3. Nānātitthiyavaggo
1. Sivasuttavaṇṇanā
102. Tatiyavaggassa paṭhaman ti tatiyavagge paṭhamasuttaṃ .
Vuttatthameva heṭṭhā satullapakāyikavagge paṭhamasutte .
Sivasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Khemasuttavaṇṇanā
103. Paṭhamaṃyevāti jarāmaraṇādibhāvato pageva .
Balavacintanaṃ cintetīti yathā sākaṭiko ajānitvā visame magge sakaṭaṃ pājento akkhe chinne patikātuṃ avisahanto dukkhī
V1.137 dummano balavacintanaṃ cinteti , mahantaṃ cittasantāpaṃ pāpuṇāti , evaṃ adhammavādī maccumukhaṃ patto balavacittasantāpaṃ pāpuṇāti , tasmā dhammacariyāya nappamajjitabbanti .Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Serīsuttavaṇṇanā
104. Yaṃ
M1.156 dānaṃ demīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa demi .
Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā demi tena anākaḍḍhanīyattā .
‘‘ Na dāso na sahāyo ’’ ti vatvā tadubhayaṃ anvayato byatirekato dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dāso hutvā deti taṇhāya dāsabyassa upagatattā .
Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato .
Sāmī hutvā deti taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato .
Sāmiparibhogasadisā hetassāyaṃ pavattatīti .
Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo , so dāne pavattibhedena dānadāso dānasahāyo dānapatīti tippakāro hotīti dasseti .
Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dātabbaṭṭhena dānaṃ , annapānādi .
Tattha yaṃ attanā paribhuñjati taṇhādhipannatāya , tassa vase vattanato dāso viya hoti .
Yaṃ paresaṃ dīyati , tatthapi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘ dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā detī ’’ ti .
Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṭṭhapanena .
Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato .
Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti , so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito .
Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati , tādisameva paresaṃ deti , so dānasahāyo nāma tannimittanihīnādhikabhāvavissajjanena sadisabhāvāpattito .
Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti , so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvappattito .
Kammasarikkhako hi vipāko , tasmā devaputto ‘‘ dānapatī ’’ ti vadanto ‘‘ ahaṃ tādiso ahosin ’’ ti dasseti .‘‘ Catūsu dvāresu dānaṃ dīyitthā ’’ ti pāḷiyaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘ tassa kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dānan ti yiṭṭhaṃ , tañca kho sabbasādhāraṇavasena katanti āha ‘‘ samaṇa
V1.138 … pe … yācakānan ’’ ti .Pabbajjūpagatāti
M1.157 yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā .
Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati .
Nālattha buddhasuññattā tadā lokassa .Duggatāti dukkhajīvikakappakā kasiravuttikā .
Tenāha ‘‘ daliddamanussā ’’ ti .
Kasivāṇijjādijīvikaṃ anuṭṭhātuṃ asamatthā idha ‘‘ kapaṇā ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ kāṇakuṇiādayo ’’ ti .
Pathāvinoti addhikā .
Vanibbakāti dāyakānaṃ guṇakittanakammaphalakittanavasena yācakā seyyathāpi naggādayo .
Tenāha ‘‘ iṭṭhaṃ dinnan ’’ tiādi .
Pasatamattanti vīhitaṇḍulādivasena vuttaṃ .
Sarāvamattan ti yāgubhattādivasena .
Yathā gāmalābho gāme uppajjanako āyalābho , evaṃ tattha dvāralābhoti āha ‘‘ tattha uppajjanakasatasahasse ’’ ti .
Mahantataraṃ dānaṃ adaṃsu aññassapi dhanassa viniyogaṃ gatattā .
Taṃ sandhāyāti taṃ mahantataraṃ dānaṃ kataṃ sandhāya .
Rañño hi tattha dānaṃ itthāgārassa dānena mahatā abhibhūtaṃ viya paṭinivattaṃ hotīti āha ‘‘ paṭinivattī ’’ ti .
Kocīti bhummatthe paccattavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ katthacī ’’ ti .
Anekavassasahassāyukakāle tassa uppannattā asītivassasahassāni so rājā dānamadāsīti .
Serīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā
105. Catutthaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva .
Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Jantusuttavaṇṇanā
106. Ye vinaye apakataññuno saṃkilesikesu vodāniyesu dhammesu na kusalā yaṃ kiñci na kārino vippaṭisārabahulā .
Tesaṃ anuppannañca uddhaccaṃ uppajjati , uppannañca bhiyyobhāvaṃ vepullaṃ āpajjatīti āha ‘‘ akappiye kappiyasaññitāya … pe … uddhaccapakatikā ’’ ti .
Sārābhāvena tucchattā ca naḷo viyāti naḷo , mānoti āha ‘‘ unnaḷāti uggatanaḷā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ uṭṭhitatucchamānā ’’ ti .
Māno hi seyyassa seyyoti
M1.158 sadisoti ca pavattiyā visesato tuccho .Cāpallenāti capalabhāvena , taṇhāloluppenāti attho .
Mukhakharāti mukhena pharusā , pharusavādinoti attho .
Vikiṇṇavācāti visaṭavacanā , samphappalāpatāya apariyantavacanā .
Tenāha ‘‘ asaṃyatavacanā ’’ tiādi .
Caṇḍasote baddhanāvāsadisāti etena anavaṭṭhitakiriyataṃ dasseti .
Yena samannāgatā sattā ekasmiṃ ṭhāne ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā na
V1.139 sakkonti , ito cito ca vicaranti .Anavaṭṭhitacittāti ekasmiṃ ārammaṇe na avaṭṭhitacittā .
Vivaṭaindriyāti asaṃvutacakkhādiindriyā .
Guṇakathāya saddhiṃ kathiyamāno nigguṇassa aguṇo pākaṭo hoti jātimaṇisamīpe ṭhitassa viya kācamaṇino doso .
Sukhajīvinoti sukhe ṭhitā .
Yathā dāyakānaṃ subharaṃ hoti , evaṃ sukhena akicchena pavattajīvikā .
Tenāha ‘‘ pubbe bhikkhū ’’ tiādi .
Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaṇi , te pana hīḷento vadati ‘‘ gāmaṇikā ’’ ti .
Vissajjetvāti sativossaggavasena vissajjetvā kilesamucchāyāti mahicchāsaṅkhātāya taṇhāmucchāya .
Sīlavantānaṃyeva hi duppaṭipattiṃ sandhāya devaputto vadati .
Vattabbayuttakeyevāti ovādena mayā anuggahetabbameva .
Chaḍḍitakāti pariccattā ācariyupajjhāyādīhi .
Tato eva anāthā appatiṭṭhā .
Petāti vigatajīvitā matā .
Yathā petā , tatheva honti attahitāsamatthatāya viññūnaṃ jigucchitabbatāya ca .
Jantusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Rohitassasuttavaṇṇanā
107. Ekokāseti cakkavāḷassa pariyantasaññite ekasmiṃ okāse .
Bhumman ti ‘‘ yatthā ’’ ti idaṃ bhummavacanaṃ , sāmaññato vuttampi ‘‘ so lokassa anto ’’ ti vacanato visiṭṭhavisayameva hoti .
‘‘ Na jāyati na mīyatī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na cavati na upapajjatī ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ idaṃ aparāparaṃ … pe … gahitan ’’ ti .
Padagamanenāti padasā gamanena .
Saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati upari saccāni pakāsetukāmo .
Saṅkhāralokassa hi anto nibbānaṃ .
Daḷhaṃ
M1.159 thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā .
So eva daḷhadhammoti vutto .
Tenāha ‘‘ daḷhadhanū ’’ ti .
Uttamappamāṇenāti sahassathāmappamāṇena .Dhanusippasikkhitatāya dhanuggaho , na dhanuggahamattenāti āha ‘‘ dhanuggahoti dhanuācariyo ’’ ti .
‘‘ Dhanuggaho ’’ ti vatvā ‘‘ sikkhito ’’ ti vutte dhanusikkhāya sikkhitoti viññāyati , sikkhā ca ettake kāle samatthassa ukkaṃsagato hotīti āha ‘‘ dasa dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito ’’ ti .
Usabhappamāṇepīti vīsatiyaṭṭhiyo usabhaṃ , tasmiṃ usabhappamāṇe padese .
Vālaggan ti vāḷakoṭiṃ .
Katahatthoti
V1.140 paricitahattho .
Katasarakkhepoti vivaṭasarakkhepapadesadassanavasena sarakkhepakatāvī .
Tenāha ‘‘ dassitasippo ’’ ti .
‘‘ Katasippo ’’ ti keci .Asanti etenāti asanaṃ , kaṇḍo .
Tālacchāyan ti tālacchādiṃ , sā pana ratanamattā , vidatthicaturaṅgulā vā .
Puratthimasamuddāti ekasmiṃ cakkavāḷe puratthimasamuddā .
Samuddasīsena puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ vadati .
Pacchimasamuddoti etthāpi eseva nayo .
Nippapañcatan ti adandhakāritaṃ .
Sampatteti tādisena javena gacchantena sampatte .
Anotatteti etthāpi ‘‘ sampatte ’’ ti padaṃ ānetvā sambandho , tathā ‘‘ nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā ’’ ti etthāpi .
Tadāti yadā so lokantagavesako ahosi , tadā .
Dīghāyukakāloti anekavassasahassāyukakālo .
Cakkavāḷalokassāti sāmaññavasena ekavacanaṃ , cakkavāḷalokanti attho .
Imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti pubbaparicariyasiddhāya nikantiyā .
Sasaññimhi samanaketi na rūpadhammamattake , atha kho pañcakkhandhasamudāyeti dasseti .
Samitapāpoti samucchinnasaṃkilesadhammo .
Rohitassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7-8.
Nandasuttanandivisālasuttavaṇṇanā
108-109.
Nandasuttavisālasuttāni sattamaaṭṭhamāni heṭṭhā saṃvaṇṇitarūpattā vuttatthāneva .
Nandasuttanandivisālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Susimasuttavaṇṇanā
110. Tuyhampi
M1.160 noti tuyhampi nu , nu-saddo pucchāyaṃ , tasmā vaṇṇaṃ kathetukāmo pucchatīti adhippāyo .
Na vaṭṭatīti na yujjati , kathitoti kathetuṃ āraddho , tenāha ‘‘ matthakaṃ na pāpuṇātī ’’ ti .
Tameva matthakāpāpuṇanaṃ dassetuṃ ‘‘ so hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Satisampajaññāyogato gorūpasīlo , mūḷho khalitapañño , gorūpassa viya sīlaṃ etassāti hi gorūpasīlo .Sabhāgo ekarūpacittatāya .
Ariyānaṃ sabhāgatā nāma guṇavantavasenāti āha ‘‘ aññamaññassa guṇesu pasīditvā ’’ ti .
Soḷasavidhaṃ paññan ti mahāpaññādikā cha , nava anupubbavihārasamāpattipaññā , āsavakkhayapaññāti imaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ .
Tesaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇānipi ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti .
Ānandāti
V1.141 theraṃ āha .Ācāroti cārittasīlamāha .
Gocaroti gocarasampatti .
Vihāroti samāpattivihāro .
Abhikkamotiādinā iriyāpathavihāraṃ .
Tuyhampīti pi -saddena bhagavatā attānaṃ ādiṃ katvā tadaññesaṃ viññūnaṃ sabbesaṃ therassa ruccanasabhāvo dīpitoti dassento ‘‘ mayhaṃ ruccatī ’’ tiādimāha .
Tattha satipi ānandattherassapi asītiyā mahātherānaṃ antogadhabhāve ‘‘ asītiyā mahātherānaṃ ruccatī ’’ ti vatvā ‘‘ tuyhampi ruccatī ’’ ti vacanaṃ tena dhammasenāpatino vaṇṇaṃ kathāpetukāmatāyāti daṭṭhabbaṃ .
Sāṭakantareti nivatthavatthantare .
Laddhokāsoti nibbuddhaṃ karonto sāṭakantare laddhaṃ gahetuṃ laddhāvasaro .
Labhissāminoti labhissāmi vata .
Dīpadhajabhūtan ti satayojanavitthiṇṇaṃ jambudīpassa dhajabhūtaṃ .
Puggalapalāpeti antosārābhāvato palāpabhūte puggale haranto .
Bālatāyāti rucikhantiādiabhāvatāya .
Dosatāyāti dussakabhāvena .
Mohenāti mahāmūḷhatāya .
Keci pana ‘‘ bālo bālatāyāti mūḷhatāya pakatibālabhāvena na jānāti .
Mūḷho mohenāti sayaṃ abālo samānopi yadā mohena pariyuṭṭhito hoti , tadā mohena na jānāti , ayaṃ padadvayassa viseso ’’ ti vadanti .
Vipallatthacittoti yakkhummādena pittummādena vā viparītacitto .
‘‘ Catūsu
M1.161 kosallesū ’’ ti vuttaṃ catubbidhaṃ kosallaṃ pāḷiyā eva dassetuṃ ‘‘ vuttaṃ hetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yo aṭṭhārasa dhātuyo samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dhātukusalo .
Vuttanayena āyatanesu kusalo āyatanakusalo .
Avijjādīsu dvādasapaṭiccasamuppādaṅgesu kusalo paṭiccasamuppādakusalo .
‘‘ Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ , idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇan ’’ ti evaṃ ṭhānañca ṭhānato , aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānato ṭhānāṭṭhānakusalo .
Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto , ayaṃ paṇḍito nāma .Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño .
Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘ mahāpaññādīhi samannāgatoti attho ’’ ti .
Nānattan ti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘ mahāpañño ’’ tiādinā kittito , tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā .
Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento ‘‘ mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātī ’’ tiādimāha .
Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo
V1.142 veditabbo .
Tattha hetū alobhādayo .
Paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo .
Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā , taṃsamaṅgino ca purisavisesā .
Pabhedo cārittādivibhāgo .
Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ .
Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca .
Ānisaṃso piyamanāpatādi .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.8-9) ākaṅkheyyasuttā dīsu ( ma . ni .1.64 ādayo ) ca āgatanayena veditabbo .
Iminā nayena samādhikkhandhā dīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā .
Ṭhānāṭṭhānā dīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo .
Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena , vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā .
Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgaṇhanato saccavibhaṅgeM1.162 ( vibha .189 ādayo ) taṃsaṃvaṇṇanāsu ( vibha . aṭṭha .189 ādayo ) āgatanayena ;
satipaṭṭhānā dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu ( vibha .355 ādayo ) taṃsaṃvaṇṇanādīsu ( vibha . aṭṭha .355 ādayo ) ca āgatanayena ;
sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca ;
abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca ;
nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā .
Pariggaṇhātīti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti paṭivijjhatīti attho .Sā panāti mahāpaññatā .
Puthupaññāti ettha nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ayaṃ rūpakkhandho nāma … pe … ayaṃ viññāṇakkhandho nāmāti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tesu ekavidhena rūpakkhandho , ekādasavidhena rūpakkhandho , ekavidhena vedanākkhandho , bahuvidhena vedanākkhandho , ekavidhena saññākkhandho , saṅkhārakkhandho , viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tathā idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma … pe … idaṃ dhammāyatanaṃ nāmaṃ .
Tattha dasāyatanā kāmāvacarā , dve catubhūmakāti evaṃ āyatanānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Nānādhātūsūti ayaṃ cakkhudhātu nāma … pe … ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma .
Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve catubhūmakāti evaṃ dhātunānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati , taṃ upādiṇṇadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ paccekabuddhānañhi dvinnaṃ aggasāvakānañca upādiṇṇadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tañca kho ekadesamattato , na nippadesato , anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānanti eva .
Itarasāvakesu vattabbameva natthi , sabbaññubuddhānaṃyeva pana imāya nāma dhātuyā ussannattāva imassa rukkhassa khandho seto hoti , imassa kāḷo , imassa maṭṭho , imassa
V1.143 bahalattaco , imassa tanuttaco , imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ ;
imassa pupphaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ , sugandhaṃ duggandhaṃ ;
phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃM1.163 pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ ;
kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo tambo lohito odāto hotīti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu .
Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca saṇṭhānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu .
Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti .
Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘ dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā ’’ ti .
Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu , tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu .
Ma-kāro hettha padasandhikaro .
Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādibhedesu nānāvidhesu atthesu .
Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu .
Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu niruttīsu .
Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘ imāni idamatthajotakānī ’’ ti tathā tathā paṭibhānato patiṭṭhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu .
Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva .
Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva .
Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ , tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘ puthu janasādhāraṇe dhamme samatikkammā ’’ ti .
Tenassa idha madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ dīpitaṃ hoti .
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ , pavattiākāravasena javanabhāvaṃ , kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ ‘‘ katamā hāsapaññā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hāsabahuloti pītibahulo .
Sesapadāni tassa vevacanāni .
Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyatarasseva visuṃ gahitattā itaraṃ tividhaṃ sīlaṃ paripūreti .
Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena tadārammaṇe phullitā vikasitā viya vattati , na upekkhāsahagatā .
Sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhan tiādīsupi eseva nayo .
Therotiādinā abhinīhārasiddhā therassa hāsapaññatāti dasseti .
Sabbaṃ
M1.164 rūpaṃ aniccalakkhaṇato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghavegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena visaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃV1.144 paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegena paṭivijjhati , tasmā sā javanapaññā nāmāti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati , tattha tattheva khaṇeneva bhijjanato khayasabhāvato .
Bhayaṭṭhenāti bhayānakato .
Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca .
Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāya tulayitvā .
Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā .
Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā pākaṭaṃ katvā .
Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena .
Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā ’’ ti keci .
Ñāṇatikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindane veditabboti ‘‘ khippaṃ kilese chindatīti tikkhapañño ’’ ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkan ’’ tiādimāha .
Tikkhapañño khippābhiñño hoti , paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ ekasmiṃ āsane cattāro ca ariyamaggā adhigatā hontī ’’ tiādi .
Thero cātiādinā dhammasenāpatino tikkhapaññatā sikhāppattāti dasseti .
‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā ’’ ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati , na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego .
Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso .
Tena ādīnavānupassanamāha .
Ukkaṇṭhanabahuloti iminā pana nibbidānupassanamāha , aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ .
Bahimukho sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho , tathā
M1.165 vā pavattitavimokkhamukho .
Nibbijjhanaṃ nibbedho , so etissā atthi , nibbijjhatīti vā nibbedhā , sā eva paññā nibbedhikā .
Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .Appicchoti santaguṇaniguhanatāti attani vijjamānānaṃ bāhusaccadhutadhammasīlādiguṇānañceva paṭivedhaguṇassa ca niguhanaṃ , paṭiggahaṇe ca mattaññutāti eteneva pariyesanaparibhogamattaññutāpi vuttā hoti .
Tīhi santosehīti catūsu paccayesu paccekaṃ tīhi santosehi
V1.145 , sabbe pana dvādasa .Paṭisallīnena vivekaṭṭhakāyānaṃ na saṅgaṇikārāmānaṃ .
Nekkhammābhiratānan ti pabbajjaṃ upagatānaṃ .
Parisuddhacittānaṃ vigatacittasaṃkilesānaṃ .
Paramavodānappattānaṃ aṭṭhasamāpattisamadhigamena ativiya vodānaṃ visuddhiṃ pattānaṃ .
Kilesupadhiādīnaṃ abhāvato nirupadhīnaṃ .
Phalasamāpattivasena sabbasaṅkhāravinissaṭattā visaṅkhāraṃ nibbānaṃ .
Upagatānaṃ , imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī pavivitto ‘‘ pakārehi vivitto ’’ ti katvā .
Samāsajjanaṃ parisinehuppādo saṃsaggo , savanavasena uppajjanakasaṃsaggo savanasaṃsaggo .
Esa nayo sesesupi .
Samullapanaṃ ālāpasallapanaṃ .
Saṃsaggavatthunā iminā tassa paribhogo paribhogasaṃsaggo .
Āraddhavīriyoti ettha vīriyārambho nāma vīriyassa paggaṇhanaṃ paripuṇṇakaraṇaṃ .
Taṃ pana sabbaso kilesānaṃ niggaṇhananti dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Odhunanavattāti kilesānaṃ yassa kassaci sāvajjassa odhunanavasena vattā .
Tenāha ‘‘ bhikkhūnan ’’ tiādi .
Otiṇṇaṃ nāma vajjaṃ ajjhācaritanti ārocitaṃ .
Anotiṇṇaṃ anārocitaṃ .
Tantivasenāti pāḷidhammavasena , yuttasaddassa vasenāti attho .
Pāpe lāmake puggale dhamme ca garahati jigucchatīti pāpagarahī .
Tenāha ‘‘ pāpapuggale ’’ tiādi .
Ekadassīti ekabhavadassī , idhalokamattadassī diṭṭhadhammikasukhamattāpekkhī .
Samantāti samantato , parito me katthaci mā ahūti yojanā .
Soḷasahi padehīti soḷasahi koṭṭhāsehi .
Akuppan ti kenaci akopanīyaṃ .
Ayaṃ dhammasenāpatino guṇakathā satthu vacanānusārena dasasahassacakkavāḷabyāpinī
M1.166 ahosi , taṃ dassetuṃ ‘‘ evan ’’ tiādi vuttaṃ .Catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi uḷārapītisomanassasamuṭṭhānattā .
Suṭṭhu obhāsatīti subho .
Obhāsasampattiyā maṇino bhaddakatāti āha ‘‘ subhoti sundaro ’’ ti .
Jātimā parisuddhaākarasamuṭṭhitattā .
Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākaraparisuddhamūlako evāti āha ‘‘ jātisampanno ’’ ti .
Dhovanādiparikammenāti catūsu pāsāṇesu dhovanadosanīharaṇatāpanasaṇhakaraṇādiparikammena .
Rattakambalassa vasena sabhāvavaṇṇasiddhiyā veḷuriyamaṇi ativiya sobhatīti āha ‘‘ paṇḍukambale nikkhitto ’’ ti .
Nikkhan ti bhaṇḍamāha .
Tañca appakena suvaṇṇena kataṃ bhaṇḍaṃ na sobhati sobhāvipulenāti āha ‘‘ atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhanan ’’ ti .
Suvaṇṇan ti pañcadharaṇassa samaññā , tasmā pañcavīsatisuvaṇṇasāriyā vicittaābharaṇaṃ idha ‘‘ nikkhan ’’ ti adhippetaṃ .
Tañhi vipulaṃ na parittakaṃ .
Mahājambusākhāya pavattanadiyan ti mahājambusākhāya heṭṭhā sañjātanadiyaṃ .
Taṃ kira ratanaṃ rattaṃ .
Sukusalena … pe … sampahaṭṭhan ti suṭṭhu kusalena suvaṇṇakārena ukkāya tāpetvā sammā
V1.146 pahaṭṭhaṃ majjanādivasena sukataparikammaṃ .Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte .
Katabhaṇḍan ti ābharaṇabhāvena kataṃ bhaṇḍaṃ .
Nātiucco nātinīco taruṇasūriyo nāma .
Satthārā ābhatavaṇṇo ubbhataguṇoti attho .
Neva maraṇaṃ abhinandatīti attanopi maraṇaṃ neva abhinandati attavinipātassa sāvajjabhāvato .
Bodhisatto pana paresaṃ atthāya attano attabhāvaṃ pariccajati karuṇāvasena , evaṃ vosajjanaṃ paramatthapāramīpāripūriṃ gacchatīti sāvakā na tathā kātuṃ sakkā sikkhāpadato .
Na jīvitaṃ pattheti jīvitāsāya samucchinnattā .
Divasasaṅkhepan ti ajja tvaṃ idaṃ nāma kammaṃ karohi , idaṃ te vetananti divasabhāgena paricchinnaṃ vetanaṃ .
Tādiso hi bhatako divasakkhayameva udikkhati , na kammaniṭṭhānaṃ .
Nibbisaṃ bhatako yathāti vetanaṃ bhatiṃ icchanto kālakkhayaṃ udikkhanto bhatakapuriso viya .
Susimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā
111. Nānātitthiyasāvakāti
M1.167 puthutitthiyānaṃ sāvakā .Chinditeti hatthacchedādivasena chede .
Māriteti māraṇe .
Na pāpaṃ samanupassatīti kiñci pāpaṃ atthīti na passati , paresañca tathā pavedeti .
Vissāsan ti vissatthabhāvaṃ .
‘‘ Katakammānampi vipāko natthī ’’ ti vadanto katapāpānaṃ akatapuññānañca vissatthataṃ nirāsaṅkataṃ janeti .
Tapojigucchāyāti tapasā acelavatādinā pāpato jigucchanena ,‘‘ pāpaṃ virājayāmā ’’ ti acelavatādisamādānenāti attho .
Tasmiñhi samādāne ṭhitena saṃvarena saṃvutacitto samannāgato pihito ca nāma hotīti ‘‘ susaṃvutatto ’’ tiādi vuttaṃ .
Cattāro yāmā bhāgā catuyāmā , catuyāmā eva cātuyāmā .
Bhāgattho hi idha yāma-saddo yathā ‘‘ rattiyaṃ paṭhamo yāmo ’’ ti .
So panettha bhāgo saṃvaralakkhaṇoti āha ‘‘ cātuyāmena susaṃvuto ’’ ti , catukoṭṭhāsena saṃvarena suṭṭhu saṃvutoti attho .
Paṭikkhittasabbasītodakoti paṭikkhittasabbasītudakaparibhogo .
Sabbena pāpavāraṇena yuttoti sabbappakārena saṃvaralakkhaṇena pāpavāraṇena samannāgato .
Dhutapāpoti sabbena nijjaralakkhaṇena pāpavāraṇenapi dhutapāpo .
Phuṭṭhoti aṭṭhannampi kammānaṃ khepanena vikkhepappattiyā kammakkhayalakkhaṇena sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho , taṃ phusitvā ṭhito .
Na niguhantoti na niguhanahetu diṭṭhasute tatheva kathento .
Nānātitthiyānaṃyeva
V1.147 upaṭṭhākoti paravādīnaṃ sabbesaṃyeva titthiyānaṃ upaṭṭhāko , tesu sādhāraṇavasena abhippasanno .Koṭippattāti mokkhādhigamena samaṇadhamme pattabbamariyādappattā .
Sahacaritamattenāti sīhanādena saha vassakaraṇamattena .
Sīhena sīhanādaṃ nadantena saheva siṅgālena attano siṅgālaravakaraṇamattena .
Kotthukoti khuddakakotthu .
Āsaṅkitasamācāroti attanā ca parehi ca āsaṅkitabbasamācāro .
Sappurisānan ti buddhādīnaṃ .
Tassāti vegabbharissa devaputtassa .
Sarīre anuāvisīti sarīre anupavisitvā viya āvisi .
Adhimuccīti yathā gahitassa vasena cittaṃ na vattati , attano eva vase vattati , evaṃ adhiṭṭhahi .
Āyuttāti dassanena saṃyuttā
M1.168 .Pavivekiyan ti kappakavatthabhuñjanasenāsanehi pavivittabhāvaṃ .
Tenāha ‘‘ te kirā ’’ tiādi .
Rūpe niviṭṭhāti cakkhurūpadhamme abhiniviṭṭhā .
Tenāha ‘‘ taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhitā ’’ ti .
Devalokapatthanakāmāti devalokasseva abhipatthanakāmā .
Maraṇadhammatāya mātiyā .
Tenāha ‘‘ mātiyāti maccā ’’ ti .
Paralokatthāyāti parasampattibhāvāya lokassa atthāya .
Pabhāsavaṇṇāti pabhāya samānavaṇṇā .
Kesaṃ pabhāyāti āha ‘‘ candobhāsā ’’ tiādi .
Sajjhārāgapabhāsavaṇṇā indadhanupabhāsavaṇṇāti paccekaṃ yojanā .
Āmo āmagandho etassa atthīti āmisaṃ .
Vadhāyāti viddhaṃsituṃ .
Rūpāti rūpāyatanādirūpidhammā .
Rājagahasamīpappavattīnaṃ rājagahiyānaṃ .
‘‘ Seto ’’ ti kelāsakūṭo adhippetoti āha ‘‘ setoti kelāso ’’ ti .
Kenaci na ghaṭṭetīti aghaṃ , antalikkhanti āha ‘‘ aghagāmīnanti ākāsagāmīnan ’’ ti .
Udakaṃ dhīyati etthāti udadhi , mahodadhi .
Vipuloti vepullapabbato .
Himavantapabbatānan ti himavantapabbatabhāgānaṃ .
Buddho seṭṭho sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanādīhi sabbaguṇehi .
Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Devaputtasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā .