8. Vaṅgīsasaṃyuttaṃ
1. Nikkhantasuttavaṇṇanā
209. Āḷaviyan ti
V1.247M1.282 āḷavinagarasamīpe .
Aggacetiyeti gotamakacetiyādīhi uttamacetiye .
Taṃ kira bhūmirāmaṇeyyakabhāvena manuññatāya padhānayuttatādisampattiyā ca itaracetiyehi seṭṭhasammataṃ .Kappattherenāti ‘‘ kappo ’’ ti gottato āgatanāmo thero , sahassapurāṇajaṭilānaṃ abbhantare ayaṃ mahāthero .
Ohīnakoti theresu gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhesu vihāre eva avahīnako ṭhito .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ vihārapālo ’’ tiādi .
Samalaṅkaritvāti samaṃ alaṅkārena alaṅkaritvā .
Kusalacittaṃ viddhaṃseti pavattituṃ appadānavasena .
Etasmin ti etasmiṃ rāge uppanne .
‘‘ Ekasmin ’’ ti vā pāṭho , ekasmiṃ visabhāgavatthuke rāge uppanne .
Yena kāraṇena paro anabhiratiṃ vinodetvā idāneva abhiratiṃ uppādeyya , taṃ kāraṇaṃ kuto labbhāti yojanā , taṃ kāraṇaṃ natthīti attho , tassa abhāvakāraṇavacanaṃ .
Dhammo vāti mama citte uppajjanakato añño dhammo vā .
Anagāriyan ti agāravirahato anagāraṃ pabbajjā .
Tattha niyuttattā anagāriyaṃ ka-kārassa ya-kāraṃ katvā , pabbajitanti attho .
Ādhāvantīti hadayaṃ abhibhavitvā dhāvanti .
Uggatānan ti uḷārānaṃ puttā .
Tenāha ‘‘ mahesakkhā rājaññabhūtā ’’ ti .
Uttamappamāṇan ti sahassapalaṃ samantāti samantato .
Uttamappamāṇan ti sahassapalaṃ samantāti samantato .
Parikireyyun ti vijjheyyuṃ .
Etasmā sahassāti yathāvuttā dhanuggahasahassato .
Atirekatarā anekasahassā .
Itthiyo olokanasitalapitaroditasare khipantiyo .
Neva maṃ byādhayissanti neva maṃ nijjhāyissanti .
‘‘ Byādhayissatī ’’ ti pāṭhoti vuttaṃ ‘‘ cāletuṃ na sakkhissatīti attho ’’ ti .
Dhamme samhīti sake santike patiṭṭhite sāsanadhamme .
Tenāha ‘‘ anabhiratiṃ vinodetvā ’’ tiādi .
Maggan ti ‘‘ maggo ’’ ti vattabbe liṅgavipallāsena vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ so hi nibbānassa pubbabhāgamagggo ’’ ti .
Nikkhantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Aratisuttavaṇṇanā
210. Vihāragaruko
V1.248M1.283 kiresa theroti etena thero attano saddhivihārikaṃ vaṅgīsaṃ ovadituṃ anavasaro .
Tena antarantarā tassa cittaṃ rāgo anuddhaṃsetīti dasseti .Sāsane aratin ti sīlaparipūraṇe samathavipassanābhāvanāya ca anabhiratiṃ .
Kāmaguṇesu ca ratin ti pañcasu kāmakoṭṭhāsesu assādaṃ .
Pāpavitakkan ti kāmasaṅkappaṃ .
Sabbākārenāti sabbe tadaṅgavikkhambhanasamucchindanākārena .
Yathā mahantaṃ araññaṃ vanathanti , evaṃ mahantaṃ kilesavanaṃ ‘‘ vanathan ’’ ti vuttaṃ .
Pathaviñca vehāsan ti bhummatthe paccattavacanaṃ , tasmā pathaviyaṃ ākāse cāti attho .
Tenāha ‘‘ pathaviṭṭhitan ’’ tiādi .
Jagatīti ca pathaviyā vevacanaṃ .
Tenāha ‘‘ antopathaviyan ’’ ti .
Parijīratīti sabbbaso jaraṃ pāpuṇāti .
Samāgantvāti ñāṇena samāgantvāti attho .
Tenāha ‘‘ mutattāti viññātattabhāvā ’’ ti .
Paṭighapadena gandharasā gahitā ghānajivhānaṃ paṭihananavasena pavattanato .
Mutapadena phoṭṭhabbārammaṇaṃ gahitaṃ mutvā gahetabbato .
Na lippatīti na makkhīyati .
Saṭṭhi-saddo cha-saddena samānatthoti ‘‘ saṭṭhinissitā ’’ ti padassa ‘‘ chaārammaṇanissitā ’’ ti attho vutto .
Puthū adhammavitakkāti rūpavitakkādivasena bahū nānāvitakkā micchāsaṅkappā .
Janatāya niviṭṭhāti mahājane patiṭṭhitā .
Tesaṃ vasenāti tesampi micchāvitakkānaṃ vasena .
Na katthaci ārammaṇe .
Kilesavaggagatoti kilesasaṅgaṇikaṃ upagato na bhaveyya , kilesavitakkā na uppādetabbāti attho .
Duṭṭhullavacanaṃ kāmapaṭisaṃyuttakathā .
Dabbajātikoti dabbarūpo .
Nepakkenāti kosallena .
Nibbānaṃ paṭiccāti asaṅkhatadhātuṃ ārammaṇavasena paṭicca .
Parinibbānakālan ti anupādisesanibbānakālaṃ .
Aratisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pesalasuttavaṇṇanā
211. Etesan ti
M1.284 etesaṃ mahallakānaṃ .
Na pāḷi āgacchati appaguṇabhāvato .
Na ca pāḷiV1.249 upaṭṭhāti , ekāya pāḷiyā sati pāḷigatiyā tathā tathā upaṭṭhānampi nesaṃ natthīti vadati .
Na aṭṭhakathāti etthāpi eseva nayo .
Sithiladhanitāditaṃtaṃbyañjanabuddhiṃ ahāpetvā uccāraṇaṃ padabyañjanamadhuratā .
Atikkamitvā maññati aññe bhikkhū .
Hīḷanavasena abhibhavitvā paṭibhānasutena attānaṃ pasaṃsati sambhāveti .Mānassa pavattitāya sahajātanissayādipaccayadhammā taṃsahabhudhammā .
Mānavasena vippaṭisārī ahuvā .
Mā ahosīti yojanā .
Vaṇṇabhaṇanan ti parehi kiriyamānaṃ guṇābhitthavaṃ .
Akhiloti pañcacetokhilarahito .
Nissesaṃ navavidhan ti navavidhampi mānaṃ kassaci ekadesassapi asesato .
Vijjāyāti aggamaggavijjāya .
Accantameva samitatāya vūpasamitatāya samitāvī .
Pesalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Ānandasuttavaṇṇanā
212. Rāgoti ettha āyasmato vaṅgīsassa rāgassa uppattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ āyasmā ānando ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti ānandattheraṃ .
Ārammaṇaṃ pariggahetun ti kāyavedanādibhedaṃ ārammaṇaṃ satigocaraṃ .
Asubhadukkhādito , rūpādiekekameva vā chaḷārammaṇaṃ aniccadukkhādito pariggaṇhituṃ paricchijja jānituṃ .
Itthirūpārammaṇeti itthisantāne rūpasabhāve ārammaṇe .
Nibbāpanan ti nibbāpayati etenāti nibbāpanaṃ .
Vipallāsenāti asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipallāsabhāvahetu .
Rāgaṭṭhāniyan ti rāguppattihetu .
Iṭṭhārammaṇan ti subhārammaṇaṃ .
Ettha ca iṭṭhārammaṇasīsena tattha iṭṭhākāraggahaṇaṃ vadati .
Tañhi vajjanīyaṃ .
Paratoti avasavattanatthena aññato .
Saṅkhārā hi ‘‘ mā bhijjantū ’’ ti icchitāpi bhijjanteva , tasmā te avasavattittā paro nāma , sā ca nesaṃ paratā aniccadassanena pākaṭā hotīti vuttaṃ ‘‘ parato passāti aniccato passā ’’ ti .
Kāmaṃ vipassanā saṅkhāranimittaṃ na
M1.285 pariccajati saṅkhāre ārabbha vattanato , yesaṃ pana nimittānaṃ aggahaṇena animittāti gahituṃ arahati , taṃ dassetuṃ ‘‘ niccādīnaṃ nimittānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇa-dassanavasena mānassa dassanābhisamayo , vipassanāya pahānābhisamayo .
‘‘ Maggenā ’’ ti vadanti , maggeneva pana asammohato pariññāpaṭivedhavasena dassanābhisamayo , pahānapaṭivedhavasena pahānābhisamayo .Rāgādisantatāyāti rāgādīnaṃ samucchedavasena paṭippassaddhivasena vūpasametabbato santabhāvena .
Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Subhāsitasuttavaṇṇanā
213. Aṅgīyanti
V1.250 hetubhāvena āgamabhāvena avayavabhāvena vā ñāyantīti aṅgāni , kāraṇāni , avayavā vāti āha ‘‘ aṅgehīti kāraṇehi , avayavehi vā ’’ ti .
Viratiyo subhāsitavācāya pubbaṃ patiṭṭhitā hontīti musāvādāveramaṇiādayo tassā visesahetūti āha ‘‘ musāvādā … pe … kāraṇānī ’’ ti .
Yasmā ariyavohārā visesato cetanāsabhāvā , tasmā vacīsucaritasamudāyassa saccavācādayo aṅgabhūtāti āha ‘‘ saccavacanādayo cattāro avayavā ’’ ti .Nissakkavacanan ti hetumhi nissakkavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ samanuāgatā pavattā ’’ ti .
Vācā hi tāya viratiyā sammā anurūpato āgatā pavattāti ‘‘ samannāgatā ’’ ti vuccati .
Karaṇavacanan ti sahayoge karaṇavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ yuttā ’’ ti .
Sahajātāpi hi cetanā yathāsamādinnāya viratiyā sammā anurūpato yuttāti vattuṃ arahati .
Samullapanavācāti saddavācā , sā vuccatīti vācā nāma .
Viññatti pana vuccati etāyāti vācā nāma , tathā virati cetanāvācā .
Na sā idha adhippetāti sā cetanāvācā viññattivācā viya idha imasmiṃ sutte na adhippetā ‘‘ subhāsitā hotī ’’ ti vacanato .
Tenāha ‘‘ abhāsitabbato ’’ ti .
Suṭṭhu bhāsitāti sammā ñāyena bhāsitā vacīsucaritabhāvato .
Atthāvahatan ti hitāvahakālaṃ pati āha .
Kāraṇasuddhin ti
M1.286 yonisomanasikārena kāraṇavisuddhiṃ .
Dosābhāvan ti agatigamanādidosābhāvaṃ .
Rāgadosādivinimuttañhi taṃ bhāsato anurodhavirodhavivajjanato agatigamanaṃ dūrasamugghāṭitamevāti .
Anuvādavimuttāti apavādavirahitā .
Sabbākārasampattiṃ dīpeti , asati hi sabbākārasampatiyaṃ anuvajjatāpi .Kiñcāpi pubbe dhammādhiṭṭhānā desanā āraddhā , puggalajjhāsayato pana puggalādhiṭṭhānāya … pe … vacanametaṃ .
Kāmañcettha ‘‘ aññataraniddosavacanan ’’ ti avisesato vuttaṃ ,‘‘ dhammaṃyeva bhāsatī ’’ tiādinā pana adhammadosādirahitāya vācāya vuccamānattā idhāpi subhāsitā vācā adhippetāti .
‘‘ Subhāsitaṃyevā ’’ ti avadhāraṇena nivattitaṃ sarūpato dasseti ‘‘ no dubbhāsitan ’’ ti iminā .
Tenāha ‘‘ tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇan ’’ ti .
Paṭiyogīnivattanattho hi eva-saddo , tena pisuṇavācāpaṭikkhepo dassito .
‘‘ Subhāsitan ’’ ti vā iminā catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ gahitanti ‘‘ no dubbhāsitanti iminā micchāvācappahānaṃ dīpetī ’’ ti vuttaṃ .
Sabbavacīsucaritasādhāraṇavacanañhi subhāsitanti .
Tena parabhedanādikaṃ asabbhādikañca bodhisattānaṃ vacanaṃ apisuṇādivisayanti daṭṭhabbaṃ .
Bhāsitabbavacanalakkhaṇan ti bhāsitabbassa
V1.251 vacanassa sabhāvalakkhaṇaṃ dīpetīti ānetvā sambandho .
Yadi evaṃ nanu abhāsitabbaṃ paṭhamaṃ vatvā bhāsitabbaṃ pacchā vattabbaṃ yathā ‘‘ vāmaṃ muñca , dakkhiṇaṃ gaṇhā ’’ ti āha ‘‘ aṅgaparidīpanatthaṃ panā ’’ tiādi .Paṭhamenāti ‘‘ subhāsitan ’’ ti padena .
Dhammato anapetan ti attano paresañca hitasukhāvahadhammato anapetaṃ .
Mantāvacanan ti mantāya pavattetabbavacanaṃ .
Paññavā avikiṇṇavāco hi na ca anatthāvahaṃ vācaṃ bhāsati .
Itarehi dvīhīti tatiyacatutthapadehi .
‘‘ Imehi khotiādīnīti karaṇe etaṃ upayogavacanan ’’ ti keci .
Taṃ vācan ti yathāvuttaṃ caturaṅgikaṃ .
Yañca vācaṃ maññantīti sambandho .
Aññeti ito bāhirakā ñāyavādino akkharacintakā ca .
‘‘ Paṭiññāhetuudāharaṇūpanayanigamanāni avayavā vākyassā ’’ ti vadanti .
Nāmādīhīti nāmākhyātapadehi .
Liṅgaṃ itthiliṅgādi vacanaṃ ekavacanādi .
Paṭhamādi vibhatti atītādi kālaṃ .
Kattā sampadānaṃ
M1.287 apādānaṃ karaṇaṃ adhikaraṇaṃ kammañca kārakaṃ .
Sampattīhi samannāgatan ti ete avayavādike sampādetvā vuttaṃ .
Taṃ paṭisedhetīti taṃ yathāvuttavisesampi vācaṃ ‘‘ imehi kho ’’ ti vadanto bhagavā paṭisedheti .
Kho -saddo hettha avadhāraṇattho .
Tenāha ‘‘ avayavādī ’’ tiādi .Yā kāci asabhāvaniruttilakkhaṇā .
Sā milakkhubhāsā .
Sīhaḷakenevāti sīhaḷabhāsāya pariyāpannena vacanena .
Arahattaṃ pāpuṇiṃsūti saṃsāre ativiya sañjātasaṃvegā tannissaraṇe ninnapoṇamānasā hutvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Pātova phullitakokanadan ti pātova saṃphullapadumaṃ .
Bhijjiyateti nibbhijjiyati nibbhiggo jāyati .
Manussattaṃ gatāti manussattabhāvaṃ upagatā .
Buddhantareti buddhuppādantare dvinnaṃ buddhuppādānaṃ antarā .
Tadā hi paccekabuddhānaṃ sāsane , na buddhasāsane dippamāne .
Jarāya parimadditan ti yathā hatthacaraṇādiaṅgāni sithilāni honti , cakkhādīni indriyāni savisayaggahaṇe asamatthāni honti , yobbanaṃ sabbaso vigataṃ , kāyabalaṃ apagataṃ , satimatidhitiādayo vippayuttā , pubbe attano ovādapaṭikarā puttadārādayopi apasādakā , parehi vuṭṭhāpanīyasaṃvesanīyatā punadeva bālabhāvappatti ca honti , evaṃ jarāya sabbaso vimadditaṃ .
Etan ti sarīraṃ vadati .
Milātachavicammanissitan ti jiṇṇabhāvena appamaṃsalohitattā milātehi
V1.252 gatayobbanehi dhammehi sannissitaṃ .
Ghāsamāmisan ti ghāsabhūtaṃ āmisaṃ maccunā gilitvā viya patiṭṭhapetabbato .
Kesalomādi nānākuṇapapūritaṃ .
Tato eva asucibhājanaṃ etaṃ .
Sabbathāpi nissāratāya kadalikkhandhasamaṃ .Anucchavikāhīti sammāsambuddhassa anurūpāhi .
Na tāpeyyāti cittañca kāyañca na tāpeyya .
Tāpanā cettha sampati āyati ca visādanā .
Na bādheyyāti ‘‘ nābhibhaveyyā ’’ ti padassa atthadassanaṃ .
Apisuṇavācāvasenāti sabbaso pahīnapisuṇavācatāvasena .
Pāpānīti lāmakāni nikiṭṭhakāni .
Tenāha ‘‘ appiyānī ’’ tiādi .
Anādāyāti aggahetvā .
Sādhubhāvenāti
M1.288 niddosamadhurabhāvena .
Amatasadisāti sadise tabbohāroti , kāraṇe vāyaṃ kāriyavohāroti āha ‘‘ nibbānāmatapaccayattā vā ’’ ti .
Paccayavasena hi sā tadā dassanappavatti .Cariyāti cārittaṃ .
Porāṇā nāma paṭhamakappikā , buddhādayo vā ariyā .
Patiṭṭhitāti niccalabhāvena aṭṭhiṃ katvā paccayāyattabhāvato avisaṃvādanakā .
Ubhayathā paṭipattiṃ āha ‘‘ attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā ’’ ti .
Atthe diṭṭhadhammikasamparāyikādihite patiṭṭhitattā eva dhamme avihiṃsādidhamme patiṭṭhitā .
Anuparodhakaran ti etena hitapariyāyoyaṃ attha-saddoti dasseti .
Dhammikan ti dhammato anapetaṃ , atthadhammūpasaṃhitaṃ vā .
Nibbānappattiyāti nibbānappattiyatthaṃ .
Dukkhassa antakiriyāya antakaraṇatthaṃ .
Yasmā buddho khemāya bhāsati , tasmā khemuppattihetuyā khemā , tasmā sā sabbavācānaṃ uttamāti evampettha attho daṭṭhabbo .
Mantāvacanavasenāti sabbadosarahitavasena .
Subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Sāriputtasuttavaṇṇanā
214. Vākkaraṇacāturiyato vacanaguṇahetūnaṃ pūriyā pūre bhavāti porī , tāya poriyā .
Tenāha ‘‘ akkharādiparipuṇṇāyā ’’ ti .
Avibaddhāyāti pittādīhi na vibaddhāya anupaddutāya .
Tenāha ‘‘ apalibuddhāyā ’’ tiādi .
Niddosāyāti atthato byañjanato vigatadosāya .
Akkhalitapadabyañjanāyāti
V1.253 agalitapadabyañjanāya , atthassa viññāpaniyāti diṭṭhadhammikādiatthassa bodhane pariyattāya .Bhikkhunan ti gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ .
‘‘ Saṃkhittenapi deseti , vitthārenapi bhāsatī ’’ ti nayidaṃ paṭhamaṃ uddisitvā tassa atthassa kittanavasena pavattitaṃ vacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sā hi vitthāradesanā eva hoti .
Yā pana desanā kadāci dhammapaṭiggāhakānaṃ ajjhāsayavasena
M1.289 saṃkhitteneva dassetvā nikkhipati , yā ca kadāci vitthārena , tadubhayaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ cattārimānī ’’ tiādi .Sabhāvamadhuro paccayavasena madhurataro hotīti dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vividhākāraṃ katvā dhammaṃ kathetuṃ paṭibhātīti paṭibhānaṃ , desanāpakārañāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ samuddato ’’ tiādi .
Odahantīti avajānanavasena gamenti .
Sāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Pavāraṇāsuttavaṇṇanā
215. Tasmiṃ ahūti tasmiṃ ahanīti āha ‘‘ tasmiṃ divase ’’ ti .
Anasanenāti sabbaso āhārassa abhuñjanena .
Sāsanikasīlena bāhirakaanasanena vā upetā hutvāti yojanā .
Vā -saddena khīrapānamadhusāyanādīnipi saṅgaṇhāti .
Pakārehi diṭṭhādīhi vāreti kāyakammādike sarāpeti gārayhe karoti etāyāti pavāraṇā , paṭipattivisodhanāya attano attano vajjasodhanāya okāsadānaṃ .
Yasmā yebhuyyena vassaṃvuṭṭhehi kātabbā esā visuddhidesanā , tasmā vuttaṃ ‘‘ vassaṃvuṭṭhapavāraṇāya .
Visuddhipavāraṇātipi etissāva nāman ’’ ti .
Tadā tassa bhikkhusaṅghassa tuṇhībhāvassa anavasesatāyapi vaṇṇaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ tuṇhībhūtan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yato yato … pe … natthī ’’ ti .
Hatthassa kukkuccatā asaṃyamo asampajaññakiriyā hatthakukkuccaṃ .
Tathā pādakukkuccaṃ veditabbaṃ , vā -saddo avuttavikappattho , tena tadaññesamabhāvo vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ .
Pañcapasādehīti pañcavaṇṇehi pasādehi .
Vossaggattho yathāruci kiriyāya vossajjanaṃ .
Pucchanattheti paṭikkhepamukheneva pucchanatthe na kāro , me kiñci kiriyaṃ vā vācasikaṃ vā na garahatha , kiṃ nu garahatha kāyavācāhīti attho .
Keci ‘‘ dvārānevā ’’ ti dvārasīsena dvārappavattacariyaṃ vadanti .
Visuddhipavāraṇāya adhippetattā yena pavāritaṃ , teneva visuddhīti ñāyati , yena na pavāritaṃ .
Kiṃ nu taṃ avisuddhanti siyā kassaci puthujjanassa āsaṅkā ?
Tannivāraṇatthamāha
V1.254 ‘‘ no aparisuddhattā ’’ ti .Manodvāraṃ
M1.290 parisuddhaṃ asucikārakaupakkilesānaṃ dūrīkatattā .
Idāni etarahi buddhakāle .
Etthāti manodvāraparisuddhiyaṃ .
Kāyavacīsamācāraparisuddhiyā paveditāya manosamācāraparisuddhi atthato paveditāva hotīti ‘‘ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā ’’ iccevāha .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti idaṃ catunnaṃ arakkhiyataṃ sandhāya thero āhā ’’ ti .
‘‘ Bhikkhave , pavāremi vo ’’ ti bhikkhusaṅghavisayattā pavāraṇāya tattha bhikkhusaṅghena vattabbaṃ paṭivacanaṃ dento dhammasenāpati ‘‘ bhikkhusaṅghassa bhāraṃ vahanto ’’ ti vutto .
Tenāha ‘‘ na kho mayaṃ , bhante ’’ tiādi .
Arakkhiyānīti parānuvādato na bhāyitabbāni suparisuddhabhāvato .
‘‘ Anuppannassā ’’ ti idaṃ adhippāyikavacananti tadadhippāyaṃ vivaranto ‘‘ kassapasammāsambuddhato paṭṭhāyā ’’ tiādimāha .
Kassapasammāsambuddhatoti vibhatte nissakkaṃ , tasmā kassapasammāsambuddhato oranti atthoti .
Aññenāti ito bhagavato aññena .
Anuppāditapubbassāti parasantāne na uppāditapubbassa .
Sasantāne pana paccekabuddhānaṃ vasena na uppāditoti na sakkā vattuṃ .
Samanuāgatāti sammā anu upagatā .
Bhagavato sīlādayo guṇāti buddhabhūtassa guṇā adhippetāti āha ‘‘ arahattamaggameva nissāya āgatā ’’ ti .
Sabbaguṇāti dasabalañāṇādayo sabbe buddhaguṇā .
Bhanteti ettha iti saddo ādiattho .
Tena ‘‘ imesaṃ pana … pe … vācasikaṃ vā ’’ ti yāvāyaṃ pāḷipadeso , taṃ sabbaṃ gaṇhāti .
Tenāha ‘‘ idaṃ thero … pe … pavārento āhā ’’ ti .
Yaṃ attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma , na itaranti paṭhamanayo vutto .
Yasmā pavattitasseva anupavattanaṃ , paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto .
Dasavidhan ti antojanasmiṃ , balakāye rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ , khattiyesu anuyuttesu , brāhmaṇagahapatikesu , negamajānapadesu , samaṇabrāhmaṇesu , migapakkhīsu adhammacārapaṭikkhepo , adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ , samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti evaṃ dasavidhaṃ .
Tattha gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ .
Cakkavattivattan ti cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ .
Yasmā yāthāvato
M1.291 pavattitaṃ , tadanurūpakaṃ pana ñāyena yuttakena pavattitaṃ nāma hotīti āha ‘‘ sammā nayena hetunā kāraṇenā ’’ ti .Ubhatobhāgavimuttāti ubhayabhāgehi ubhayabhāgato vimuttāti ayamettha atthoti dasseti ‘‘ dvīhi bhāgehi vimuttā , arūpā … pe … nāmakāyato ’’ ti iminā .
Tevijjādibhāvan ti
V1.255 tevijjachaḷabhiññacatuppaṭisambhidabhāvaṃ .
Paññāvimuttā hi taṃ tividhaṃ appattā kevalaṃ paññāya eva vimuttā .Visuddhatthāyāti visuddhipavāraṇatthāya .
Saṃyojanaṭṭhena saṃyojanasaṅkhāte ceva bandhanaṭṭhena bandhanasaṅkhāte ca .
Vijitasaṅgāman ti yathā rāgādayo puna na sīsaṃ ukkhipanti , evaṃ ariyamaggasenāya vasena vijitasaṅgāmaṃ .
Tenāha ‘‘ vijitarāgadosamohasaṅgāman ’’ ti .
Mārabalassāti mārasenāya , mārassa vā sāmatthiyassa .
Veneyyasatthan ti vinetabbajanasamūhaṃ .
Sakaṭādisatthasabhāgato vineyyova satthoti taṃ veneyyasatthaṃ .
Sīlasārādiabhāvato antotuccho .
Pavāraṇāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Parosahassasuttavaṇṇanā
216. Sahassato paraṃ aḍḍhateyyabhikkhusataṃ tadā bhagavantaṃ payirupāsatīti āha ‘‘ parosahassanti atirekasahassan ’’ ti .
Nibbāne kutoci bhayaṃ natthīti kutocipi kāraṇato nibbāne bhayaṃ natthi asaṅkhatabhāvena sabbaso khemattā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ khemañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi khemagāminiñca paṭipadan ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.379-408).
Na kutoci bhayaṃ etasmiṃ adhigateti akutobhayaṃ , nibbānaṃ .
Tenāha ‘‘ nibbānappattassā ’’ tiādi .
Vipassito paṭṭhāyāti amhākaṃ bhagavato nāmavasena isīnaṃ sattamabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Te hi tattha tattha sutte bahuso kittitā .
Isīnan ti vā paccekabuddhasāvakabāhirakaisīnaṃ sattamo uttaro seṭṭhoti attho .
Aṭṭhuppattivasenāti
M1.292 kāraṇasamuṭṭhānavasena .
Tadassa aṭṭhuppattiṃ vibhāvetuṃ ‘‘ saṅghamajjhe ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṭibhānasampannavācāya aññe īsati abhibhavatīti vaṅgīso .
Tenāha ‘‘ paṭibhānasampattin ’’ tiādi .Kilesummujjanasatānīti rāgādikilesānaṃ rajjanadussanādinayehi savisaye ayoniso uṭṭhānāni .
Yadi anekāni satāni , atha kasmā ‘‘ ummaggapathan ’’ ti ?
Vuttanti āha ‘‘ vaṭṭapathattā pana pathan ’’ ti .
Rāgadosamohamānadiṭṭhivasena rāgakhilādīni pañca khilāni .
Vibhajantan ti vibhajanavasena kathentaṃ .
Vibhajitvāti ñāṇena vivecetvā .
Amate
V1.256 akkhāteti amatāvahe dhamme desite .Dhammassa passitāro saccasampaṭivedhena .
Asaṃhīrā diṭṭhivātehi .
Ativijjhitvāti paṭivijjhitvā .
Atikkamabhūtan ti atikkamanaṭṭhena bhūtaṃ .
Dasaddhānan ti dasannaṃ upaḍḍhānaṃ .
Tenāha ‘‘ pañcannan ’’ ti .
Jānantenāti dhammassa sudullabhataṃ jānantena .
Parosahassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Koṇḍaññasuttavaṇṇanā
217. Evaṃgahitanāmoti ‘‘ aññāsi vata , bho , koṇḍañño ’’ ti satthu vacanaṃ nissāya bhikkhūhi aññehi koṇḍaññanāmakehi visesanatthaṃ evaṃgahitanāmo .
Dvādasannaṃ saṃvaccharānaṃ vasena cirassaṃ .
Chaddantabhavaneti chaddantanāgarājabhavanaṭṭhāne .
Paññavā mahāsāvako rattaññutāya .
‘‘ Dasasahassacakkavāḷe devamanussānan ti dasasahassacakkavāḷe devānaṃ , imasmiṃ cakkavāḷe devamanussānañcāti evaṃ dasasahassacakkavāḷe devamanussānan ’’ ti vadanti .
Aggan tiādito .
Tatthāti mandākinitīre .
Vassaggenāti vassapaṭipāṭiyā .
Tan ti aññāsikoṇḍaññattheraṃ .
Mahābrahmānaṃ viya lokiyamanussā harāyanti .
Pāmokkhabhūto āyasmā
M1.293 thero antarantarā tattha tattha janapade vasitvā tadanukkamena mandākinitīraṃ upagato , tasmā vuttaṃ –
‘‘ icchāmahaṃ , bhante , janapade vasitun ’’ ti .Ānubhāvasampannā dibbāyukā te hatthināgāti vuttaṃ ‘‘ pubbe paccekabuddhānaṃ pāricariyāya kataparicayā ’’ ti .
Therassa sañcaraṇaṭṭhāne āvaraṇasākhā haritvā apanetvā .
Mukhodakañceva dantakaṭṭhañca ṭhapetīti saḷaladevadārukaṭṭhādīni aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ nibbattetvā jāletvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi vaṭṭetvā taḷākāsu udakasoṇḍīsu khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā nāgalatādantakaṭṭhaṃ upanento mukhodakañca ṭhapeti .
Vattaṃ karotīti antokuṭiyā bahi ca pamukhepi aṅgaṇepi sākhābhaṅgehi sammajjanto vakkhamānanayena āhāraṃ upanento vattaṃ karoti .
Patiṭṭhappamāṇeti kaṭippamāṇe , ayameva vā pāṭho tāva mahantamevāti yāva mahantaṃ setapadumavanaṃ
V1.257 , tāva mahantameva .Eseva nayo rattakumudavanā dīsu .
Khādantā manussā .
Pakkapayoghanikā viyāti supakkapayoghanaṃ viya .
Ghanabhāvena pana pakkhittakhuddamadhu viya hoti .
Tenāha ‘‘ etaṃ pokkharamadhu nāmā ’’ ti .
Muḷālan ti setapadumānaṃ mūlaṃ .
Bhisan ti tesaṃyeva kandaṃ .
Ekasmiṃ pabbeti ekekasmiṃ pabbantare .
Pādaghaṭakan ti doṇassa catubhāgo saṇṭhānato khuddako , tasmā pādaghaṭakappamāṇan ti tumbamattaṃ .
Soṇḍiāvāṭeti khuddakasoṇḍiyo ceva khuddakaāvāṭe ca .
Etaṃ bhojanan ti yathāvuttaṃ nirudakapāyasabhojanaṃ .
Keci sañjānanti ye therā vuḍḍhatarā .
Keci na sañjānanti ye navā acirapabbajitā .
Buddhānubuddhoti buddhassa anubuddho .
Bāḷhavīriyoti catunnaṃ sammappadhānānaṃ vasena ciranicitavīriyo .
Tiṇṇaṃ vivekānan ti kāyacittaupadhivivekānaṃ lābhīti yojanā .
Catasso vadati vaṅgīsatthero sayaṃpaṭibhānaṃ , na sesābhiññānaṃ abhāvatoti āha ‘‘ itarā ’’ tiādi .
Parisā sannisīdi nissaddabhāvena tuṇhī ahosīti attho .
Anujānāpesīti paṭhamaṃ attanā ñātaṃ upaṭṭhitaṃ attano parinibbānakālaṃ anu pacchā satthāraṃ jānāpesīti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo .
Tan ti
M1.294 āsāḷhipuṇṇamāya isipatane yaṃ dassanaṃ , yaṃ vā dukkaracariyāyaṃ tumhākaṃ upaṭṭhānaṃ ādito dassanaṃ , taṃ , bhante , paṭhamadassanaṃ .Onatavinatāti heṭṭhā upari ca onatā vinatā .
Kampetvāti thokaṃ cāletvā dassanatthaṃ ekaninnādo tesaṃ hatthināgānañceva nāgayakkhakumbhaṇḍānaṃ devatānañca saddena .
Brahmāno devānaṃ adaṃsūti sambandho .
Sajjhāyamakaṃsu pasādanīyesu pasādavasena sannipatitaparisāya pasādajananatthaṃ bhagavati nikkhamitvāti bhagavati gandhakuṭito nikkhamitvā .
Dharatiyevāti aduṭṭhataṃ patvā tiṭṭhateva .
Koṇḍaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Moggallānasuttavaṇṇanā
218. Paccavekkhatīti tesaṃ ariyānaṃ cittaṃ attano ñāṇacakkhunā pati avekkhati paccavekkhati .
Pabbatassāti isigilipabbatassa .
Dukkhapāraṃ gatan ti vaṭṭadukkhassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ
V1.258 .Sabbaguṇasampannan ti sabbehi buddhaguṇehi ca sāvakaguṇehi ca paripuṇṇaṃ .
Anekākārasampannan ti rūpaghosalūkhadhammappamāṇikānaṃ sattānaṃ tehi tehi ākārehi sabbesañca anekehi anantāparimeyyehi pasīditabbākārehi samannāgataṃ .
Te pana ākārā yasmā anaññasādhāraṇā buddhaguṇā eva , tasmā āha ‘‘ anekehi guṇehi samannāgatan ’’ ti .
Moggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Gaggarāsuttavaṇṇanā
219. Teti te devamanusse .
‘‘ Sarīravaṇṇenāti sarīre chavivaṇṇenā ’’ ti vadanti .
Sarīravaṇṇenāti vā dhammarūpakāyaguṇena .
‘‘ Yasasā ’’ tipi pāṭho , so evattho .
Vigatamaloti abbhāmahikādīhi vigatūpakkileso
M1.295 .
Bhāṇu vuccati pabhā , sātisayo bhāṇu etassa atthīti bhāṇumā .
Sūriyoti āha ‘‘ ādicco viyā ’’ ti .Gaggarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
12. Vaṅgīsasuttavaṇṇanā
220. So kira vicaratīti sambandho .
‘‘ Yathāyaṃ dīpo jambudīpoti jambunā paññāto , evāhampi tena jambunā paññāyissan ’’ ti jambusākhaṃ pariharitvā .
Vādaṃ katvāti ‘‘ imasmiṃ vāde sace te parājayo hoti , tvaṃ me dāso hohi .
Sace me parājayo , ahaṃ te bhariyā ’’ ti evaṃ katikaṃ katvā .
Vāde jayaparājayānubhāvenāti tathāpavattite vāde paribbājakassa jayānubhāvena ceva attano parājayena ca .
Vayaṃ āgammāti sippuggahaṇavayaṃ āgamma .
Vijjan ti mantaṃ .
Nibbattagativibhāvanavasena chavasīsabhāvaṃ dūseti vināsetīti chavadūsakaṃ sippaṃ , tathāpavattaṃ mantapadaṃ .
Attano ānubhāvenāti niraye nibbattasattassa sīsaṃ yattha katthaci ṭhitaṃ buddhānubhāvena ānetvā dassetvā .
Khīṇāsavassa sīsan ti paramappicchatāya kañcipi ajānāpetvā araññaṃ pavisitvā parinibbutassa khīṇāsavassa chaḍḍitaṃ sīsakaṭāhaṃ .
Dassesīti attano ānubhāvena ānetvā dassesi .
‘‘ Tumhe , bho gotama , jānāthā ’’ ti kāmaṃ vaṅgīso nibbattaṭṭhānaṃ sandhāya pucchati , bhagavā pana
V1.259 anupādisesanibbānaṃ sandhāya ‘‘ āma , vaṅgīsa … pe … gatiṃ jānāmī ’’ ti āha .
Vuttañhetaṃ ‘‘ nibbānaṃ arahato gatī ’’ ti .Vaṅgīso sayaṃ mantabalena gatipariyāpannassa gatiṃ jānanto bhagavantampi ‘‘ ayampi tathā ’’ ti maññamāno ‘‘ mantena jānāsi , bho gotamā ’’ ti āha .
Bhagavā attano buddhañāṇameva mantaṃ katvā dīpento ‘‘ āma , vaṅgīsa , ekena manteneva jānāmī ’’ ti āha .
Mudhā eva dātabbanti amūliko .
Anantarahitāya bhūmiyā sayanaṃ thaṇḍilaseyyā .
Ādi -saddena sāyatatiyaṃ udakorohaṇabhūmiharaṇādiṃ saṅgaṇhāti .
So taṃ … pe … arahattaṃ pāpuṇīti iminā vaṅgīsatthero pabbajitvā na cirasseva sukhāya paṭipadāya arahattaṃ patto viya dissati , na kho panetaṃ
M1.296 evaṃ daṭṭhabbaṃ , āyatiṃ thero pabbajitvā samathavipassanāsu kammaṃ ārabhitvāpi dukkhāya paṭipadāya tādisaṃ kālaṃ vītināmetvā arahattaṃ pāpuṇi .
Tenāha –
‘‘ Nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ , agārasmānagāriyaṃ ;
Vitakkā upadhāvanti , pagabbhā kaṇhato ime ’’.( saṃ . ni .1.209; theragā .1218);
Āyasmato vaṅgīsassa anabhirati uppannā hoti , rāgo cittaṃ anuddhaṃseti ,‘‘ kāmarāgena ḍayhāmi , cittaṃ me pariḍayhatī ’’ tiādi ( theragā .1232).Vimuttisukhan ti sabbaso kilesavimuttiyaṃ nibbāne ca uppannaṃ sampatiarahattaphalasukhaṃ paṭisaṃvedentoti yathāparicchinnaṃ kālaṃ pati sammadeva vedento anubhavanto .
Kavinā kataṃ , tato vā āgataṃ , tassa vā idanti kāveyaṃ , tadevettha ‘‘ kāveyyan ’’ ti vuttaṃ .
Ye niyāmagataddasāti ye bhikkhū ariyā buddhānaṃ sāvakā phalaṭṭhabhāvena niyāmagatā ceva maggaṭṭhabhāvena niyāmadasā ca .
Niyāmoti hi sammattaniyāmo adhippeto .
Suāgamanan ti mama imassa satthuno santike āgamanaṃ upagamanaṃ , imasmiñca dhammavinaye āgamanaṃ pabbajanaṃ upasampadā sundaraṃ āgamanaṃ .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ tisso vijjā ’’ tiādi .
Avutta mpi gāthāya atthato gahitameva therassa chaḷabhiññabhāvato .
Vaṅgīsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Vaṅgīsasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .