8. Chetvāvaggo
1. Chetvāsuttavaṇṇanā
71. Vadhitvāti hantvā vināsetvā .
Aparidayhamānattāti apīḷiyamānattā .
Vinaṭṭhadomanassattā na socati cetodukkhadukkhābhāvato .
Visaṃ nāma dukkhaṃ aniṭṭhabhāvato , tassa mūlakāraṇaṃ kodho aniṭṭhaphalattāti āha ‘‘ visamūlassāti dukkhavipākassā ’’ ti .
Akkuṭṭhassāti akkosāparādhassa .
Akkosapahāratthasambandhena hi ‘‘ kuddhassā ’’ ti upayogatthe sampadānavacanaṃ .
Sukhaṃ uppajjati kodhaṃ nassati .
Sukhuppattiṃ sandhāya esa kodho ‘‘ madhuraggo ’’ ti vutto , sukhāvasānoti attho .
Chetvāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Rathasuttavaṇṇanā
72. Paññāṇan ti lakkhaṇaṃ sallakkhaṇūpāyo .
Disvāti dassanahetu .
‘‘ Coḷarañño raṭṭhaṃ coḷaraṭṭhan ’’ ti evaṃ raṭṭhaṃ raññā paññāyati .
Rathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Vittasuttavaṇṇanā
73. Saddhāyāti
M1.136 saddhāhetu .
Kulasampadāti khattiyādisampattiyo .
Sabbalokiyalokuttaravittapaṭilābhahetuto saddhāvittameva .Heṭṭhā tiṇṇaṃ dvārānaṃ vasena uppannakassa sabbassapi anavajjadhammassa saṅgaṇhanato ‘‘ dhammoti dasakusalakammapatho ’’ ti vuttaṃ .
Asaṃkiliṭṭhasukhan ti .
Nirāmisaṃ
V1.120 sukhaṃ .
Tameva sāmisaṃ upanidhāya sambhāvento āha ‘‘ asaṃkiliṭṭhan ’’ ti .Asecanakabhāvena abhirucijananato piyākicchakaraṇato bahuṃ sucirampi kālaṃ āsevantassa adosāvahato saccameva madhurataraṃ .
Na hi taṃ pivitabbato sāditabbato anubhavitabbato rasoti vattabbataṃ arahati .
Idāni tassa kiccasampattiatthehipi mahārahataṃ dassetuṃ ‘‘ saccasmiṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nadīnivattanaṃ mahākappinavatthuādīhi ( dha . pa . aṭṭha .1. mahākappinattheravatthu ; a . ni . aṭṭha .1.1.231; theragā . aṭṭha .2. mahākappinattheragāthāvaṇṇanā ) dīpetabbaṃ , itarāni kaṇhadīpāyanajātaka- ( jā .1.10.62 ādayo ) sutasoma- ( jā .2.21.371 ādayo ) macchajātakehi ( jā .1.1.34,75;1.2.131 ādayo ) dīpetabbāni .
Nimmaddenti abhibhavanti .
Madhurataran ti sundarataraṃ seṭṭhesūti attho .
Paññājīvīti paññāya jīvanasīloti paññājīvī , paññāpubbaṅgamacariyoti attho .
Paññājīvīti ca paññāvasena iriyati vattati jīvitaṃ pavattetīti atthoti dassento ‘‘ yo paññājīvī ’’ tiādimāha .
‘‘ Jīvatan ’’ ti keci paṭhanti , jīvantānaṃ paññājīviṃ seṭṭhamāhūti attho .
Vittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vuṭṭhisuttavaṇṇanā
74. Uppatantānan ti pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantānaṃ .
‘‘ Seṭṭhan ’’ ti vuccamānattā ‘‘ sattavidhan ’’ ti vuttaṃ , itaresaṃ vā tadanulomato .
Khemo hoti dubbhikkhupaddavābhāvato .
Tenāha ‘‘ subhikkho ’’ ti .
Nipatantānan ti adhomukhaṃ pavattantānaṃ .
Pavajamānānan ti vajanasīlānaṃ .
Te pana yasmā jaṅgamā nāma honti , na rukkhādayo viya thāvarā , tasmā āha ‘‘ jaṅgamānan ’’ ti .
Gāvoti dhenuyo .
Tena mahiṃsādikānampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Vadantānan ti uppannaṃ atthaṃ vadantānaṃ .
Attano
M1.137 khantiyāti attano khantiyā ruciyā gahitabhāvena .
Itarā devatā tassā vissajjane aparitussamānā āha .
Yāva padhaṃsīti guṇadhaṃsī satthudesanāya laddhabbaguṇanāsanato .
Pagabbāti pāgabbiyena samannāgatā , yathā vacīpāgabbiyena akharā , tathā vācāya bhavitabbaṃ .
Mukharāti mukhakharā .Dasabalaṃ pucchi saṇhaṃ sukhumaṃ ratanattayasaṃhitaṃ atthaṃ sotukāmā .
Assā devatāya vissajjento ajjhāsayānurūpaṃ .
Uppatamānāti uppatantī samugghāṭeti odhiso .
Vaṭṭamūlakamahāavijjāti tassā ādīnavadassanatthaṃ bhūtakathanavisesanaṃ .
Osīdantānan ti paṭipakkhavasena adho sīdantānaṃ , ussādayamānānanti attho .
Puññakkhettabhūtoti idaṃ ‘‘ padasā caramānānan ’’ ti
V1.121 padassa atthavivaraṇavasena bhūtakathanavisesanaṃ .Yādiso putto vā hotūti idaṃ purimapade devatāya puttagahaṇassa katattā vuttaṃ .
Vuṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Bhītāsuttavaṇṇanā
75. Kiṃ sūdha bhītāti ettha su-idhāti nipātamattanti āha ‘‘ kiṃ bhītā ’’ ti ?
Maggo ca nekāyatanappavuttoti anekakāraṇaṃ nānāvidhādhigamokāsaṃ katvā pavutto kathito .
Tenāha ‘‘ aṭṭhatiṃsārammaṇavasenā ’’ tiādi .
Evaṃ santeti evaṃ sabbasādhāraṇānekāyatanehi nibbānagāmimaggassa tumhehi paveditattā labbhamāne kheme magge kiṃ bhītāyaṃ janatā uppathabhūtā viparītadiṭṭhito gaṇhīti attho ?
Evaṃ devatā yathicchāya purimaddhena attanā yathācintitamatthaṃ satthu paveditā , pacchimaddhena attano saṃsayaṃ pucchati .
Bahupaññāti puthupañña .
Ussannapaññāti adhikapaññā .
Ṭhapetvāti saṃyametvā .
Saṃvibhāgīti āhāraparibhoge sammadeva vibhajanasīlo .
Tenāha ‘‘ accharāyā ’’ tiādi .
Vuttatthameva heṭṭhā .
Manenāti manogahaṇena .
Pubbasuddhiaṅgan ti pubbabhāgasuddhibhūtaṃ aṅgaṃ .
Catūsūti vuttaaṅgapariyāpannaṃ .
Yaññaupakkharoti dānassa sādhanaṃ .
Etesu dhammesūti
M1.138 etesu saddhādiguṇesu .Yathā hi saddho paccayaṃ paccupaṭṭhapetvā vatthupariccāgassa visesapaccayo kammaphalassa paralokassa ca paccakkhato viya pattiyāyanato , evaṃ muduhadayo .
Muduhadayo hi anudayaṃ patvā yaṃ kiñci attano santakaṃ paresaṃ deti .
Yo ca saṃvibhāgasīlo , so appakasmimpi attano santake parehi sādhāraṇabhogī hoti .
Vadaññū vadāniyatāya yāginova yuttaṃ yuttakālaṃ ñatvā atthikānaṃ manorathaṃ pūretīti vuttaṃ ‘‘ iti … pe … catūsūti āhā ’’ ti .
Vācantiādīni tīṇi aṅgāni tividhasīlasampattidīpanato .
Sampannasīlo hi paralokaṃ na bhāseyya .
Saddho ekaṃ aṅgaṃ payogāsayasuddhidīpanato .
Suddhāsayassa sammāpayoge ṭhitassa kathaṃ paralokato bhayanti .
Dukavasena caturaṅgayojanā dukanayo .
Etesu catūsu dhammesu ṭhitoti etesu yathāvuttadukasaṅgahesu catūsu guṇesu patiṭṭhito .
Bhītāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Najīratisuttavaṇṇanā
76. Nāmagottan ti
V1.122 tisso kassapo gotamoti evarūpaṃ nāmañca gottañca .
Nidassanamattametaṃ , tasmā sabbassa paññattiyā lakkhaṇavacananti daṭṭhabbaṃ .
Na jīratīti asabhāvadhammattā uppādavayābhāvato jaraṃ na pāpuṇāti .
Tenāha ‘‘ jīraṇasabhāvo na hotī ’’ ti .
Yasmā samaññābhāvato kālantarepi taṃ samaññāyateva , tasmā ‘‘ atītabuddhānaṃ … pe … na jīratīti vuccatī ’’ ti āha .Ālasiyan ti alasabhāvo daḷhakosajjaṃ .
Tenāha ‘‘ yenā ’’ tiādi .
Ṭhitin ti byāpāraṃ .
Niddāvasena pamajjanaṃ kattabbassa akaraṇaṃ .
Kilesavasena pamajjanaṃ akattabbassa karaṇampi .
Kammasamayeti kammaṃ kātuṃ yuttakāle .
Kammakaraṇavīriyābhāvoti taṃkammakiriyasamuṭṭhāpakavīriyābhāvo .
So pana atthato vīriyapaṭipakkho akusalacittuppādo , na vīriyassa abhāvamattaṃ .
Sīlasaññamābhāvo dussīlyaṃ .
Vissaṭṭhācāratā nāma anācāro .
Soppabahulatāti niddālutā
M1.139 .
Yato gahaṇahatthopi na kilāsupi puriso niddāya abhibhuyyati .
Tenāha ‘‘ tāyā ’’ tiādi .Aticchātādīnīti ādi -saddena abhibhuyyatādiṃ saṅgaṇhāti .
Āgantukālasiyaṃ na pubbe vuttaālasyaṃ viya pakatisiddhaṃ .
‘‘ Te chidde ’’ ti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti āha ‘‘ tāni cha chiddānī ’’ ti .
Kusalacittappavattiyā anokāsabhāvato chiddāni .
Tenāha bhagavā –
‘‘ yattha vittaṃ na tiṭṭhatī ’’ ti .
Sabbākārena lesamattaṃ asesetvāti adhippāyo .
Najīratisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Issariyasuttavaṇṇanā
77. Satthassa malanti satthamalaṃ , yena satthaṃ malīnaṃ hoti , satthamalaggahaṇena cettha malīnaṃ satthameva gahitanti āha ‘‘ malaggahitasatthan ’’ ti .
Nanu haraṇaṃ samaṇassa ayuttanti ?
Yuttaṃ .
Tassa anvayato byatirekato ca yuttataṃ dassento ‘‘ salākabhattādīnī ’’ tiādimāha .
Āṇāpavattanan ti appake vā mahante vā yattha katthaci attano āṇāya pavattanavasena vasanaṃ issariyattamicchanti .
Maṇiratanampi vissajjanīyapakkhikattā uttamaṃ bhaṇḍaṃ nāma na hoti , itthī pana pariccattakulācāritthikāyapi anissajjanīyatāya uttamabhaṇḍaṃ nāma .
Tenāha ‘‘ itthī bhaṇḍānamuttaman ’’ ti .
Tesaṃ tesañhi purisājānīyānaṃ uppattiṭṭhānatāya uttamaratanākarattā itthī bhaṇḍānamuttamaṃ .
Malaggahitasatthasadiso avabodhakiccavibandhanato .
Satthamalaṃ viya satthassa paññāsatthassa guṇābhāvakaraṇato paññāsatthamalaṃ
V1.123 .Abbu vuccati upaddavaṃ , taṃ detīti abbudaṃ , vināsakāraṇaṃ .
Issariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Kāmasuttavaṇṇanā
78.‘‘ Attakāmo ’’ ti
M1.140 pāḷiyaṃ vuttattā āha ‘‘ ṭhapetvā sabbabodhisatte ’’ ti .
Te hi sabbaso paratthāya eva paṭipajjamānā mahākāruṇikā paratthakāmā , atthakāmā nāma na honti , yā ca tesaṃ attatthāvahā paṭipatti , sāpi yāvadeva paratthā evāti .
Vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ .
Yasmā bodhisattā parahitapaṭipattiyā pāramiyo pūrentā tathārūpaṃ kāraṇaṃ patvā attānaṃ paresaṃ pariccajanti paññāpāramiyā paripūraṇato , tasmā idhāpi ‘‘ sabbabodhisatte ṭhapetvāyevāti vuttan ’’ ti āha .Kalyāṇan ti bhaddakaṃ .
Vācāya adhippetattā āha ‘‘ saṇhaṃ mudukan ’’ ti .
Pāpikan ti lāmakaṃ nihīnaṃ .
Taṃ pana pharusaṃ vācan ti sarūpato dasseti .
Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Pātheyyasuttavaṇṇanā
79. Saddhā bandhati pātheyyan ti saddhā nāma sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati sambalaṃ sajjeti .
Kathanti āha ‘‘ saddhaṃ uppādetvā ’’ tiādi .
Etaṃ vuttan ti ‘‘ saddhā bandhati pātheyyan ’’ ti etaṃ gāthāpadaṃ vuttaṃ bhagavatā .
Sirīti katapuññehi sevīyati tehi paṭilabhīyatīti sirī .
Issariyaṃ vibhavo .
Āsayitabbato āsayo , vasanaṭṭhānaṃ niketanti attho .
Parikaḍḍhatīti icchāvasikaṃ puggalaṃ tattha tattha upakaḍḍhati .
Pātheyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Pajjotasuttavaṇṇanā
80. Taṃ taṃ samavisamaṃ pajjotatīti pajjoto .
Padīpo andhakāraṃ vidhamitvā paccakkhato rūpagataṃ dasseti , evaṃ paññāpajjoto avijjandhakāraṃ vidhamitvā dhammānaṃ paramatthabhūtaṃ
V1.124 rūpaṃ dasseti .Jāgarabrāhmaṇo viyāti jāgarakhīṇāsavabrāhmaṇo viya .
So hi satipaññāvepullappattiyā sabbadāpi jāgaro hoti .
Gāvoti gojātiyo .
Idaṃ
M1.141 gunnaṃ goṇānañca sāmaññato gahaṇaṃ .
Kammeti karaṇatthe bhummavacanaṃ .
Jīvanaṃ jīvo , saha jīvenāti sajīvino .
Tenāha ‘‘ kammena saha jīvantānan ’’ ti , kasivāṇijjādikammaṃ katvā jīvantānanti attho .Gomaṇḍalehi saddhin ti gogaṇena saha .
Na tena vinā kasikammādīni uppajjanti , gorasasiddhiyā ceva kasanabhāravahanasiddhiyā ca kasikammaekaccavāṇijjakammādīni ijjhanti .
Sattakāyassāti āhārupajīvino sattakāyassa kasito aññathā jīvikaṃ kappentassapi kasijīvitavuttiyā mūlakāraṇaṃ phalanipphattinimittattā tassa .
Iriyāpatho ca iriyanakiriyānaṃ pavattanupāyo .
‘‘ Sītan ti naṅgalasītakamman ’’ ti vadanti .
Pajjotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Araṇasuttavaṇṇanā
81. Raṇanti kandanti etehīti raṇā , rāgādayo .
Tehi abhibhūtatāya hi sattā nānappakāraṃ kandanti paridevanti .
Te pana sabbaso natthi etesaṃ raṇāti araṇā .
Nikkilesā khīṇāsavā .
Vusitavāsoti vusitabrahmacariyavāso .
Bhojissiyan ti bhujissabhāvo .
Tenāha ‘‘ adāsabhāvo ’’ ti .
Samaṇāti samitapāpasamaṇāti āha ‘‘ khīṇāsavasamaṇā ’’ ti .
Puthujjanakalyāṇakāle lokiyapariññāya , sekkhā pubbabhāge lokiyapariññāya , paccavekkhaṇe lokiyalokuttarāya pariññāya pariññeyyaṃ tebhūmakaṃ khandhapañcakaṃ parijānanti paricchijjanti .
Khīṇāsavā pana pariññātapariññeyyā honti .
Tathā hi te sāmī hutvā paribhuñjanti .
Vandanti naṃ patiṭṭhitan ti vuttaṃ , vandanīyabhāvo ca sīlasampannatāyāti āha ‘‘ patiṭṭhitanti sīle patiṭṭhitan ’’ ti .
Idhāti imasmiṃ loke .
Khattiyāti lakkhaṇavacananti āha ‘‘ na kevalaṃ khattiyāvā ’’ tiādi .
Araṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Chetvāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Devatāsaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .