2. Pañcarājasuttavaṇṇanā
123. Rūpāti rūpasaṅkhātā kāmaguṇā .
Te pana nīlādivasena anekabhedabhinnāpi rūpāyatanattā cakkhuviññeyyataṃ nātivattantīti āha ‘‘ nīlapītādibhedaṃ rūpārammaṇan ’’ ti .
To-saddopi dā-saddo viya kālattho hotīti āha ‘‘ yatoti yadā ’’ ti .
Manaṃ āpayati vaḍḍhetīti manāpaṃ , manoramaṃ .
Manāpanipphattitan ti tassa puggalassa manasā piyāyitaṃ , tassa aggabhāvena pariyantaṃ paramaṃ koṭiṃ katvā pavattitanti attho .
Puggalamanāpan ti ārammaṇasabhāvaṃ acintetvā puggalassa vasena manāpabhāveneva iṭṭhatāya iṭṭhanti .
Sammutīti samaññā .
Puggalamanāpaṃ nāma saññāvipallāsavasena viparītampi gaṇhāti itarasabhāvatoti āha ‘‘ yaṃ ekassa … pe … iṭṭhaṃ kantan ’’ ti .
Idāni taṃ jivhāviññeyyavasena yojetvā dassento ‘‘ paccantavāsīnan ’’ tiādimāha .
Idaṃ puggalamanāpan ti idaṃ yathāvuttaṃ jivhāviññeyyaṃ viya aññampi evaṃjātikaṃ tena tena puggalena manāpanti gahetabbārammaṇaṃ puggalamanāpaṃ nāma .
Loke paṭivibhattaṃ natthi , vibhajitvā dassanena lokena madhurajātenapi paṭivibhattaṃ katvā gahetuṃ na sakkuṇeyyāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ vibhajitvā pana dassetabban ’’ ti .
Dibbakappampīti devalokapariyāpannasadisampi amanāpaṃ upaṭṭhāti uḷārapaṇītārammaṇaparicayato .
Majjhimānaṃ pana … pe … vibhajitabbaṃ tesaṃ manāpassa manāpato , amanāpassa amanāpato upaṭṭhānato .
Tatthapi iṭṭhāniṭṭhaparicchedo nippariyāyato evaṃ veditabboti dassento āha ‘‘ tañca panetan ’’ tiādi .
Tañca panetaṃ iṭṭhāniṭṭhabhūtaṃ ārammaṇaṃ kāmāvacarajavanesu akusalassa vasena yebhuyyena
M1.184 pavattatīti katvā tattha ‘‘ rajjati dussatī ’’ ti akusalasseva pavatti dassitā .
Sesakāmāvacarassapi vasena pavatti labbhateva .
Tathā hi taṃ appaṭikūlepi paṭikūlākārato , paṭikūlepiV1.161 appaṭikūlākārato pavattatīti .Vipākacittaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindati , na sakkā vipākaṃ vañcetunti .
Kusalakammaṃ hi ekantato iṭṭhameva , akusalakammañca aniṭṭhameva , tasmā tattha uppajjamānaṃ vipākacittaṃ yathāsabhāvato pavattatīti .
Yaṃ pana sammohavinodaniyaṃ ‘‘ kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī ’’ ti ettakameva vuttaṃ , taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tena sobhanaṃ akusalakammajampi ekaccānaṃ sattānaṃ iṭṭhanti anuññātaṃ siyā .
Kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti vadanti .
Tiracchānagatānaṃ kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ , yato te disvāva palāyanti .
Manussā ca devatānaṃ rūpaṃ disvā bhāyanti , tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākameva uppajjati , tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hotīti daṭṭhabbaṃ .
Kusalakammajassa pana aniṭṭhassa abhāvo viya akusalakammajassa sobhanassa iṭṭhassa abhāvo vattabbo .
Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ , kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa , iṭṭhārammaṇena vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā vattuṃ .
Idāni tameva vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kiñcāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tayidaṃ sammutimanāpasaṃvibhāgatthaṃ vuttaṃ , idha pana na tathā vibhattanti āha ‘‘ bhagavā panā ’’ tiādi .
So upāsako candanaṅgalagāme jātattā ‘‘ candanaṅgaliko ’’ ti paññāyati ,‘‘ candanavilāso ’’ ti keci .
Tassa upāsakassa paṭibhānaṃ udapādīti yojanā .
Te rājāno hatappabhe hatasobhe disvāti sambandho .
Udakābhisitteti udakena abhisiñcite .
Aṅgāre viyāti aṅgārakkhaṇe viya .
Kālassevāti pageva .
Avigatagandhaṃ taṅkhaṇavikasitatāya .
Īdisaṃ vacanan ti ‘‘ acchādesī ’’ ti evarūpaṃ vacananti .
Pañcarājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Doṇapākasuttavaṇṇanā