10. Samiddhisuttavaṇṇanā
20. Tapanabhāvena
V1.73 tapanodakattā tapodāti tassa rahadassa nāmaṃ .
Tenāha ‘‘ tattodakassa rahadassā ’’ ti .Tatoti nāgabhavane udakarahadato tapodā nāma nadī sandati .
Sā hi nadī bhūmitalaṃ ārohati .
‘‘ Edisā jātā ’’ ti vacanaseso .
Petalokoti lohakumbhinirayā idhādhippetāti vadanti .
Rahadassa pana ādito pabbatapādavanantaresu bahū petā viharanti , svāyamattho petavatthupāḷiyā lakkhaṇasaṃyuttena ca dīpetabbo .
Yatāyan ti yato rahadato ayaṃ .
Sātodakoti madhurodako .
Setodakoti parisuddhodako , anāvilodakoti attho .
Tatoti tapodānadito .
Samiddhoti avayavānaṃ sampuṇṇatāya saṃsiddhiyāva sammā iddho .
Tenāha ‘‘ abhirūpo ’’ tiādi .
Padhāne sammasanadhamme niyutto , taṃ vā ettha atthīti padhāniko .
Senāsanaṃ suṭṭhapitadvāravātapānaṃ , tesaṃ pidahanena utuṃ gāhāpetvā .
Pubbāpayamānoti nhānato pubbabhāge viya vodakabhāvaṃ āpajjamāno gamento .
Avattaṃ paṭikkhipitvā vattaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha … pe … na otaritabban ’’ ti paṭhamaṃ vuttaṃ .
Sabbadisāpalokanaṃ yathā nhāyanaṭṭhānassa manussehi vivittabhāvajānanatthaṃ .
Khāṇuādivavatthāpanaṃ cīvarādīnaṃ ṭhapanatthaṃ udakasamīpeti
M1.83 adhippāyo .
Ukkāsanaṃ amanussānaṃ apagamanatthaṃ .
Avakujjaṭṭhānaṃ taṅkhaṇepi uparimakāyassa ujukaṃ avivaṭakaraṇatthaṃ .
Cīvarapiṭṭheyeva ṭhapetabbaṃ yattha vā tattha vā aṭṭhapetvā .Udakanteti udakasamīpe .
Sinnaṭṭhānan ti sedagatapadeso .
Pasāretabbaṃ tassa sukkhāpanatthaṃ .
Saṃharitvā ṭhapanaṃ puna sukhena gahetvā nivāsanatthaṃ .
Nābhippamāṇamattaṃ otaraṇaṃ tāvatā udakapaṭicchādilakkhaṇappattato .
Vīciṃ anuṭṭhāpentenātiādi saṃyatakāritādassanaṃ .
Nivāsanaṃ parikkhipitvāti antaravāsakaṃ kaṭippadesassa yathā parito hoti , evaṃ khipitvā parivasitvā .
Sarīravaṇṇopi vippasīdi sammadeva bhāvanānussatimpi vindantassāti adhippāyo .
Samanaṃ niggahetun ti kilesavasaṃ gataṃ attano cittaṃ niggaṇhituṃ .
Kāmūpanītāti kāmaṃ upagatacittā .
Atha vā kilesakāmena there upanītacittā .
Aparibhuñjitvāti ananubhotvā .
Anubhavitabbanti atthato āpannamevāti āha ‘‘ pañcakāmaguṇe ’’ ti
V1.74 .Bhikkhasīti yācasi .
Tañca bhikkhācariyavasenāti āha ‘‘ piṇḍāya carasī ’’ ti .
Kāmaparibhogagarugamanakālo nāma visesato paṭhamayobbanāvatthāti āha ‘‘ daharayobbanakālo ’’ ti .
Obhaggenāti majjhe saṃbhaggakāyena .
Jiṇṇakāle hi sattānaṃ kaṭiyaṃ kāyo obhaggo hoti .
Voti nipātamattaṃ ‘‘ ye hi vo ariyā ’’ tiādīsu viya .
Sattānan ti sāmaññavacanaṃ , na manussānaṃ eva .
Dehanikkhepanan ti kaḷevaraṭṭhapitaṭṭhānaṃ .
Natthi etesaṃ nimittanti animittā ,‘‘ ettakaṃ ayaṃ jīvatī ’’ tiādinā sañjānananimittarahitāti attho .
Na nāyareti na ñāyanti .
Ito paran ti ettha paran ti aññaṃ kālaṃ .
Tena orakālassapi saṅgaho siddho hoti .
Paramāyuno orakāle eva cettha paranti adhippetaṃ tato paraṃ sattānaṃ jīvitassa abhāvato .
Vavatthānābhāvatoti kālavasena vavatthānābhāvato .
Vavatthānan ti cettha paricchedo veditabbo , na asaṅkarato vavatthānaṃ , nicchayo vā .
Abbudapesītiādīsu abbudakālo pesikālotiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo .
Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā .
Tenāha pubbaṇhepi hītiādi
M1.84 .Idheva dehena patitabbanti sambandho .
Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme , gāme jātānaṃ nagare , vane jātānaṃ janapade , janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato .
Ito cutenāti ito gatito cutena .
Idha imissaṃ gatiyaṃ .
Yante yuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati , evaṃ kālo gatipañcakanti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ kāloti ayaṃ maraṇakālo .
Pacchime kāleti pacchime vaye .
Tisso vayosīmāti .
Paṭhamādikā tisso vayassa sīmā atikkantena .
Purimānaṃ hi dvinnaṃ vayānaṃ sabbaso sīmā atikkamitvā pacchimassa ādisīmaṃ atikkanto tathā vutto .
‘‘ Ayañhi samaṇadhammo … pe … na sakkā kātun ’’ ti vatvā tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ tadā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Gaṇhitun ti pāḷito atthato ca hadaye ṭhapanavasena gaṇhituṃ .
Paribhuñjitun ti vuttadhammapariharaṇasukhaṃ anubhavituṃ .
Ekassa kathanato paṭhamaṃ gāthaṃ suttaṃ vā ussāreti , tasmiṃ niṭṭhite itaro dhammakathiko taṃyeva vitthārento dhammaṃ katheti , ayaṃ sarabhāṇadhammakathā .
Suttageyyānusārena yāva pariyosānā ussāraṇaṃ sarabhaññadhammakathā .
‘‘ Mā maṃ kālo upaccagā ’’ ti vadanto ‘‘ samaṇadhammassa karaṇassa ayaṃ me kālo ’’ ti katheti , tato paro ‘‘ pacchimavayo añño kālo ’’ ti katheti .
‘‘ Kālaṃ vohaṃ … pe … tasmā abhutvā bhikkhāmī ’’ ti vadanto attanā kataṃ paṭipattiñca sahetukaṃ sānisaṃsaṃ katheti .
Taṃ
V1.75 gāravakāraṇaṃ sandhāya .
Etan ti ‘‘ atha kho sā devatā pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā ’’ ti etaṃ vuttaṃ .Daharo tvantiādimāha lobhābhibhūtatāya adhigatattā .
Sabbasampattiyuttoti bhogasampadā parivārasampadāti sabbasampattīhi yutto .
Alaṅkāraparihāran ti alaṅkārakaraṇaṃ .
Anikkīḷitāvīti akīḷitapubbo .
Kīḷanañcettha kāmānaṃ paribhogoti āha ‘‘ abhuttāvī ’’ ti .
Akatakāmakīḷoti akatakāmānubhavanappayogo .
Sayaṃ attanā eva dissantīti sandiṭṭhā , sandiṭṭhā eva sandiṭṭhikā , attapaccakkhato sandiṭṭhikā .
Pakaṭṭho kālo patto etesanti kālikā , te kālike .
Cittānantaran ti
M1.85 icchitacittānantaraṃ , icchiticchitārammaṇākāreti attho .
Tenevāha ‘‘ cittānantaraṃ icchiticchitārammaṇānubhavanaṃ na sampajjatī ’’ tiādi .
Cittānantaraṃ laddhabbatāyāti anantaritasamādhicittānantaraṃ laddhabbaphalatāya .Samohitesupīti sambhatesupi .
Sampannakāmassāti samiddhakāmassa .
Cittakārā rūpalābhena , potthakārā paṭimākārakā , rūpakārā dantarūpakaṭṭharūpa-loharūpādikārakā .
Ādi saddena nānārūpavesadhārīnaṃ naṭādīnaṃ saṅgaho .
Sesadvāresūti ettha gandhabbamālākārasūpakārādayo vattabbā .
Soti samiddhitthero .
Samohitasampattināti saṅgāhabhogūpakaraṇasampattinā .
Pattabbadukkhassāti kāmānaṃ āpajjanarakkhaṇavasena laddhabbassa kāyikacetasikadukkhassa .
Upāyāsassāti daḷhaparissamassa viratassa .
‘‘ Vissātassā ’’ ti keci .
‘‘ Paccavekkhaṇañāṇenā ’’ ti keci paṭhanti .
Asukasmiṃ nāma kāle phalaṃ hotīti evaṃ udikkhitabbo nassa kāloti akālo .
Etthāti etesu navasu lokuttaradhammesu .
Ehipassavidhin ti ‘‘ ehi passā ’’ ti evaṃ pavattavidhivacanaṃ .
Upanetabboti vā upaneyyo , so eva opaneyyiko .
Viññūhīti vidūhi paṭividdhasaccehi .
Te ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ ugghaṭitaññūādīhī ’’ ti .
‘‘ Paccattan ’’ ti etassa patiattanīti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘ attani attanī ’’ ti .
Sabbapadehi sambandhoti ‘‘ kathaṃ ādīnavo ettha bhiyyo , kathaṃ akāliko ’’ tiādinā sabbehi paccekaṃ sambandho veditabbo .
Navoti taruṇo na ciravasso .
Ye bhikkhunovādakalakkhaṇappattā , te sandhāya ‘‘ vīsativassato paṭṭhāya thero ’’ ti vuttaṃ .
Idha sāsanaṃ nāma sikkhattayasaṅgahaṃ piṭakattayanti āha ‘‘ dhammena
V1.76 hī ’’ tiādi .Tattha dhammena vinayo ettha vinā daṇḍasatthehīti dhammavinayo .
Dhammāya vinayo ettha na āmisatthanti dhammavinayo .
Dhammato vinayo na adhammatoti dhammavinayo .
Dhammo vā bhagavā dhammassāmī dhammakāyattā , tassa dhammasaññitassa satthu vinayo , na takkikānanti dhammavinayo .
Dhamme vinayo na adhamme vinayo .
Dhammo ca so yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne satte apāyesu apatamāne dhāretīti , sabbe saṃkilesato vinetīti vinayo cāti dhammavinayo .
Tenāha ‘‘ ubhayampetaṃ sāsanasseva nāman ’’ ti .
Dhammavinayoti
M1.86 dhammena yutto vinayoti dhammavinayo ājaññaratho viya .
Dhammo ca vinayo cāti vā dhammavinayo , taṃ dhammavinayaṃ .
Dhammavinayānañhi satthubhāvavacanato dhammavinayattasaṃsiddhi dhammavinayānaṃ aññamaññaṃ visesanato .
Abhidhammepi vinayavacananti dhammavinayadvayasiddhi , desitapaññattavacanato dhammavinayasiddhi .
Dhammo catudhā desito sandassana-samādāpana-samuttejana-sampahaṃsanavasena , vinayo catudhā paññatto sīlācārato parājitavasena .
Dhammacariyā sakavisayo , vinayapaññatti buddhavisayo .
Pariyāyena desito dhammo , nippariyāyena paññatto vinayo .
Dhammadesanā adhippāyatthappadhānā , vinayapaññatti vacanatthappadhānā .
Paramatthasaccappadhāno dhammo , sammutisaccappadhāno vinayo .
Āsayasuddhipadhāno dhammo , payogasuddhipadhāno vinayo .
Kiriyadvayasiddhiyā dhammavinayasiddhi .
Dhammena hi anusāsanasiddhi , vinayena ovādasiddhi .
Dhammena dhammakathāsiddhi , vinayena ariyatuṇhībhāvasiddhi .
Sāvajjadvayaparivajjanato dhammavinayasiddhi .
Dhammena hi visesato pakatisāvajjapariccāgasiddhi , vinayena paññattisāvajjapariccāgasiddhi .
Gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇaguṇadvayasiddhi .
Bahussutasutapasannadvayato pariyatti-pariyāpuṇana-dhammavihāra-vibhāgato dhammadharavinayadharavibhāgato ca dhammavinayadvayasiddhi , saraṇadvayasiddhiyā dhammavinayadvayasiddhi .
Idha sattānaṃ duvidhaṃ saraṇaṃ dhammo attā ca .
Tattha dhammo suciṇṇo saraṇaṃ .
‘‘ Dhammo have rakkhati dhammacārin ’’ ti ( theragā .303; jā .1.10.102;1.15.385) hi vuttaṃ .
Sudanto attāpi saraṇaṃ ‘‘ attā hi attano nātho ’’ ti ( dha . pa .160,380) vacanato .
Tena vuttaṃ ‘‘ saraṇadvayasiddhiyā dhammavinayasiddhī ’’ ti .
Tattha yatassa dhammasiddhi , yato ca vinayasiddhi , tadubhayaṃ dassento āha –
‘‘ dhammena hettha dve piṭakāni vuttāni , vinayena vinayapiṭakan ’’ ti .Adhunā āgato idāneva na cirasseva upagato .
Mahante
V1.77 ṭhāne ṭhapetvāti mahesakkhatādassanatthaṃ attano parivārena mahantaṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ pavedetvā .Mahatiyāti upasaṅkamanavandanādivacanāpajjanavasena samāciṇṇāya .
Sabbepi kira nisīdantā taṃ ṭhānaṃ ṭhapetvāva nisīdanti .
Thirakaraṇavasenāti daḷhīkaraṇavasena .
Ayaṃ kira devatā ñāṇasampannā mānajātikā , tasmā nāyaṃ mānaṃ appahāya
M1.87 mama desanaṃ paṭivijjhituṃ sakkotīti mānaniggaṇhanatthaṃ ādito duviññeyyaṃ kathento bhagavā ‘‘ akkheyyasaññino ’’ tiādinā tāya ñātumicchitakāmānaṃ kālikādibhāvaṃ , dhammassa ca sandiṭṭhikādibhāvaṃ vibhāvento dve gāthā abhāsi .
Akkheyyatoti gihiliṅgapariyāyanāmavisesādivasena tathā tathā akkhātabbato .
Tenāha ‘‘ kathānaṃ vatthubhūtato ’’ ti .
Etesan ti sattānaṃ .Patiṭṭhitāti pavattitā āsattā .
Pañcannaṃ kāmasaṅgādīnaṃ vasena āsattā hontu , itaresaṃ pana kathanti ?
Aniṭṭhaṅgatopi hi ‘‘ idaṃ nu kho ’’ tiādinā kaṅkhato tattha āsatto eva nāma avijahanato , tathā vikkhepagato vikkhepavatthusmiṃ , anusayānaṃ pana āsattabhāve vattabbameva natthi .
Maccuno yogan ti , maccubandhanaṃ , maraṇadhammatanti attho .
Yasmā apariññātavatthukā anatītamaraṇattā maccunā yathāruci payojetabbā , tattha tattha uparūpari ca khipitāya āṇāya abbhantare eva honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ payogaṃ … pe … āgacchantī ’’ ti .
Yasmā tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmā , nesampi kālassa laddhabbatāya kālikatā idha akkheyyavacanena paveditā .
Tenāha –
‘‘ evamimāya gāthāya kālikā kāmā kathitā ’’ ti .
Sabbepi tebhūmakā dhammā kamanīyā , yasmā ca kālikānaṃ kāmānaṃ tathāsabhāvatā kathitā .
Ayampi gāthā tadatthameva dīpetīti imāya te kathitā eva honti .
Ye ca sattā pañcasu khandhesu diṭṭhitaṇhādivasena patiṭṭhitā ‘‘ itthī , puriso , ahaṃ , mamā ’’ ti ca abhinivisiya kāme paribhuñjanti , te maraṇaṃ nātivattanti .
Evampettha kāmānaṃ kālikattho kathitoti āha ‘‘ kālikā kāmā kathitā ’’ ti .
Ayaṃ ñātapariññāti rūpārūpadhamme lakkhaṇādito ñāte katvā paricchindanapaññā .
Tenāha ‘‘ evaṃ ñātaṃ katvā ’’ tiādi .
Padaṭṭhānaggahaṇeneva cettha tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ paccayo gahitoti paccayapariggahassapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Tīreti tuleti vīmaṃsati .
Dvācattālīsāya ākārehīti iminā matthakappattaṃ mahāvipassanaṃ dasseti .
Te pana ākārā visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya vuttanayena veditabbā .
‘‘ Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādinā vipassanākkhaṇepi ekadesena pahānaṃ labbhateva , anavasesato pana pahānavasena pahānapariññaṃ dassento
V1.78 āha ‘‘ aggamaggenaM1.88 … pe … ayaṃ pahānapariññā ’’ ti .Tathā ca āha ‘‘ evaṃ tīhi pariññāhī ’’ tiādi .
Akkhātāran ti akkhātabbaṃ , na akkheyyakaṃ .
Tenāha ‘‘ kammavasena kārakan ’’ tiādi .
Kārakan ti ca sādhanamāha .
Na maññatīti vā maññanaṃ nappavatteti akkhātāran ti khīṇāsavaṃ .
Atha vā tañhi tassa na hotīti taṃ kāraṇaṃ tassa khīṇāsavassa na hoti na vijjati , yena diṭṭhitaṇhādikāraṇena akkheyyaṃ khandhapañcakaṃ ‘‘ tisso ’’ ti vā ‘‘ phusso ’’ ti vā ‘‘ itthī ’’ ti vā ‘‘ puriso ’’ ti vā abhinivissa vadeyyāti evamettha attho veditabbo .
Manussanāgādīhi pūjanīyattā ‘‘ yakkho ’’ ti sabbadevānaṃ sādhāraṇavacananti devadhītāpi ‘‘ yakkhī ’’ ti vuttā .
Akkheyyan ti pahānapariññāya pahānamaggo , tassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānampi gahitaṃ .
Na maññatīti khīṇāsavassa assa phalappattīti āha ‘‘ navavidho lokuttaradhammo kathito ’’ ti .
Visesīti visesajātiādivasena seyyoti attho .
Tesu gahitesūti tesu seyyamānādīsu tīsu mānesu gahitesu .
Tayo seyyamānā , tayo sadisamānā , tayo hīnamānā gahitāva honti .
So puggaloti so appahīnamaññanapuggalo .
Teneva mānena hetubhūtena .
Upaḍḍhagāthāyāti purimaddhena pana vatthukāmā vuttāti āha ‘‘ kālikā kāmā kathitā ’’ ti .
Vidhīyati visadisākārena ṭhapīyatīti vidhā , koṭṭhāso .
Kathaṃvidhan ti kathaṃ patiṭṭhitaṃ , kena pakārena pavattitanti attho .
Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato vidhā , māno .
Mānesūti nimittatthe bhummaṃ , mānahetūti attho .
Na calatīti na vedhati attano parisuddhapakatiṃ avijahanato .
Paññā ‘‘ saṅkhā ’’ ti āgatā , paññāti yoniso paṭisaṅkhānaṃ .
Saṅkhāyakoti saṅkalanapaduppādanādi-piṇḍagaṇanāvasena gaṇako papañcasaṅkhāti mānādipapañcabhāgā .
Te te dhammā sammā yāthāvato saṅkhāyanti upatiṭṭhanti etāyāti saṅkhā , paññā .
Ekaṃ dvetiādinā saṅkhānaṃ gaṇanaṃ paricchindananti saṅkhā , gaṇanā .
Saṅkhāyati bhāgaso kathīyatīti saṅkhā
M1.89 , koṭṭhāso .
Saṅkhānaṃ satto puggalotiādinā saññāpananti saṅkhā , rattotiādi paṇṇatti .Khīṇāsavo jahi pajahi rāgādīnaṃ suppahīnattā .
Navabhedaṃ pabhedato , saṅkhepato tividhamānan ti attho .
Navavidhan ti vā pāṭhe navabhedattā antarabhedavasena navavidhanti attho .
Paccayavisesehi itthibhāvādivisesehi visesena
V1.79 mānīyati gabbho etthāti vimānaṃ , gabbhāsayo .
Na upagacchīti na upagamissati .
Tenāha ‘‘ anāgatatthe atītavacanan ’’ ti .‘‘ Nājjhagā ’’ ti hi atītaṃ ‘‘ na gamissatī ’’ ti etasmiṃ atthe .
Chindi ariyamaggasatthena .
Olokayamānā upapattīsu .
Sattanivesanesūti sattānaṃ upapajjaṭṭhānesu .
Lokuttaradhammameva kathesi arahattassa paveditattā .
‘‘ Gāthāya atthaṃ kathetuṃ vaṭṭatī ’’ ti attha-saddo āharitvā vattabbo .
Aṭṭhaṅgikamaggavasenapīti etthāpi eseva nayo .
Satisampajaññaṃ nāma kusaladhammānuyoge kāraṇanti āha ‘‘ dasakusalakammapathakāraṇan ’’ ti .
Aṭṭhaṅgikamaggavasena ca gāthāatthavacane ayaṃ idāni vuccamāno vitthāra- nayo .
Tasmiṃ kira ṭhāneti tasmiṃ kira devatāya pucchitaṃ pañhaṃ vissajjanaṭṭhāne .
Devatāya ñāṇaparipākaṃ oloketvā anupubbiyā kathāya saddhiṃ sāmukkaṃsikadesanā mahatī dhammadesanā ahosi .
Ñāṇaṃ pesetvāti satthudesanāya anussaraṇavasena pattavisuddhipaṭipāṭipavattaṃ bhāvanāñāṇaṃ bandhitvā .
Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti satthudesanāvilāsena attano ca paripakkañāṇattā paṭhamaṃ phalaṃ patvā .
Evamāhāti evaṃ ‘‘ pāpaṃ na kayirā ’’ tiādippakārena gāthamāha .
Aṅgaṃ na hoti , ājīvo yathā kuppamāno vācākammantavasena kuppati , tathā sampajjamānopīti .
So vācākammantapakkhiko , tasmā taggahaṇena gahitova hoti .
Vāyāmasatisamādhayo gahitā samādhikkhandhasaṅgahato .
Sammādiṭṭhisammāsaṅkappā gahitā paññākkhandhasaṅgahato .
Antadvayavivajjanaṃ gahitaṃ sarūpenevāti adhippāyo .
Itītiādi nigamanaṃ .
Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Nandanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .