Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathāvaṇṇanā
737. Vipassanācārassa
M2.435V2.409 matthakappattiyā saṅkhārupekkhāñāṇaṃ sikhāppattā vipassanā .
Sikhāppatti panassa udayabbayañāṇādīnaṃ attaṭṭhamānaṃvasena jātāti āha ‘‘ aṭṭhannaṃ pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā ’’ ti .
Oḷārikoḷārikassa saccapaṭicchādakamohatamassa vigamanena saccappaṭivedhānukūlattā ‘‘ saccānulomikañāṇan ’’ ti anulomañāṇamāha .
Tāni pana ñāṇāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ aṭṭhannanti cā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha udayabbayadassanena saṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇaṃ , tadanusārena itaralakkhaṇāni ca vibhāventīyeva udayabbayānupassanā pavattatīti katvā ‘‘ vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇan ’’ ti vuttanti keci .
Tayidaṃ tassa sabbaso tīraṇapariññābhāvameva maññamānehi vuttaṃ .
Kiñcāpi hi udayabbayañāṇaṃ tīraṇapariññantogadhameva , udayabbayādīnaṃ pana jānanaṭṭhena , paccakkhato dassanaṭṭhena ca ñāṇadassanāni , udayabbayañāṇādīni .
Tāniyeva paṭipakkhato visuddhattā ñāṇadassanavisuddhi , sā eva ariyamaggo paṭipajjati etāyāti paṭipadā cāti paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttaṃ .
Taṃ pana uppannamattaṃ appaguṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Paguṇañhi niccasaññādipahānasiddhiyā pahānapariññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ .
Yato tadavigamena aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ekaccā adhigatā eva honti .
Na hi udayabbayānaṃ paccakkhato paṭivedhena vinā sāmaññākārānaṃ tīraṇamattena sātisayaṃ paṭipakkhapahānaṃ sambhavati .
Asati ca paṭipakkhapahāne kuto ñāṇādīnaṃ vajiramiva avihatavegatā , tikhiṇavisadāditā vā .
Tasmā paguṇabhāvappattaṃ udayabbayañāṇaṃ pahānapariññāpakkhiyameva daṭṭhabbaṃ .
Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgasseva anupassanā bhaṅgānupassanā , tadeva ñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ .
Yathābhūtadassāvī bhāyati etasmāti bhayaṃ , tebhūmakadhammā , tesu bhayato upaṭṭhitesu bhāyitabbākāragāhiñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ .
Muñcituṃ icchatīti muñcitukamyaṃ , cittaṃ , puggalo vā , tassa bhāvo muñcitukamyatāV2.410 , tadeva ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ .
PunaM2.436 paṭisaṅkhānākārena pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ .
Nirapekkhatāya saṅkhārānaṃ upekkhanavasena pavattañāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ .
Tasmāti yasmā upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇādinavavidhañāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi , tasmā . 738.‘‘ Upakkilesavimuttan ’’ ti visesanena vibhāvitamatthaṃ anavabujjhanto codako ‘‘ puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyo ’’ ti pucchati .
Tattha kimatthiyoti kiṃ payojano niratthako , pageva nibbattitattā pakkassa pacanaṃ viyāti adhippāyo .
Atha vā lakkhaṇasallakkhaṇādihetupaṭipāṭiggahaṇavasena tamatthaṃ ñāpetukāmo ācariyova kathetukamyatāvasena ‘‘ kimatthiyo ’’ ti pucchati .
Lakkhaṇasallakkhaṇatthoti aniccādilakkhaṇānaṃ sammadeva upadhāraṇattho .
Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ udayabbayañāṇaṃ hī ’’ tiādimāha .
Nanu ca udayabbayañāṇaṃ nāma saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati , na aniccādilakkhaṇattayaṃ , tena kathaṃ aniccatādilakkhaṇattayasallakkhaṇaṃ hotīti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ udayabbayañāṇaṃ lakkhaṇattayavisayaṃ hotī ’’ ti .
Udayabbaye pana paṭividdhe aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti .
Tato ‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .
Yaṃ dukkhaṃ , tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15;45,77;4.1,4; paṭi . ma .2.10) itaralakkhaṇampi .
Atha vā udayabbayaggahaṇena hutvā abhāvākāro , abhiṇhasampaṭipīḷanākāro , avasavattanākāro ca vibhūtataro hotīti kāraṇabhāvena udayabbayañāṇe yogassa lakkhaṇattayasallakkhaṇatthatā veditabbā , na sammukheneva .
Heṭṭhāti maggāmaggañāṇadassanavisuddhito heṭṭhā .
Tañhi obhāsādiuppattihetutāya tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattampi diṭṭhiādīhi upakkiliṭṭhattā kuṇṭhaṃ avisadameva jātaṃ .
Tenāha ‘‘ dasahi … pe … nāsakkhī ’’ ti .
739. Amanasikārāti hetumhi nissakkavacanaṃ .
‘‘ Kissa amanasikārā ’’ ti hi idaṃ ‘‘ kena paṭicchannattā ’’ ti pucchitassa paṭicchādakassa hetupucchā .
Santatiyā hissa paṭicchannattā aniccalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti , sā ca santati udayabbayāmanasikārena paṭicchādikā jātā .
Iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti , te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā .
Ghanena paṭicchannattā anattalakkhaṇaṃ
M2.437 na upaṭṭhāti , te ca ghanā nānādhātuvinibbhogāmanasikārena paṭicchādakā jātāti .Udayabbayaṃ passato
V2.411 na udayāvatthā vayāvatthaṃ pāpuṇāti , vayāvatthā vā udayāvatthaṃ .
Aññova udayakkhaṇo , aññova vayakkhaṇoti ekopi dhammo khaṇavasena bhedato upaṭṭhāti , pageva atītādikoti āha ‘‘ udayabbayaṃ pana … pe … upaṭṭhātī ’’ ti .
Tattha santatiyā vikopitāyāti pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvasallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya .
Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti , atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti .Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi katvāti yathāpariggahitaudayabbayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānataṃ vibādhiyamānataṃ manasi karitvā .
Iriyāpathe ugghāṭiteti iriyāpathe labbhamānadukkhapaṭicchādakabhāve ugghāṭite .
Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti , evaṃ sesāpīti iriyāpathānaṃ taṃtaṃdukkhapaṭicchādakabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhapaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato .
Tenāha ‘‘ dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhātī ’’ ti .
Nānādhātuyoti nānāvidhā pathavīādidhātuyo nānāvidhe sabhāvadhamme .
Vinibbhujitvāti ‘‘ aññā pathavīdhātu , aññā āpodhātū ’’ tiādinā ,‘‘ añño phasso , aññā vedanā ’’ tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā .
Ghanavinibbhoge kateti samūhaghane , kiccārammaṇaghane ca pabhedite .
Yā hesā aññamaññūpatthaddhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi gayhamānā samūhaghanatā , tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā , tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā ca , tā dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānā hatthena parimajjiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilayaṃ gacchanti ,‘‘ yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammā dhammamattā ’’ ti anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nānādhātuyo … pe … upaṭṭhātī ’’ ti .
740. Dhuvabhāvapaṭikkhepato
M2.438 na niccanti aniccaṃ , khandhapañcakaṃ .
Yathāha ‘‘ rūpaṃ kho , rādha , aniccaṃ , vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ aniccan ’’ ti ( saṃ . ni .3.172).
Tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘ uppādavayaññathattabhāvā ’’ ti āha .
Uppādo nibbattilakkhaṇaṃ , vayo vipariṇāmalakkhaṇaṃ , aññathattaṃ jarā , tesaṃ sabbhāvatoti attho .
Hutvā abhāvatotiV2.412 uppajjitvā vinassanato .
Ettha ca purimena jātijarāmaraṇasabbhāvato aniccan ti dasseti , dutiyena pākabhāvaviddhaṃsābhāvato .
Yassa bhāvena khandhapañcakaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti vuccati , taṃ aniccalakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘ uppādavayaññathattan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena hi taṃ ‘‘ aniccan ’’ ti lakkhīyati .
Ākāravikāroti ākāravikati .
Abhāvākāro hi vikatirūpena labbhati , virūpattā na uppādākāro .
Ākāravikāroti vā ākāraviseso .
Hutvā abhāvo hi pākabhāvato bhinno viddhaṃsābhāvattā tattha ca aniccalakkhaṇaṃ niruḷhaṃ .
Aniccākāro hi dukkhānattākārehi viya uppādākārato ca visiṭṭho .
Tathā hi saddassa viddhaṃsābhāvo saṅkhatabhāvenapi sādhīyati .
Saṅkhatabhāvo ca atthato uppādavantatā .
Uppādo ca pākabhāvasādhitā dharamānāvatthā .
Iminā nayena dukkhānattālakkhaṇāni veditabbāni .
Apica yathā niccapaṭikkhepato aniccanti niccākārapaṭikkhepato yathāvutto abhāvākārasaṅkhāto aniccākāro aniccalakkhaṇaṃ , evaṃ sukhapaṭikkhepato dukkhanti sukhākārapaṭikkhepato abhiṇhapaṭipīḷanākārasaṅkhāto dukkhākāro dukkhalakkhaṇaṃ , tathā attapaṭikkhepato anattāti attākārapaṭikkhepato avasavattanākārasaṅkhāto anattākāro anattalakkhaṇan ti daṭṭhabbaṃ .
Te yime tayopi ākārā asabhāvadhammattā khandhapariyāpannā na honti .
Khandhehi vinā anupalabbhanīyato khandhavinimuttāpi na honti .
Khandhe pana upādāya vohāravasena labbhamānā tadādīnavavibhāvanāya visesakāraṇabhūtā tajjāpaññattivisesāti veditabbā .Tayidaṃ sabbampīti yathāvuttalakkhaṇattayañceva lakkhitabbañca khandhapañcakaṃ .
‘‘ Udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkhetī ’’ ti idaṃ tadatthe tabbohāravasena vuttaṃ .
Udayabbayañāṇatthañhi lakkhaṇārammaṇikavipassanā ‘‘ udayabbayañāṇan ’’ ti kathitā .
Na hi udayabbayañāṇaṃ dukkhalakkhaṇādivisayaṃ
M2.439 .
Tabbisayatte vā udayabbayañāṇameva na siyā , udayabbayañāṇaṃ pana tikkhaṃ , visadañca kātukāmena lakkhaṇattayatīraṇameva kātabbaṃ .
Parikammasadisañhetaṃ tassa .
Esa nayo sesañāṇesupīti .Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇaṃ niṭṭhitaṃ .