Mahāvaggaṭīkā
1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā
Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathāvaṇṇanā
1. Yathājātānaṃ
P2.1V2.1M2.1 karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso ‘‘ karerimaṇḍapo ’’ ti adhippeto .Dvāreti dvārasamīpe .
Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti ?
Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento ‘‘ antojetavane ’’ tiādimāha .
Salaḷāgāran ti devadārurukkhehi katagehaṃ .
Pakatibhattassa pacchatoti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā , ṭhitamajjhanhikato uparīti attho .
Piṇḍapātato paṭikkantānan ti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ .
Tenāha ‘‘ bhattakiccan ’’ tiādi .
Maṇḍalasaṇṭhānā
V2.2 māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā ‘‘ maṇḍalamāḷan ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ nisīdanasālāyā ’’ ti .Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ettha pubba-saddo atītavisayo , nivāsa-saddo kammasādhano , khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi , khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha ‘‘ pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā ’’ ti .
Yojetvāti
M2.2 visayabhāvena yojetvā .Pavattitāti kathitā .
Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti dhammī .
Tenāha ‘‘ dhammasaṃyuttā ’’ ti .
Udapādīti
P2.2 paduddhāro , tassa uppannā jātāti iminā sambandho .Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ , vitthārato dassetuṃ ‘‘ aho acchariyan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha ke anussaranti , ke nānussarantīti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ , na itaranti tadeva puggalabhedato , kālavibhāgato , anussaraṇākārato , opammato niddisantena ‘‘ titthiyā anussarantī ’’ tiādi vuttaṃ .
Aggappattakammavādinoti sikhāppattakammavādino ‘‘ atthi kammaṃ atthi kammavipāko ’’ ti ( paṭi . ma .1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā .
Cattālīsaṃyeva kappe anussarantīti brahmajālādīsu ( dī . ni .1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā .
Tato paraṃ na anussarantīti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato .
Sāvakāti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro .
Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti .
Yasmā ‘‘ kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ , dve ca asaṅkhyeyyānī ’’ ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro , sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca , tasmā vuttaṃ ‘‘ dve aggasāvakā … pe … kappasatasahassañcā ’’ ti .
Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo , evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi , yāvatakaṃ ākaṅkhanti , tāvatakaṃ anussarantī ’’ ti ‘‘ yāvatakaṃ neyyaṃ , tāvatakaṃ ñāṇan ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani .85; paṭi . ma .3,5) vacanato .
Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi , tasmā yaṃ
P2.3 yaṃ ñātuṃ icchanti , te taṃ taṃ jānanti eva .Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi , kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ ‘‘ buddhānaṃ … pe … natthī ’’ ti .
Khandhapaṭipāṭiyāti
V2.3M2.3 yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā .Khandhappavattin ti vedanādikkhandhappavattiṃ .
Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ , taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘ na passantī ’’ ti vuttā , jāle patitā viya sakuṇā , macchā viya cāti adhippāyo .
Kuṇṭhā viyāti dandhā viya .
Paṅguḷā viyāti pīṭhasappino viya .
Diṭṭhiṃ gaṇhantīti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti .
Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato .
Evaṃ santepīti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti , evaṃ santepi te buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti .
‘‘ Vaṭṭe ’’ tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ .
Buddhehi dinnanaye ṭhatvāti ‘‘ yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva , na arūpappavatti , so asaññabhavo ’’ ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā .
Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhitoti ( theragā . aṭṭha .1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā ).
So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ
P2.4 anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa , tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti āvajjayamāno nayavasena ‘‘ asaññabhavo bhavissatī ’’ ti niṭṭhaṃ agamāsi .Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .
‘‘ Cutipaṭisandhiṃ oloketvā ’’ ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ , tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti .
Taṃ tadeva passantīti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ , siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā .
Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā , atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti
M2.4 tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā .Tenāha ‘‘ buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ , sūriyamaṇḍalobhāsasadisan ’’ ti ca ādi .
Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cāti .
Ettha tathā -saddena ‘‘ attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī ’’ ti
V2.4 idaṃ upasaṃharati , tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ , na nippadesanti nidasseti .Khajjopanakaobhāsasadisaṃ ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya .
Sāvakānan ti ettha pakatisāvakānaṃ pākatika padīpobhāsasadisaṃ .
Mahāsāvakānaṃ ( theragā . aṭṭha .2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro ) mahā padīpobhāsasadisaṃ .
Tenāha visuddhimagge ( visuddhi .2.402)‘‘ ukkāpabhāsadisan ’’ ti .
Osadhitārakobhāsasadisan ti
P2.5 ussannā pabhā etāya dhīyati , osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘ osadhī ’’ ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ .Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ sabbaso andhakāravidhamanato .
Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo khalitaṃ , kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo paṭighāto .
Āvajjanapaṭibaddhamevāti āvajjanamattādhīnaṃ , āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye , garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ ‘‘ dubbalapattapuṭe ’’ tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ .
Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā ‘‘ bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ sabbampīti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ .
Titthiyānaṃ , sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ .
Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti .
Saṅkhepatoti samāsato .
Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto , taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā ‘‘ itipī ’’ ti āhaṃsu .
Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ , pi -saddo sampiṇḍanattho ,‘‘ iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.124; a . ni .3.1) viya ākārattho iti -saddoti dassento ‘‘ evampī ’’ ti tadatthamāha .
2-3.
Vuttamevāti
M2.5 ettha ca idha pāṭhe yaṃ vattabbaṃ tena pāṭhena sādhāraṇaṃ , taṃ vuttamevāti adhippetaṃ , na asādhāraṇaṃ apubbapadavaṇṇanāya adhikatattāti taṃ dassentoP2.6 ‘‘ ayameva hi viseso ’’ tiādimāha .‘‘ Assosī ’’ ti idaṃ savanakiccanipphattiyā vuttaṃ saddaggahaṇamukhena tadatthāvabodhassa siddhattā .
Tattha pana pāḷiyaṃ ‘‘ imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā ’’ icceva ( dī . ni .1.2) vuttaṃ .
Ime bhikkhū mama guṇe thomenti , kathaṃ ?
Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbhāti yojanā .
Nipphattin ti kiccanipphattiṃ , tena kātabbakiccasiddhanti attho .
Noti pucchāvācī
V2.5 nu -iti iminā samānattho nipātoti vuttaṃ ‘‘ iccheyyātha nū ’’ ti .Nan ti bhagavantaṃ .
‘‘ Yaṃ bhagavā ’’ ti ettha yaṃ-saddena kiriyāparāmasanabhūtena ‘‘ dhammiṃ kathaṃ katheyyā ’’ ti evaṃ vuttaṃ .
Dhammikathākaraṇaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘‘ etassā ’’ ti padassa atthoti āha ‘‘ etassa dhammikathākaraṇassā ’’ ti , ādaravasena pana taṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ .
4. Suṇāthāti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , etena ‘‘ manasi karothā ’’ ti padaṃ saṅgaṇhāti .
Sotāvadhānaṃ sotassa odahanaṃ , sussūsāti attho .
Chinnaṃ upacchinnaṃ vaṭumaṃ saṃsāravaṭṭaṃ etesanti chinnavaṭumakā , sammāsambuddhā , aññe ca khīṇāsavā , idha pana sammāsambuddhā adhippetā .
Tesañhi sabbaso anussaraṇaṃ itaresaṃ avisayo .
Tenāha ‘‘ aññesaṃ asādhāraṇan ’’ ti .
Paccattavacane dissati yaṃ-saddo kammatthadīpanato .
Upayogavacane dissati yaṃ-saddo pucchanakiriyāya kammatthadīpanato .
Tan ti ca upayogavacanameva pucchati-saddassa dvikammakabhāvato .
Yan ti yena kāraṇenāti ayamettha atthoti āha ‘‘ karaṇavacane dissatī ’’ ti .
Bhummeti daṭṭhabboti yathā yaṃ-saddo na kevalaṃ paccattaupayogesu eva , atha kho karaṇepi dissati , evaṃ idha bhummeti daṭṭhabbo .
Dasasahassilokadhātun ti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ .
Unnādento uppajji
P2.7 anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitattā buddhuppādassa .Kālassa bhaddatā nāma tattha sattānaṃ guṇavibhūtiyā , buddhuppādaparamā ca guṇavibhūtīti tabbahulatā yassa kappassa bhaddatāti āha ‘‘ pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe ’’ ti , tathā sārabhūtaguṇavasena ‘‘ sārakappe ’’ ti
M2.6 .‘‘ Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā ’’ ti vatvā imassa kappassa tathā thometabbatā anaññasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘ yato paṭṭhāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yato paṭṭhāyāti yato pabhuti abhinīhāro katoti manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgato abhinīhāro pavattito .
Saṃsārassa anādibhāvato imassa bhagavato abhinīhārato puretaraṃ uppannā sammāsambuddhā anantā aparimeyyāti tehi uppannakappe nivattento ‘‘ etasmiṃ antare ’’ ti āha .
Kāmaṃ dīpaṅkarabuddhuppāde ayaṃ bhagavā abhinīhāramakāsi , tassa pana bhagavato nibbatti imassa abhinīhārato purimatarāti vuttaṃ ‘‘ amhākaṃ … pe … nibbattiṃsū ’’ ti .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne .
Esa nayo ito paresupi .
‘‘ Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī ’’ ti etena padumuttarassa bhagavato , sumedhassa ca bhagavato antare ekūnasattatikappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī ’’ ti iminā sujātassa bhagavato , atthadassissa ca bhagavato antare
V2.6 ekenūnāni dvādasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .‘‘ Ito catunavute kappe ’’ ti iminā dhammadassissa bhagavato , siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ekatiṃse kappe ’’ ti iminā vipassissa bhagavato , sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
Te sabbepi padumuttarassa bhagavato oraṃ sumedhādīhi uppannakappehi saddhiṃ samodhāniyamānā satasahassā kappā honti , yattha mahāsāvakādayo ( theragā . aṭṭha .2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā ) vivaṭṭū panissayāni
P2.8 kusalāni sambhariṃsu .Buddhasuññepi loke paccekabuddhā uppajjitvā tesaṃ purisavisesānaṃ puññābhisandābhibuddhiyā paccayā honti .
‘‘ Evamayan ’’ tiādi vuttamevatthaṃ nigamanavasena vadati .
‘‘ Kiṃ panetan ’’ tiādi pubbanimittavibhāvanatthāya āraddhaṃ .
Tattha etan ti buddhānaṃ uppajjanaṃ .
Kappasaṇṭhānakālasmin ti vivaṭṭakappassa saṇṭhahanakāle .
Ekamasaṅkhyeyyan ti saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ sandhāyāha .
Ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhiteti pabbatarukkhagacchādīnaṃ , meghādīnañca abhāvena vivaṭaṃaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite .
Lokasannivāseti
M2.7 bhājanalokena sannivisitabbaṭṭhāne .Vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ .
‘‘ Usabhamattā , dve usabhamattā ’’ tiādinā paccekaṃ mattā-saddo yojetabbo .
Yojanasahassamattā hutvāti patamānāva udakadhārā yojanasahassamattaṃ ākāsaṭṭhānaṃ pharitvā pavattiyā yojanasahassamattā hutvā .
Yāva avinaṭṭhabrahmalokāti yāva ābhassarabrahmalokā , yāva subhakiṇhabrahmalokā , yāva vehapphalabrahmalokāti attho .
Vātavasenāti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena .
Mahābodhipallaṅkoti mahābodhipallaṅkappadesamāha .
Tassa pacchā vināso , paṭhamaṃ saṇṭhahanañca dhammatāvasena veditabbaṃ .
Tatthāti tasmiṃ padese .
Pubbanimittaṃ hutvāti buddhappādassa pubbanimittaṃ hutvā .
Pubbanimittasannissayo hi gaccho nissitavohārena tathā vutto .
Tenāha ‘‘ tassā ’’ tiādi .
Kaṇṇikābaddhāni hutvāti ābaddhakaṇṇikā viya hutvā .
Suddhāvāsabrahmāno attamanā … pe … gacchantīti yojanā .
Vehapphalepi subhakiṇhe saṅgahetvā ‘‘ nava brahmalokā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi te
P2.9 catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti .Nikkhamantesūti mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamantesu .
Abhijāti panettha jātibhāvasāmaññena gabbhokkantiyāva saṅgahitā .
Nimīyati anumīyati phalaṃ etenāti nimittaṃ , kāraṇaṃ .
Ñāpakampi hi kāraṇaṃ disvā tassa abyabhicārībhāvena phalaṃ siddhameva katvā gaṇhi , yathā taṃ asito isi abhijātiyaṃ mahāpurisassa lakkhaṇāni disvā tesaṃ abyabhicārībhāvena buddhaguṇe siddhe eva katvā gaṇhi , evaṃ
V2.7 pana gayhamānaṃ tannimittakaṃ phalaṃ tadānubhāvena siddhaṃ viya voharīyati tabbhāve bhāvato .Tenāha ‘‘ tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā ’’ tiādi .
Tathā cāha bhagavā ‘‘ so tena lakkhaṇena samannāgato … pe … rājā samāno kiṃ labhati , buddho samāno kiṃ labhatī ’’ ti ( dī . ni .3.202,204) ca evamādi .
Imamatthan ti pañca buddhā imasmiṃ kappe uppajjissantīti imamatthaṃ yāthāvato jāniṃsu .