Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā
867. Tatrāti
M2.521 tasmiṃ ‘‘ nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatā ’’ ti saṃkhittavacane .
Idaṃ sarūpādivasena pañhākammaṃ .
Katthāti kasmiṃ bhave . 868. Anupubbanirodhavasenāti vipassanānugatā aṭṭha samāpattiyo ārohantena taṃtaṃpaṭipakkhanirodhamukhena tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ anupubbato nirodhavasena .
Yathāparicchinnakālaṃ yā cittacetasikānaṃ appavatti , ayaṃ nirodhasamāpattīti attho .
Ke samāpajjanti , ke na samāpajjantīti
V2.490 kāmaṃ samāpajjanasamatthā padhānatāya paṭhamaṃ pucchitā , tabbissajjanaṃ pana garubhāvato pacchā vissajjetuṃ asamāpajjanake tāva dassento ‘‘ sabbepi … pe … na samāpajjantī ’’ ti āha yathā ‘‘ vāmaṃ muñca , dakkhiṇaṃ gaṇhā ’’ ti .
Tattha ‘‘ sabbepī ’’ ti idaṃ puthujjanādīnaṃ tiṇṇaṃ visesanaṃ .
Te hi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ lābhinopi alābhino viya samādhismiṃ aparipūrakāritāya nirodhaṃ samāpajjituṃ na sakkonti .
Kāmacchandādisamucchindanena hi samādhismiṃ paripūrakāritā , na jhānādhigamamattena .
Anāgāmino , arahantoti ettha sukkhavipassakā ca anāgāmino , sukkhavipassakā ca arahantoti sukkhavipassakasaddo paccekaṃ yojetabbo .
Ubhayepi cete satipi vipassanābale samādhibalassa abhāvato nirodhaṃ na samāpajjanti .
Anupubbavihārasambhavataññevettha samādhibalaṃ icchitabbaṃ .
Purimakā pana tayo satipi samādhibale vipassanābalassa abhāvato , aparipuṇṇattā ca samāpajjituṃ na sakkonti .
Aparipuṇṇatā cassa saṅkhārānaṃ na sammā parimadditattā .Aṭṭha samāpatti … pe … samāpajjantī ’’ ti vatvā tattha kāraṇaṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ dvīhi balehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tayo ca saṅkhārānan ti ettha tayoti sāmiatthe paccattavacanaṃ , tiṇṇanti attho .
Ñāṇacariyāhīti ñāṇappavattīhi .
Nirodhasamāpattiyāti nirodhasamāpajjanāya ñāṇaṃ .
Ayañca sampadāti ayaṃ baladvayasamannāgamādikā yathāvuttanirodhasamāpattiāvahā sampatti .
Anāgāmikhīṇāsaveti anāgāmino ceva khīṇāsave ca .
869. Samathabalan ti kāmacchandādike paccanīkadhamme sametīti samatho , so eva paṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balaṃ .
Aniccādivasena vividhehi
M2.522 ākārehi passatīti vipassanā , sā eva vuttanayena balanti vipassanābalaṃ .
Nekkhammavasenātiādīsu kāmacchandavikkhambhanassa nekkhammasaṅkappassa , alobhapadhānassa vā tathāpavattakusalacittuppādassa vasena cittassa ekaggatāsaṅkhāto yo avikkhepo , taṃ samathabalaṃ .
Byāpādavikkhambhanassa abyāpādavitakkassa , adosapadhānassa vā tathāpavattakusalacittuppādassa vaseneva .
Thinamiddhavikkhambhikāya vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasaññāya vasena .
Uddhaccavikkhambhanassa avikkhepassa samādhānassa vasena .
Sakalamicchāvitakkavikkhambhanassa sikhāpattaānāpānassatisiddhapaṭinissaggānupassiassāsapassāsānaṃ vasena cittassa ekaggatāsaṅkhāto yo avikkhepo , taṃ samathabalan ti atthayojanā .
EvaṃV2.491 upacārassa jhānassa vasena samathabalaṃ dassetvā idāni taṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ vasena paṭipakkhehi anabhibhavanīyatāya ca balappattivasena dassetuṃ ‘‘ paṭhamajjhānenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nīvaraṇeti nīvaraṇanimittaṃ nīvaraṇapaccayā .
Na kampati jhānasamaṅgipuggalo , jhānasampayuttasamādhi vā .
So hi visesato idha ‘‘ samathabalan ’’ ti adhippeto .
Tathā hi kenaṭṭhena samathabalan ti balaṭṭho pucchito .
Uddhacceti uddhaccanimittaṃ .
Uddhaccasahagatakileseti uddhaccena sampayuttamohaahirikādikilesahetu .
Khandheti uddhaccasampayuttacatukkhandhanimittaṃ .
Na kampatītiādīni aññamaññavevacanāni .
Kampanaṃ vā ṭhānāpagamo .
Calanaṃ paribbhamanaṃ .
Vedhanaṃ sandhāvanaṃ .
Uddhacce na kampati , uddhaccasahagatakilese na calati , uddhaccasahagatakkhandhe na vedhatīti vā yojetabbaṃ .
Uddhaccaggahaṇañcettha samathassa ujupaṭipakkhatāya tadabhibhavena balappattidassanatthaṃ .
Tenetaṃ aṭṭhannampi samāpattīnaṃ sādhāraṇato kiccātisayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Idaṃ samathabalan ti yāyaṃ nekkhammādivasena laddhāya cittekaggatāya nīvaraṇādīhi akampanīyatā , tāni ca abhibhavitvā avaṭṭhānaṃ , idaṃ samathabalaṃ .Idāni vipassanābalaṃ niddisanto yasmā vipassanā saṅkhepato sattahi anupassanāhi saṅgahitā , tasmā tato tato samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ vasena anupassanā kātabbā , tattakeneva cettha anupassanākiccaṃ paripuṇṇaṃ hotīti ‘‘ aniccānupassanā vipassanābalaṃ … pe … paṭinissaggānupassanā vipassanābalan ’’ ti sarūpato dassetvā puna tā heṭṭhā
M2.523 vuttanayena visayavibhāgena dassetuṃ ‘‘ rūpe aniccānupassanā ’’ tiādi vuttaṃ .Idhāpi paṭipakkhehi anabhibhavanīyatāva balaṭṭhoti dassetuṃ ‘‘ kenaṭṭhena vipassanābalan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha avijjāyāti dvādasasu akusalacittuppādesu avijjānimittaṃ .
Avijjāsahagatakileseti avijjāya sampayuttalobhadosādikilesavatthunimittaṃ .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .
Avijjaggahaṇañcettha vipassanāya ujupaṭipakkhatāya tadabhibhavena balappattidassanatthaṃ .
Tenetaṃ sattannampi anupassanānaṃ sādhāraṇato kiccātisayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Idaṃ vipassanābalan ti yāyaṃ aniccānupassanādivasena laddhassa vipassanāñāṇassa niccasaññādinimittaṃ akampanīyatā , tā ca abhibhavitvā avaṭṭhānaṃ , idaṃ vipassanābalaṃ .
Vitakkavicārā vacīsaṅkhārā vācaṃ saṅkharonti pavattentīti katvā .
Tenāha ‘‘ pubbe kho , āvuso visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati , tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro ’’ ti
V2.492 ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348).
Te pana dutiyajjhāne vūpasantā hontīti āha ‘‘ dutiyajjhānaṃ … pe … paṭippassaddhā hontī ’’ ti .Kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā , assāsapassāsā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ assāsapassāsā kho , āvuso visākha , kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā , tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348).
Te pana yasmā catutthajjhāne vūpasantā honti , tasmā āha ‘‘ catutthajjhānaṃ … pe … paṭippassaddhā hontī ’’ ti .
Cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā , saññā vedanā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā , tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro ’’ ti ( saṃ . ni .1.463; saṃ . ni .4.348).
Te pana yasmā nirodhaṃ samāpannassa vūpasamanti , tasmā vuttaṃ ‘‘ saññāvedayita … pe … paṭippassaddhā hontī ’’ ti .
Ñāṇacariyāsu vivaṭṭānupassanāggahaṇeneva tassa ādibhūtā sesānupassanāpi gahitāva honti tadavinābhāvato .
Maggo ñāṇacariyā , phalasamāpatti ñāṇacariyāti maggaphalasamāpattīnaṃ ñāṇacariyābhāvavacanaṃ maggaphaladhammānaṃ ñāṇapadhānattā , ñāṇena vā indriyādhipatihetumaggapaccayādivasena sātisayapaccayabhūtena sesā maggaphaladhammā caritā pavattitāti katvā tathā vuttaṃ .
Samādhicariyāsupi eseva nayo
M2.524 .
Imāhi soḷasahīti aṭṭhannaṃ anupassanānaṃ , aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇapavattīhi .Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā , tāsaṃ upacārasamādhi upacārasamādhibhāvanāsāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi .
Tenāha ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā ’’ tiādi .
Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko cātiādi nānāvajjanupacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ , uparisamāpattīnampi upacārassa tatheva vuttattā .
Na hi ekāvajjane catutthajjhānādiupacāre pītiādayo sambhavanti .
Ettha ca ‘‘ paṭhamajjhānapaṭilābhatthāyā ’’ tiādivacanena upacārasamādhissāpi pāripūrī icchitabbāti dasseti .
Kiṃ panettha samathabalasamādhicariyānaṃ nānattaṃ , kiṃ vā vipassanābalalokiyañāṇacariyānaṃ ?
Yathā samathabalepi ‘‘ nekkhammavasenā ’’ tiādinā upacārasamādhinā saddhiṃ aṭṭhasu samāpattīsu appanāsamādhiyeva vutto , tathā samādhicariyāsu , vipassanābalalokiyañāṇacariyāsu ca vipassanāva vuttāti ?
Kiñcāpi vuttā , vivaṭṭānupassanā pana purecarañāṇādivipassanābale avuttā
V2.493 eva ñāṇacariyāsu vuttā .
Apica paṭipakkhehi akampiyaṭṭho balaṭṭho , pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena suciṇṇatā cariyaṭṭho , eteneva samathabalasamādhicariyānampi nānattaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .Vasībhāvatā paññāti ettha vaso etassa atthīti vasī , tassa bhāvo vasībhāvo , sā eva vasībhāvatā .
‘‘ Vasiyo ’’ ti pana pāḷiyaṃ itthiliṅgavasena vuttattā tāyo dassetuṃ ‘‘ vasīti pañca vasiyo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jhānaṃ āvajjantassa nirantaraṃ jhānaṅgesu cittappavattanasamatthatā āvajjanavasī .
Samāpajjitukāmassa sīghaṃ jhānaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī .
Accharāmattaṃ vā katipayaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī .
Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī .
Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva sijjhati .
Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana heṭṭhā āgato eva .
Ayañca vasībhāvo samādhicariyānaṃ vasena vutto .
Ñāṇacariyāsu pana lokuttarānaṃ ñāṇacariyānaṃ vasībhāvāpādanakiccaṃ nāma natthi .
Paṭipakkhassa suvihatattā sabhāvasiddho tattha
M2.525 vasībhāvo , lokiyānaṃ pana paguṇabalavabhāvāpādanena vasībhāvo labbhateva . 870. Ukkaṭṭhaniddesoti anavasesaniddeso .
Cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti aggamaggaphalānaṃ anadhigatattāti .
Yadi evan ti yadi ukkaṭṭhaniddesavasena ‘‘ soḷasahi ñāṇacariyāhī ’’ ti vuttaṃ , tato avakaṃsavasenapi icchitabbaṃ , evaṃ sante kiṃ na hoti nirodhasamāpajjananti adhippāyo .
Pañca kāmaguṇā vatthubhūtā etassa santīti pañcakāmaguṇiko , kāmarāgo .
Appahīnattā asamucchinnattā .
Na hi kāmarāgassa vikkhambhanappahānamattaṃ nirodhassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ sakkoti .
Tasmāti samādhipāripanthikassa kāmarāgassa supahīnattā .
Etena kāmaṃ maggaphalañāṇacariyā lokiyañāṇasamādhicariyā viya nirodhasamāpajjane sarūpena na viniyujjanti tadā appavattanato , tassa tassa pana paṭipakkhassa samucchindanena balacariyānaṃ visesapaccayatāya nirodhasamāpattiyā adhiṭṭhānaṃ hotīti dasseti .
Esāti anāgāmī .
Idañhi ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ tiādivacanaṃ anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanakusalan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vacanato , aññathā ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanakiriyā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vucceyya .
871.‘‘ Pañcavokārabhave ’’ ti
V2.494 kasmā vuttaṃ , nanu catuvokārabhavepi arūpajjhānavasena yathārahaṃ anupubbasamāpatti labbhatīti ?
Kāmaṃ labbhati , sā pana ‘‘ anupubbasamāpattī ’’ ti na vuccati ekadesabhāvato .
Aṭṭhasamāpattivaseneva ca ‘‘ anupubbasamāpattī ’’ ti vuccatīti dassento āha ‘‘ paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthī ’’ ti .Vatthussa abhāvāti hadayavatthuno abhāvāti vadanti , karajakāyasaṅkhātassa pana vatthuno abhāvāti attho .
Yadi hi āruppe nirodhaṃ samāpajjeyya , cittacetasikānaṃ , aññassa ca kassaci abhāvato apaññattikova bhaveyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutasadiso .
Kiñcāyaṃ upādāya nirodhaṃ samāpannoti vucceyya , kiṃ vā etāya vatthucintāya .
Aṅgavekallatova natthi āruppe nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ .
872. Saṅkhārānaṃ
M2.526 pavattibhedeti saṅkhatadhammānaṃ khaṇe khaṇe uppajjane , bhijjane ca , tesaṃ vā kusalādibhedabhinne yathārahaṃ tīhi dukkhatāhi upaddute pavattivibhāge .
Cittacetasikavigamehi rūpadhammesu labbhamānāpi saṅkhāradukkhatā abbohārikataṃ āpajjati .
Ukkaṇṭhitvāti nibbinditvā .
Nibbānaṃ patvāti anupādisesanibbānaṃ patvā viya .
Sukhan ti niddukkhaṃ . 873. Samathavipassanāvasenāti yuganaddhānaṃ viya aññamaññūpakāritāya sahitānaṃ vasena .
Ussakkitvāti ukkaṃsaṃ patvā yāva nevasaññānāsaññāyatanā , yāva ca anulomañāṇā āruhitvā .
Nirodhayatoti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā taṃ nirodhentassa .
Aññassa kassacipi cittassa anuppajjanena evamassā nirodhasamāpattiyā samāpajjanaṃ hoti .
‘‘ Yo hī ’’ tiādinā ‘‘ samathavipassanāvasenā ’’ ti vuttamevatthaṃ byatirekamukhena vivarati .
Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati taduddhaṃ suddhasamathavipassanāya abhāvato .
Yo vipassanāvaseneva ussakkati sace ariyo phalasamāpattatthiko , so attano phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Atha puthujjano , sekho vā maggatthiko tāya ce vipassanāya maggaṃ patvā phale ṭhito , sopi phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhaticceva vuccati .
Soti ubhayavasena paṭipanno .
Tan ti nirodhasamāpattiṃ .
874. Yena phaladvayasamannāgamādinā nirodhaṃ samāpajjituṃ samattho hoti , so vidhi pageva vibhāvitoti samāpajjanākārameva dassento ‘‘ katabhattakicco ’’ tiādimāha .
Tañhi sabbāsampi
V2.495 bhāvanānaṃ sādhāraṇaṃ pubbakiccaṃ .Tattha saṅkhāreti tasmiṃ paṭhamajjhāne , paṭhamajjhānacittuppāde vā saṅkhāre .
‘‘ Vipassatī ’’ ti vuttaṃ , kīdisī panettha vipassanā icchitabbāti taṃ niddhāraṇatthaṃ ‘‘ vipassanā panesā ’’ tiādinā tameva vipassanaṃ tidhā bhinditvā dasseti .
Mandā ce vipassanā , dandhābhiññaṃ maggaṃ sādheti .
Tikkhā ce , khippābhiññanti ayaṃ mandatikkhatāya viseso .
Lakkhaṇappattā pana vipassanā maggassa paccayo hotiyevāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ saṅkhāra … pe … hotiyevā ’’ ti .
Tikkhāva vaṭṭati saṅkhārārammaṇepi sati sabbasaṅkhārehi vivaṭṭanākāreneva pavattanato , maggo viya visaṅkhāragatassa phalassa
M2.527 paccayabhāvato ca .
Tenāha ‘‘ maggabhāvanāsadisā ’’ ti .Yasmā atimandā samathādikā saṅkhārānaṃ nirodhane asamatthā samathaniṭṭhā hoti , atitikkhā ñāṇādikā sātisayaṃ saṅkhāresu dosadassane phalasamāpattiniṭṭhā hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ nātimandanātitikkhā vaṭṭatī ’’ ti .
Esa nirodhasamāpajjanako .
Te saṅkhāreti te paṭhamajjhānasaṅkhāre .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ nātimandāya nātitikkhāyā ’’ ti imamatthaṃ ākaḍḍhati .
Esa nayo sesesupi .
Esa nayo sesesupi .
‘‘ Ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassatī ’’ ti vattabbaṃ , heṭṭhā vuttanayattā pana taṃ avatvā ‘‘ catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti ’’ cceva vuttanti keci , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Vipassanācārato hi samādhicāro , tasmā samāpattito vuṭṭhāya pubbakiccaṃ kātabbaṃ .
Tathā hi paratopi ‘‘ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā ’’ tiādiṃ ( visuddhi .2.879) vakkhati , na pana ‘‘ tattha saṅkhāre tatheva vipassitvā ’’ ti .
Nānābaddhaavikopanan ti attanā asambaddhassa parikkhārassa avināsanaṃ .
Yathā taṃ na vinassati , tathā adhiṭṭhānaṃ .
Saṅghapaṭimānanan ti saṅghassa paṭimānanāvajjanaṃ .
Satthupakkosanan ti satthu pakkosanāvajjanaṃ .
Addhānaparicchedan ti jīvitaddhānaparicchedaṃ pubbakiccaṃ karotīti sambandho .
875. Adhiṭṭhātabban ti cittaṃ uppādetabbaṃ .
Tathā cittuppādanameva hettha adhiṭṭhānaṃ .
Cittajarūpādīnaṃ anuppajjanato , pacchājātapaccayādiupatthambhābhāvato ca sattāhameva tathā sarīraṃ
V2.496 pavattati , tato paraṃ kilamatīti sattāhameva paricchinditvā nirodhaṃ samāpajjantīti vadanti .Samāpattivasenevāti nirodhasamāpattivaseneva .
Naṃ aggiādiantarāyaṃ rakkhati samāpannako adhiṭṭhānavasenāti adhippāyo .
Āyasmato sañjīvassātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā iddhikathāyaṃ ( visuddhi .2.374) vuttameva .
876. Etassāti
M2.528 nirodhaṃ samāpajjantassa , nirodhasamāpajjanassa vā .Tasmiṃ samayeti tasmiṃ tassa bhikkhuno upasaṅkamanasamaye vuṭṭhātiyeva .
Kālaparicchedasadisañhetaṃ .
Evaṃ garukāti aggiādīhipi anabhibhavanīyaṃ nirodhaṃ samāpannaṃ samāpattito vuṭṭhāpanato evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma , tasmā attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena jīvitahetupi saṅghassa āṇā na atikkamitabbāti adhippāyo .
877. Na pakkosati ‘‘ satthā taṃ , āvuso , āmantetī ’’ ti .
‘‘ Vuṭṭhahissāmī ’’ ti āvajjitabbanti sambandho .
878. Jīvitaddhānassāti attano jīvitakālassa jīvitappavattiyā .
Āyu eva āyusaṅkhārā .
‘‘ Āyuusmāviññāṇānī ’’ ti ca vadanti , te cassa pakaticittasseva ārammaṇaṃ honti .
Antonirodhe maraṇaṃ natthi carimabhavaṅgena mīyanato .
Āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ ‘‘ sahasā maraṇaṃ mā ahosī ’’ ti .
Sahasā hi maraṇe aññabyākaraṇabhikkhuovādadānasāsanānubhāvadīpanānaṃ anissaro siyā , anāgāmino vā aggamaggānadhigamo siyā .
Avasesan ti nānābaddhaavikopanāditividhampi pubbakiccaṃ .
Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
879. Kiñcāpi ‘‘ ekaṃ vā dve vā ’’ ti aniyametvā viya vuttaṃ , dve vāre eva pana niyamato vadanti .
Cittavāreti nevasaññānāsaññāyatanacittavāre .
Nirodhaṃ phusatīti acittakabhāvamevāha .
Nirodhassa payogattāti cittanirodhāya payogabhāvato , baladvayasambharaṇādipayogassa cittanirodhattāti attho .
Samathavipassanābalasamannāgamo , ñāṇasamādhicariyāvasībhāvo cettha
V2.497 aññamaññānativattanavaseneva icchitabboti āha ‘‘ dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā ’’ ti .
Anupubbanirodhassa payogoti paṭhamajjhānādīnaṃ , tadanupassanānañca anupubbato nirodhanassāyaṃ payogo .
Idaṃ vuttanayena aṭṭhasamāpattiārohanaṃ na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā samāpajjanassa .
Tasmā dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti yojanā .Parato
M2.529 acittako bhavituṃ na sakkotīti sakalaṃ yathāparicchinnakālaṃ acittako bhavituṃ na sakkoti .
Tañca kho saṅghapaṭimānanasatthupakkosanaaddhānaparicchedāvajjanānaṃ akaraṇena , na nānābaddhaavikopanassa .
Tassa hi akaraṇena kadāci kevalaṃ tādisassa parikkhārassa avināso na siyā , na nirodhasamāpattivibandho .
Ayañca attho mahānāgattheravatthunā vibhāvito eva .
Evaṃ sante tīhi ākārehi nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hotīti āpajjati , tasmā taṃ na sārato paccetabbaṃ .Paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhātīti iminā samāpattiyā vibandhe jāte evaṃ hotīti dasseti , avibandheneva pana yathāparicchinnakālavītikkamane phalacittuppattiyā vuṭṭhānaṃ hoti .
Evañca katvā gambhīrakandaroruḷhatattapāsāṇakkantapurisanidassanampi samatthitaṃ hotīti keci vadanti .
Apare pana ‘‘ pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova ‘ paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhātī ’ ti vuttattā saṅghapaṭimānanādiekaccapubbakiccākaraṇe aṅgavekallato nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ na ijjhatevā ’’ ti vadanti .
Vattasadisañhetaṃ nirodhasamāpattiyā , yadidaṃ pubbakiccakaraṇaṃ .
Tasmā tattha yaṃ garutaraṃ , tassa akaraṇaṃ samāpajjanaṃ vibandhatīti apare .
Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
‘‘ Ākiñcaññāyatane patiṭṭhātī ’’ ti ca idaṃ puna ākiñcaññāyatanassa samāpajjitabbattā vuttaṃ .
Samāpajjitvā hi vuṭṭhāya pubbakiccassa kātabbattā .
Yathā panātiādi katapubbakiccatāsāmaññena upamāsaṃsandanaṃ .
880. Assāti nirodhasamāpattiyā .
‘‘ Kālaparicchedavasenā ’’ tiādinā catūhi ākārehi nirodhasamāpattiyā ṭhānaṃ dasseti .
882. Vivekaninnan ti
V2.498 nissaraṇavivekaninnaṃ , pageva saṅkhāravimukhatāya , phalacittuppattiyā cāti veditabbaṃ . 883. Ūsaṅkhārattayapaṭippassaddhiyā , avasesacetasikaviññāṇābhāvena rūpadhammamattāvasesatāya ca matanirodhasamāpannānaṃ avisesaṃ gahetvā pucchā ‘‘ matassa ca samāpannassa ca ko viseso ’’ ti .
Kāmaṃ nesaṃ saṅkhārattayapaṭippassaddhiādīhi
M2.530 aviseso , rūpadhammamattāvasesatāya pana āyuusmāindriyānaṃ apagamānapagamanaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘ yvāyan ’’ tiādi vuttaṃ . 884. Sabhāvatoti sabhāvadhammato , paramatthatoti attho .
Paramatthato hi vijjamānānaṃ saṅkhatādibhāvena vattabbataṃ labhati , na avijjamānaṃ .
Samāpajjantassa vasenāti yasmā samāpajjantassa ariyapuggalassa samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiyo ārohantassa anukkamena saṅkhārānaṃ paṭippassambhanapayoganibbattiyā nirodhasamāpatti nipphannā nāma hoti , tasmā taṃ payoganibbattiṃ upādāya ‘‘ nipphannā ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .
Saṅkhāravūpasamato , santadhammasamanvayato ca santaṃ .
Ariyehi eva nisevitabbattā ariyanisevitaṃ .
Tissannampi dukkhatānaṃ nibbutabhāvato nibbānamiti saṅkhaṃ upāgataṃ .
Ariyaṃ paññan ti suvisuddhaṃ maggaphalapaññaṃ .
Imissāpīti nirodhasamāpattiyā .
Samāpattisamatthatāti samāpajjanasamatthatā .