3. Tatiyavaggo
1. Sambahulasuttavaṇṇanā
157. Jaṭācumbaṭakenāti sīse paṭimukkena jaṭākalāpena .
Apariggahabrāhmaṇapabbajitā hi jaṭāya uñchācariyaṃ caranti .
Udumbaradaṇḍa ñhi attaguttatthāya gahitaṃ tesaṃ appicchabhāvappakāsanaṃ .
Tenāha ‘‘ appicchabhāvappakāsanatthan ’’ ti .
Sīsaṃ okampetvāti ettha ativiya sīsassa okampitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ hanukena uraṃ paharanto adhonataṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .
Jivhaṃ nīharitvāti lambanacālanavasena mukhato nikkhāmetvā .
Tenāha ‘‘ uddhan ’’ tiādi .
Tisākhan ti tibhaṅgabhakuṭi viya nalāṭe jātattā nalāṭikaṃ .
Tenāha ‘‘ nalāṭe uṭṭhitaṃ valittayan ’’ ti , tibhaṅgavalikaṃ nalāṭe katvāti attho .
Attanova teleti attanova pāpakammanibbattake tele , pacitabbaṭṭhānageheti adhippāyo .
Sambahulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Samiddhisuttavaṇṇanā
158. Mayhaṃ
V1.189 lābhāti evarūpassa nāma sammāsambuddhassa satthussa paṭilābho , evarūpassa ca nāma niyyānikassa saddhammassa paṭilābho , evarūpānañca suppaṭipannānaṃ sabrahmacārīnaṃ paṭilābho , ete mayhaṃ suladdhalābhā .
Mayhaṃ suladdhan ti yañcetaṃ mama niyyānikasāsane pabbajjā upasampadā , tasmiñca abhiratīti sabbañcetaṃ mayā suladdhaṃ .
Yathā panassa evaṃ cetaso parivitakko uppanno , taṃ dassetuṃ ‘‘ so kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
CaritānurūpavasenaM1.216 gahitaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ .
Pāsādikan ti pasādāvahaṃ .
Evamahosīti ‘‘ lābhā vata me ’’ tiādinā evaṃ parivitakko ahosi .Nisinnasadisoti nisinno viya .
Tasmiṃyeva ṭhāneti yasmiṃ ṭhāne nisinnaṃ māro upasaṅkami , tasmiṃyeva ṭhāne .
Tassāti samiddhittherassa .
Kammaṭṭhānaṃ sappāyan ti kammaṭṭhānabhāvanāya anuyuñjanaṃ sappāyaṃ upakārāvahaṃ bhavissati .
Mayhan ti mayā .
Sati ca paññā ca satipaññā , tā ariyamaggena jānanasamatthanabhāvena avabuddhā .
Thero kira tadā vipassanaṃ ussukkāpesi .
Kāman ti yathāruci .
Keci ‘‘ kāmaṃ karassūti āyasmato ‘ kāmā ’ ti mārassa ālapanan ’’ ti vadanti .
Vibhiṃsakārahānīti bhayānakārahāni .
Rūpānīti vippakārāni .
Vippakāratthopi hi rūpasaddo ‘‘ rūpaṃ dasseti anappakan ’’ tiādīsu viya .
Na kampessasīti samaṇadhammakaraṇato na calissasi .
Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Godhikasuttavaṇṇanā
159. Pabbatassa passeti pabbatapāde upaccakāyaṃ .
Samaye samaye laddhattā sāmayikaṃ .
Tenāha ‘‘ appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccatī ’’ ti .
Lokiyavimutti hi anaccantapahāyitāya samayavimutti nāma , lokuttaravimutti accantapahāyitāya asamayavimutti .
Tāhi samannāgatā ‘‘ samayavimuttā , asamayavimuttā ’’ ti ca vuccanti .
Yāva paṭhamajjhānanibbattanaṃ , tāva kasmā parihāyīti attho ?
Sābādhattāti sarogattā .
Vātapittasemhavasenāti kadāci vātapittavasena , kadāci vātasemhavasena , ubhinnampi sannipātavasena .
Anusāyikoti kāyaṃ anugantvā sayito , yāpyāmayabhāvena ṭhitoti attho .
Samādhissāti samādhibhāvanāya .
Upakārakadhamme utubhojanādike .
Pūretun ti samodhānetuṃ .
Parihāyīti sarīrassa akallabhāvato .
Āhareyyan ti
V1.190M1.217 jīvitaharaṇatthāya upaneyyaṃ .
Nibaddhā gati hoti kevalaṃ brahmalokūpapattito , na sotāpannādīnaṃ viya paricchinnabhāvena .
Tenāha ‘‘ brahmaloke nibbattatī ’’ ti .Jalamānāti samuṭṭhitaniyataiddhiyā anaññasādhāraṇaparivārasampattiyā ca sadevake loke jalamānā .
Maṃsacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumā .
Ānubhāvadharāti acinteyyāparimeyyabuddhānubhāvasampannā .
Ānubhāvapariyāyopi hi juti-saddo hoti ‘‘ iddhijutibalavīriyūpapattī ’’ tiādīsu ( jā .2.22.1589,1595) viya .
Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ .
Tannibbattanā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā .
Sīlādīnīti anuttarasīlādīni .
Sikkhamānoti sikkhāni bhāvento attano santāne uppādento .
Na cittabhāvanā .
Tenāha ‘‘ sakaraṇīyo ’’ ti .
Janeti sattassa kāye , sadevake loketi attho .
Vissutāti anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi vissutā .
Vedanaṃ vikkhambhetvāti uppannaṃ dukkhavedanaṃ paṭicca uppannaattakilamathaṃ anuppādanavasena vikkhambhetvā taṃyeva vedanaṃ pariggahetvā pavattavipassanā vīthimeva otaratīti katvā mūlakammaṭṭhānan ti vuttaṃ .
‘‘ Samasīsī hutvā parinibbāyī ’’ ti vatvā tassa pabhedaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ samasīsī nāma tividho hotī ’’ tiādimāha .
Iriyāpathavasena samasīsī iriyāpathasamasīsī .
Esa nayo sesadvayepi .
Iriyāpathakopanañcāti iriyāpathehi asamāyogo .
Ekappahārenevāti ekavelāyameva .
Parinibbānavasenāti anupādisesaparinibbānavasena , na kilesakkhayamattena .
Etthāti etesu dvīsu nayesu .
Evaṃ sati teneva iriyāpathena vipassanaṃ paṭṭhapetvā teneva iriyāpathena , ekasmiṃ antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāyantā khīṇāsavā bahavopi samasīsino eva sambhaveyyuṃ .
Tasmā vuttanayeneva attho veditabbo .
Sīsañcettha
M1.218 terasa – palibodhasīsaṃ taṇhā , bandhanasīsaṃ māno , parāmāsasīsaṃ diṭṭhi , vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ , kilesasīsaṃ avijjā , adhimokkhasīsaṃ saddhā , paggahasīsaṃ vīriyaṃ , upaṭṭhānasīsaṃ sati , avikkhepasīsaṃ samādhi , dassanasīsaṃ paññā , pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ , gocarasīsaṃ vimokkho , saṅkhārasīsaṃ nirodhoti .
Imesu terasasu sīsesu palibodhasīsādīni pavattisīsañca pariyādiyitabbāni , adhimokkhasīsādīni pariyādāyakāni , pariyādāyakaphalaṃ gocarasīsaṃ .
Tañhi visayajjhattaṃ phalaṃ vimokkho , pariyādāyakassa maggassa phalassa ca ārammaṇaṃV1.191 saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ pariyādāyakaphalārammaṇānaṃ saha viya saṃsiddhaṃ dassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ paṭisambhidāyaṃ terasa sīsāni vuttāni .
Idha pana ‘‘ apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā ’’ ti ( pu . pa .16) vacanato tesu kilesapavattasīsānameva vasena yojanaṃ karonto ‘‘ ettha ca pavattisīsan ’’ tiādimāha .
Tattha pavattisīsaṃ pavattato vuṭṭhahanto maggo cutito uddhaṃ appavattikaraṇavasena yadipi pariyādīyati , yāva pana cuti , tāva pavattisabbhāvato ‘‘ pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ khepetī ’’ ti āha .
Kilesapariyādānena pana maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti .
‘‘ Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.78; saṃ . ni .3.12) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti , taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti , teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā veditabbāti dassento ‘‘ dvinnaṃ cittānaṃ ekato uppādo natthī ’’ tiādimāha .
Dvinnaṃ cittānan ti cuticittamaggacittānaṃ .
Tan ti paccavekkhaṇaṃ paripuṇṇajavanacittānaṃ sattakkhattuṃ pavattiyā , aparipuṇṇānaṃ vā pañcakkhattuṃ pavattiyā .
Kiñcāpi ‘‘ eko vā dve vā ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ ekaṃ vā dve vā tadārammaṇacittānī ’’ ti , heṭṭhimantena pana dve pavattanti .Uppāṭetvāti
M1.219 uddharitvāti attho .Anupādisesenāti anupādisesanibbānena .
Dhūmāyitattan ti dhūmassa viya ayitabhāvaṃ pavattiākāraṃ .
Dhūmasadisā valāhakā dhūmavalāhakā , timiravalāhakā , ye mahikā ‘‘ timiran ’’ ti vuccanti .
Appatiṭṭhitenāti patiṭṭhaṃ alabhantena .
Itthambhūtalakkhaṇe etaṃ karaṇavacanaṃ , anuppattidhammenāti attho .
Sati hi uppāde patiṭṭhitaṃ nāma siyā , aṭṭhakathāyaṃ pana yadeva tassa viññāṇassa appatiṭṭhānakāraṇaṃ , tadeva parinibbānakāraṇanti vuttaṃ ‘‘ appatiṭṭhitakāraṇā ’’ ti .
Sokena phuṭṭhassāti ‘‘ aphalo vata me vāyāmo jāto ’’ ti sokena abhibhūtassa .
Abhassathāti balavasokābhitunnassa satisammosā sithilaṃ gahitā bhassi patitā sā kacchā .
Godhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
160. Yasmā
V1.192 kapilavatthuto nikkhantakālato paṭṭhāya māro otārāpekkho lokanāthaṃ anubandhituṃ āraddho , tasmā vuttaṃ ‘‘ pure bodhiyā chabbassānī ’’ ti .Atigahetvāti anugantvā tassa yathāruci paṭipattiṃ anuvatto viya hutvā .
Avajjhāyantoti pajjhāyanto .
Jito vittaparājito asi nu .
Pamāṇātikkantan ti garutaraṃ .
Khanitvā ummūletvā .
Kāmāsavādīni pajahanto anāsavo .
Pehīti apehi .
Pāragāminoti pāraṅgamanasīlā .
Tekāliko ayaṃ gāmi-saddoti āha ‘‘ yepī ’’ tiādi .
Māravisūkānīti mārakaṇṭakāni kaṇṭakasadisāni mārassa durācārāni .
Viruddhasevitāni virodhavasena tāsaṃyeva vevacanāni .
Tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ appamāyū ’’ tiādi vuttaṃ .
Nibbejanīyāti nibbedadāyikā .
Ukkaṇṭhanīyāti ukkaṇṭhavahā .
Vikappavasena
M1.220 veditabbo opammaparikappavisayattā tassa kiriyāpadassa .
Tenāha ‘‘ anuparigaccheyyā ’’ ti .Etthāti etasmiṃ medavaṇṇavatthusmiṃ .
Mudun ti mudumadhurasaṃ vindeyyāma paṭilabheyyāma .
Assādoti assādetabbo .
Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Māradhītusuttavaṇṇanā
161. Cintesīti sokavasiko hutvā cintayi .
Gaṇikārahatthiniyoti dīpakakareṇuyo .
Ekasataṃ ekasatan ti ekasataṃ ekasataṃ paccekaṃ sataṃ satanti attho .
Tenāha ‘‘ ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā ’’ ti .
Kumārivaṇṇasatan ti kumāritthīnaṃ attabhāvānaṃ sataṃ .
Tā kira paṭhamaṃ kaññārūpena attānaṃ dassesuṃ .
Anupagatapupphānañhi samaññā kaññāti .
Puna yathāvuttakumārirūpena upagatapupphā hi kumārī .
Puna vadhukārūpena .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ avijātavaṇṇasatan ’’ ti
V1.193 .
Tatiyavāre yuvatirūpena .
Vijātā hi itthī anatikkantamajjhimavayā yuvatī .
Ettāvatā bālā taruṇī porīti tividhāsu itthīsu purimā dve dassitā , pariyosānavāresu manussajātikānaṃ manussitthiyova ruccantīti tena manussarūpena tā attānaṃ dassesuṃ .Atthassa pattin ti ekantato hitānuppattiṃ .
Hadayassa santin ti paramacittupasamaṃ .
Kilesasenan ti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ .
Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena .
Eko ahaṃ jhāyantoti gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo ahaṃ lakkhaṇūpanijjhānena nijjhāyanto .
Anubujjhin ti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭibujjhiṃ .
Tasmāti yathāvuttavivekasukhasamadhigamanimittaṃ .
Akaraṇenāti mittasanthavassa akaraṇena .
Sakkhīti sakkhibhāvo .
Katamena
M1.221 vihārenāti jhānasamāpattīnaṃ katamena vihārena .
Idha dutiyapadassa attho vissajjanagāthāvaṇṇanāyameva āvi bhavissati .
Anāmantena ‘‘ taṃ puggalan ’’ ti sammukhā ṭhitampi bhagavantaṃ asammukhā viya katvā vadati , kathaṃ tvanti attho .‘‘ Avitakkajhāyī ’’ ti vakkhamānattā ayamevettha kāyapassaddhi veditabbāti āha ‘‘ catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo ’’ ti .
Puññābhisaṅkhārādike kammābhisaṅkhāre .
Kāmālayādīnaṃ abhāvato anālayo .
Na saratīti na savati .
Rāgavasena hi sattā saṃsāramanusavanti .
Na thinoti na thinamiddhacitto .
Mohavasena hi sattā thinamiddhaṃ āpajjantīti .
Diyaḍḍhakilesasahassan ti khuddakavatthuvibhaṅge ( vibha .842,976) āgatesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni apanetvā sesā paññāsādhikaṃ sataṃ kilesā , te brahmajāle ( dī . ni .1.31) āgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ hoti ;
tā ca uppannānuppannabhāvena diguṇitā diyaḍḍhakilesasahassaṃ dasādhikaṃ hoti ;
taṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti ‘‘ diyaḍḍhakilesasahassan ’’ ti vuttaṃ .
Itaresaṃ atītādibhāvāmasanato aggahaṇaṃ pahānassa adhippetattā .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana abhidhammaṭīkāyaṃ ( dha . sa . anuṭī . nidānakathāvaṇṇanā ) vuttanayena veditabbo .
Paṭhamapadenāti ‘‘ na kuppatī ’’ ti iminā padena .
Dutiyenāti ‘‘ na saratī ’’ ti padena .
Tatiyenāti
V1.194 ‘‘ na thino ’’ ti padena .Nīvaraṇappahānena khīṇāsavataṃ dasseti , anavasesato nīvaraṇānaṃ accantappahānaṃ adhippetaṃ .
Pañcadvārikakilesoghaṃ tiṇṇoti channaṃ dvārānaṃ vasena pavattanakilesoghaṃ taritvā ṭhito .
Kāmoghadiṭṭhoghabhavoghaṭṭhakilesabhāvato ‘‘ pañcoghaggahaṇena vā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni veditabbānī ’’ ti āha .
Rūparāgādayo visesato na pañcadvārikāti vuttaṃ ‘‘ chaṭṭhaggahaṇena pañcuddhambhāgiyāni veditabbānī ’’ ti .
Maccurājassāti sambandhe sāmivacananti dassento ‘‘ maccurājassa hatthato ’’ ti āha .
Nayamānānan ti anādare sāmivacananti katvā vuttaṃ ‘‘ nayamānesū ’’ ti .
Ūhaccāti
M1.222 buddhaṃ nissāya .‘‘ Idamavocā ’’ ti desanaṃ niṭṭhāpetvāti etena saṃyuttesu ayaṃ nigamanapāḷi , heṭṭhā anāgatanayattā pana kesuci potthakesu na likhīyatīti dasseti .
Daddallamānāti jajjakārassa hi daddakāraṃ katvā niddeso .
Tenāha ‘‘ ativiya jalamānā ’’ ti .
Nīharīti tāsaṃ kāyavacīvikāraṃ na manasikaronto tiṇāyapi amaññamānova anapekkheneva nīhari .
Phalato bhaṭṭhan ti phalasipāṭikato bhaṭṭhaṃ .
Kuṇḍatiṇādigacchatūlaṃ poṭakitūlaṃ .
Māradhītusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Mārasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .