Cetopariyañāṇakathāvaṇṇanā
401. Pariyātīti sarāgādivibhāgena paricchijja jānāti .
Tenāha ‘‘ paricchindatīti attho ’’ ti .
Yesañhi dhātūnaṃ gati attho , buddhipi tesaṃ attho .
‘‘ Parasattānan ’’ ti ettha para-saddo aññatthoti āha ‘‘ attānaṃ ṭhapetvā sesasattānan ’’ ti , yathā hi yo paro na hoti , so attā .
Yo attā na hoti , so paroti .
Sattānan ti cettha rūpādīsu sattāti sattā .
Tassā pana paññattiyā saviññāṇakasantāne niruḷhattā nicchandarāgāpi sattātveva vuccanti , bhūtapubbagatiyā vā .
‘‘ Pun ’’ ti narakaṃ , tattha galanti papatantīti puggalā , pāpakārino .
Itarepi saṃsāre saṃsārino taṃsabhāvānātivattanato puggalātveva vuccanti .
Taṃtaṃsattanikāyassa vā tattha tattha upapattiyā pūraṇato , aniccatāvasena galanato ca puggalāti neruttā .
Etañhīti ettha hi -saddo hetuattho .
Yasmā ‘‘ etaṃ cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇavasena ijjhatī ’’ ti taṃ dibbacakkhuñāṇaṃ , etassa cetopariyañāṇassa uppādane parikammaṃ , tasmā tena cetopariyañāṇaṃ uppādetukāmena adhigatadibbacakkhuñāṇena bhikkhunāti evaṃ yojanā kātabbā
M2.41 .Hadayarūpan ti na hadayavatthu , atha kho hadayamaṃsapesi .
Yaṃ bahi kamalamakuḷasaṇṭhānaṃ , anto kosātakīphalasadisanti vuccati , tañhi nissāya dāni vuccamānaṃ lohitaṃ tiṭṭhati .
Hadayavatthu pana imaṃ lohitaṃ nissāya pavattatīti .
Kathaṃ pana dibbacakkhunā lohitassa vaṇṇadassanena arūpaṃ cittaṃ pariyesatīti āha ‘‘ yadā hī ’’ tiādi .
Kathaṃ pana somanassasahagatādicittavuttiyā kammajassa lohitassa vividhavaṇṇabhāvāpattīti ?
Ko vā evamāha ‘‘ kammajameva taṃ lohitan ’’ ti catusantatirūpassāpi tattha labbhamānattā .
Tenevāha ‘‘ idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhānan ’’ tiādi .
Evampi yaṃ tattha acittajaṃ , tassa yathāvuttavaṇṇabhedena
V2.39 na bhavitabbanti ?
Bhavitabbaṃ , sesatisantatirūpānaṃ tadanuvattanato .
Yathā hi gamanādīsu cittajarūpāni utukammāhārasamuṭṭhānarūpehi anuvattīyanti , aññathā kāyassa desantaruppattiyeva na siyā , evamidhāpi cittajarūpaṃ sesatisantatirūpāni anuvattamānāni pavattanti .
Pasādakodhavelāsu cakkhussa vaṇṇabhedāpattiyeva ca tadatthassa nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ .Pariyesantenāti paṭhamaṃ tāva anumānato ñāṇaṃ pesetvā gavesantena .
Cetopariyañāṇañhi uppādetukāmena yoginā heṭṭhā vuttanayena rūpāvacaracatutthajjhānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhārakkhamaṃ katvā dibbacakkhuñāṇassa lābhī samāno ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayamaṃsapesiṃ nissāya pavattamānassa lohitassa vaṇṇadassanena ‘‘ idāni imassa cittaṃ somanassasahagatan ’’ ti vā ‘‘ domanassasahagatan ’’ ti vā ‘‘ upekkhāsahagatan ’’ ti vā nayaggāhavasenapi vavatthapetvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ imassa cittaṃ jānāmī ’’ ti parikammaṃ kātabbaṃ .
Kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tatheva paṭipajjitabbaṃ .
Tassevaṃ dibbacakkhunā hadayalohitavaṇṇadassanādividhinā paṭipajjantassa idāni cetopariyañāṇaṃ uppajjissatīti yaṃ tadā pavattatīti vavatthāpitaṃ cittaṃ , taṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati , tasmiṃ niruddhe cattāri , pañca vā javanāni javanti .
Tesaṃ purimāni tīṇi , cattāri vā parikammādisamaññāni kāmāvacarāni , catutthaṃ , pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ .
Tattha yaṃ antena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ , idaṃ cetopariyañāṇaṃ .
Tañhi yatthānena parikammaṃ kataṃ , taṃ parassa cittaṃ paccakkhato paṭivijjhantaṃ vibhāventameva hutvā
M2.42 pavattati rūpaṃ viya ca dibbacakkhuñāṇaṃ , saddaṃ viya ca dibbasotañāṇaṃ .
Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthāpanaṃ hoti nīlādivavatthāpanaṃ viya .
Evamadhigatassa pana cetopariyañāṇassa thāmagamanavidhānampi adhigamanavidhānasadisamevāti taṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā tena … pe … thāmagataṃ kātabban ’’ ti vuttaṃ .Evaṃ thāmagate hītiādi thāmagatānisaṃsadassanaṃ .
Sabbampi kāmāvacaracittan ti catupaṇṇāsavidhampi kāmāvacaracittaṃ .
‘‘ Sabbampī ’’ ti padaṃ ‘‘ rūpāvacarārūpāvacaracittan ’’ ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ .
Tena pañcadasavidhampi rūpāvacaracittaṃ , dvādasavidhampi arūpāvacaracittanti vuttaṃ hoti .
Pajānātīti sarāgādipakārehi jānāti , paccakkhato paṭivijjhatīti adhippāyo .
Puthujjanavasenāyaṃ abhiññākathāti lokuttaraṃ cittaṃ idha anuddhaṭaṃ .
Tampi
V2.40 hi uparimo , sadiso vā ariyo heṭṭhimassa , sadisassa ca cittampi pajānāti eva .
Tenāha ‘‘ anuttaraṃ vā cittan ’’ tiādi .
Saṅkamantoti ñāṇena upasaṅkamanto .
Ekaccañhi cittaṃ ñatvā parikammena vinā tadaññaṃ cittaṃ jānanto ‘‘ cittā cittaṃ saṅkamanto ’’ ti vutto .
Tenāha ‘‘ vināpi hadayarūpadassanenā ’’ ti .
Hadayarūpadassanādividhānaṃ hi ādikammikavasena vuttaṃ .Tenāha ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi .
Yattha katthacīti pañcavokārabhave , catuvokārabhavepi vā .
Na kato abhiññānuyogasaṅkhāto abhiniveso etenāti akatābhiniveso , tassa , ādikammikassāti attho .
Ayaṃ kathāti ‘‘ ālokaṃ vaḍḍhetvā ’’ tiādinā vuttaparikammakathā .
Avasesan ti vuttāvasesaṃ .
Evaṃ avibhāgena vuttaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāgan ’’ ti āha .
Tañhi yonisomanasikārappaccayataṃhetukatāhi rāgena sampayogāsaṅkābhāvato ‘‘ vītarāgan ’’ ti vattabbataṃ labhati .
Sesākusalacittānaṃ rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā , taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitatālesoti nattheva vītarāgatāpīti dukavinimuttatāva yuttāti vuttaṃ ‘‘ imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchantī ’’ ti .
Yadi evaṃ padesikaṃ cetopariyañāṇaṃ āpajjatīti ?
Nāpajjati , dukantarapariyāpannattā tesaṃ .
Ye pana ‘‘ paṭipakkhabhāve asatipi sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā ’’ ti sesākusalacittānampi vītarāgataṃ paṭijānanti
M2.43 , te sandhāyāha ‘‘ keci pana therā tānipi saṅgaṇhantī ’’ ti .Sadosadukepi imināva nayena attho veditabbo .
Pāṭipuggalikanayenāti āveṇikanayena , tadaññākusalacittesu viya lobhadosehi amissitassa mohasseva sabbhāvatoti attho .
Akusalamūlasaṅkhātesu saha mohenevāti samohaṃ paṭhamanaye , dutiyanaye pana saheva mohenāti samohan ti evaṃ uttarapurimapadāvadhāraṇato dvīsu nayesu bhedo veditabbo .
Attanā sampayuttaṃ thinamiddhaṃ anuvattanavasena gataṃ pavattaṃ thinamiddhānugataṃ pañcavidhaṃ sasaṅkhārikākusalacittaṃ saṃkhittaṃ , ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato .
Vuttanayena uddhaccānugataṃ veditabbaṃ , taṃ pana uddhaccasahagataṃ cittaṃ , yattha vā uddhaccaṃ paccayavisesena thāmajātaṃ hutvā pavattati .
Kilesavikkhambhanasamatthatāya , vipulaphalatāya , dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ , mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ .
Avasesan ti parittaappamāṇaṃ .
Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ .
Uttiṇṇanti uttaraṃ , loke apariyāpannabhāvena lokato uttaranti lokuttaraṃ .
Tato eva natthi
V2.41 etassa uttaranti anuttaraṃ .Upanijjhānalakkhaṇappattena samādhinā sammadeva āhitanti samāhitaṃ .
Tadaṅgavimuttippattaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ .
Vikkhambhanavimuttippattaṃ mahaggatacittaṃ .
Samucchedavimuttippattaṃ maggacittaṃ .
Paṭippassaddhivimuttippattaṃ phalacittaṃ .
Nissaraṇavimuttippatta mpi tadubhayameva .
Kāmaṃ kānici paccavekkhaṇacittādīni nibbānārammaṇāni honti , nissaraṇavimuttippattāni pana na honti tādisakiccāyogato .
Pāḷiyaṃ āgatasarāgādibhedavasena ceva tesaṃ antarabhedavasena ca sabbappakārampi .
Cetopariyañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .