiādinā puṭṭho athassa bhagavā tamatthaṃ vissajjento ‘‘ sīle patiṭṭhāyā ’’ tiādimāha .
Ettha sīleti kusalasīle .
Taṃ pana pātimokkhasaṃvarādibhedesu parisuddhameva icchitabbanti āha ‘‘ catupārisuddhisīle ’’ ti .
Narati
M1.93 netīti naro , puriso .Kāmaṃ itthīpi taṇhājaṭāvijaṭane samatthā atthi , padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘ naro ’’ ti āha yathā ‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti , aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘ naroti satto ’’ ti vuttaṃ .
Vipākabhūtāya saha paññāya bhavatīti sapañño .
Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ sapaññoti vattabbataṃ arahati .
Vipākapaññāpi hi santānavisesena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayapaccayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato .
Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetukasaddo paṭisandhisaddena sambandhitabbo , na paññāsaddena .
Na hi paññā tihetukā atthi .
Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘ paṭisandhiyaṃ paññā ’’ ti vuttā taṃmūlakattā , na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva .
Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ , samādhi .
So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco .
Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti , samādhi pana tehi vināpi
V1.83 sādhetīti .
Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi cittaṃ , attasantānaṃ cinotītipi cittaṃ , samādhi .
Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva .
Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘ cittasīsena hettha aṭṭha samāpattiyo kathitā ’’ ti .Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā .
Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā ,‘‘ bhāvayan ’’ ti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassento ‘‘ paññānāmena vipassanā kathitā ’’ ti .
Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ , taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva , ātappasaddo viya pana ātāpa-saddo vīriye eva niruḷhoti āha ‘‘ ātāpīti vīriyavā ’’ ti .
Yathā kammaṭṭhānaṃ tāya paññāya parito harīyati pavattīyati , evaṃ sāpi tadatthaṃ yogināti āha ‘‘ pārihāriyapaññā ’’ ti .
Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā .
Yasmā puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā , tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘ yathā nāma puriso ’’ tiādimāha .
Tattha sunisitan ti suṭṭhu
M1.94 nisitaṃ , ativiya tikhiṇanti attho .
Satthassa nisitatarabhāvakaraṇaṃ nisānasilāyaṃ , bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyyaṃ dassento ‘‘ samādhisilāyaṃ sunisitaṃ … pe … paññāhatthena ukkhipitvā ’’ ti āha .
Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo .
Yathāha ‘‘ samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5;4.99;5.1071).
Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato .Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya .
Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma .
Vijaṭanañcettha samucchedavasena pahānanti āha –
‘‘ sañchindeyya sampadāleyyā ’’ ti .
Maggakkhaṇe panesa vijaṭeti nāma , aggaphalakkhaṇe sabbaso vijaṭitajaṭo nāma .
Tenāha ‘‘ idānī ’’ tiādi .
Yasmā jaṭāya vijaṭanaṃ ariyamaggena , tañca kho nibbānaṃ āgamma , tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘ jaṭāya vijaṭanokāsan ’’ ti .
Yattha pana sā vijaṭīyati , taṃ dassetuṃ ‘‘ yattha nāmañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Paṭighaṃ rūpasaññā cā ’’ ti gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā niddeso ,‘‘ paṭigharūpasaññā ’’ ti vuttaṃ hoti .
Paṭighasaññāvasena kāmabhavo gahito kāmabhavapariyāpannattā tāya .
Pathavīkasiṇādirūpe saññā rūpasaññā .
Ubhayatthāpi saññāsīsena cittuppādasseva gahaṇaṃ .
Bhavasaṅkhepenāti bhavabhāvena saṅkhipitabbatāya , bhavalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti attho .
Rūpe vā virajjanavasena ca vattuṃ sakkuṇeyyā idha rūpasaññāti vuttā
V1.84 , evampettha arūpabhavassa ca gahitatā veditabbā .
‘‘ Nāmañca rūpañcā ’’ ti anavasesato nāmarūpaṃ gahitanti arūpabhava-asaññabhavānampettha gahaṇaṃ siddhanti apare .Pariyādiyanaṭṭhāneti pariyādiyanakāraṇe sabbaso khepananimitte nibbāne .
Tenāha ‘‘ nibbānaṃ … pe … dassito hotī ’’ ti .
Jaṭāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Manonivāraṇasuttavaṇṇanā