6. Jarāvaggo
1. Jarāsuttavaṇṇanā
51. Hitassa
M1.128 sādhanato sādhu , yaṃ kiñci atthajātaṃ .
Taṃ pana atthakāmena labhitabbato upasevitabbatoV1.113 laddhakaṃ , kalyāṇaṭṭhena bhaddakanti vuccatīti āha ‘‘ sādhūti laddhakaṃ bhaddakan ’’ ti .‘‘ Sīlaṃ yāva jarā sādhū ’’ ti vuttamatthaṃ byatirekato vibhāvetuṃ ‘‘ iminā idaṃ dassetī ’’ ti vuttaṃ .
Idan ti idaṃ atthajātaṃ .
Patiṭṭhitāti cittasantāne laddhapatiṭṭhā , kenaci asaṃhāriyā .
Tenāha ‘‘ maggena āgatā ’’ ti .
Cittīkataṭṭhādīhīti pūjanīyabhāvādīhi .
Vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ .
Cittīkatanti ratanan ti idaṃ ratanaṃ nāma loke cittīkataṃ vatthūnaṃ sahassagghanatādivasena .
Yepi loke cittīkatā khattiyapaṇḍita-catumahārāja-sakka-suyāma-mahābrahmādayo , tesaṃ cittīkato tehi saraṇanti upagantabbatādivasena .
Ratikaran ti pītisukhāvahaṃ .
Jhānaratisukhenāti duvidhenapi jhānaratisukhena .
Tuletun ti paricchindituṃ .
Guṇapāramin ti guṇānaṃ ukkaṃsapāramiṃ .
Dullabho anekāni asaṅkhyeyyāni atidhāvitvāpi laddhuṃ asakkuṇeyyattā .
Anomoti anūno paripuṇṇo .
Tattha visesato anomasattaparibhogato tehi ‘‘ sammāsambuddho bhagavā ’’ ti anussaritabbatoti āha ‘‘ bhagavā anomo sīlenā ’’ tiādi .
Ariyamaggapaññāyeva idha adhippetāti ‘‘ idha pana dullabhapātubhāvaṭṭhena paññā ‘ ratanan ’ ti vuttan ’’ ti āha .
Pujjaphalanibbattanato , attano santānaṃ punātīti ca puññacetanā puññaṃ , sā pana yassa uppannā , tasseva āveṇikatāya anaññasādhāraṇattā kenacipi anāhaṭā , aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ arūpattā ’’ ti vuttaṃ .
Jarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ajarasāsuttavaṇṇanā
52. Ajīraṇenāti
M1.129 jiṇṇabhāvānāpajjanena .
Lakkhaṇavacanañcetaṃ avināsappattiyā .
Tenāha ‘‘ avipattiyāti attho ’’ ti .Niddhamitabboti nīharitabbo .
Ajarasāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Mittasuttavaṇṇanā
53. Saha atthena vattatīti sattho , bhaṇḍamūlaṃ gahetvā vāṇijjavasena desantarādīsu vicaraṇakajanasamūho .
Tenāha ‘‘ saddhiṃcaro ’’ ti , sahacaraṇakoti attho .
Mittan ti sinehayogena mittakiccayuttaṃ
V1.114 .
Idhādhippetappakāraṃ dassetuṃ ‘‘ roge uppanne ’’ tiādi vuttaṃ .Tathārūpeti jigucchanīye , duttikicche vā .
Yathā asaṇṭhitānaṃ saṇṭhāpanavasena pavasato purisassa bhogabyasane nāthatā , evaṃ puttasinehavasena puttassa mātuyā antogehe nāthatāti vuttaṃ ‘‘ mātā mittaṃ sake ghare ’’ ti .
Atthajātassāti upaṭṭhitapayojanassāti atthoti āha ‘‘ uppannakiccassā ’’ ti .
Samparāyahitan ti samparāye hitāvahaṃ .
Mittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vatthusuttavaṇṇanā
54. Patiṭṭhāti avassayo .
Guyhassāti guhitabbassa rahassassa .
Paramo sakhā nāma atipiyaṭṭhānatāya .
Vatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṭhamajanasuttavaṇṇanā
55. Vidhāvatīti vividhaṃ rūpaṃ padhāvati , yathākāmaṃ pavattatīti attho .
Paṭhamajanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Dutiyajanasuttavaṇṇanā
56. Vaṭṭadukkhatoti
M1.130 saṃsāradukkhato .
Saṃsāro hi kilesakammavipākānaṃ aparāparuppattitāya vidhāvati .
Tañca dukkhaṃ dukkhamattāya nānāvidhadukkharāsibhāvato .Dutiyajanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Tatiyajanasuttavaṇṇanā
57. Nipphattīti iṭṭhāniṭṭhavipākānaṃ nipphajjanato nipphatti .
Tato eva avassayo , nipphattitavipākassa avassayo adhiṭṭhānaṃ kāraṇanti attho .
Tatiyajanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Uppathasuttavaṇṇanā
58. Amaggoti
V1.115 na maggo anupāyo .Rattindivakkhayoti tattha vayakkhaṇassa pākaṭabhāvato .
Vuttakkhaṇopi hi sayaṃ khīyateva .
Sesaṃ bāhiramalaṃ vatthasarīrādibhūtaṃ .
Tathā hi ‘‘ bhasmakhārādīhi dhovitvā sakkā sodhetun ’’ ti vuttaṃ .
Duṭṭhoti dūsito sattasantāno na sakkā suddho nāma kātuṃ abbhantaramalīnabhāvāpādanato .
Itthiyan ti brahmacariyassa antarāyakarāyapi .
Pajāti sattakāyo sajjati saṅgaṃ karoti yāthāvato ādīnavaṃ apassanto .
Indriyasaṃvarādi kilesānaṃ tāpanato tapo , tenāha ‘‘ sabbāpī ’’ tiādi .
Uppathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Dutiyasuttavaṇṇanā
59. Kissāti
M1.131 bhummatthe sāmivacananti āha ‘‘ kismiṃ abhirato ’’ ti .Saddhā nāma anavajjasabhāvā , tasmā lokiyalokuttarahitasukhāvahāti āha ‘‘ sugatiñceva nibbānañca gacchantassa dutiyikā ’’ ti .
Anusāsati hitacariyāya pariṇāyikabhāvato .
Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Kavisuttavaṇṇanā
60. Gāyattiādikoti chabbīsatiyā chandesu gāyattiādiko ukkatipariyosāno chando gāthānaṃ nidānaṃ samuṭṭhānaṃ ‘‘ samuṭṭhahati etenā ’’ ti katvā .
Tehi pana anuṭṭhubhādiko hotīti āha ‘‘ chando gāthānaṃ nidānan ’’ ti .
Pubbapaṭṭhāpanagāthāti dhammakathāya ādito ārocanabhāvajānanatthaṃ satijananaṃ viya pavattitagāthā .
Akkharañhi padaṃ janetīti yasmā akkharasamudāyo padaṃ , padasamudāyo gāthā , samudāyo ca samudāyīhi byañjīyati taṃpavattanato , tasmā byañjanabhāve ṭhitaṃ akkharaṃ , taṃsamudāyo padaṃ , padaṃ taṃ viyañjetā janetā viya hotīti ‘‘ akkharañhi padaṃ janetī ’’ ti vuttaṃ .
Akkharaṃ hi uccāritaviddhaṃsitāya taṃtaṃkhaṇamattāvaṭṭhāyīpi parato pavattiyā manoviññāṇavīthiyā saṅkalanavasena ekajjhaṃ katvā padabhāvena gayhamānaṃ yathāsaṅketamatthaṃ byañjeti .
Padaṃ gāthaṃ janetīti etthāpi eseva nayo .
Gāthā atthaṃ pakāsetīti gāthāsaññito padasamudāyo kiriyākārakasambandhavasena sambandhito kattuadhippāyānurūpaṃ ālocitavilocitaṃ saṃhitaṃ atthaṃ vibhāveti .
Samuddādipaṇṇattinissitā vohārasannissayeneva
V1.116 pavattatīti katvā .
Tenāha ‘‘ gāthā ārabhanto ’’ tiādi .Āsayoti avassayoti āha ‘‘ patiṭṭhā ’’ ti kavitoti vicittakathīādito .
Kavisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Jarāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .