Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Magganiddesakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Magganiddesakathāvaṇṇanā

562. AṭṭhaV2.202 dhammāti ‘‘ katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccan ’’ ti ārabhitvā ‘‘ sammādiṭṭhī ’’ tiādinā pāḷiyaṃ ( vibha .205) dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese āgatā , tameva ca pāḷiṃ ānetvā uddesavasena idha ca vuttā sammādiṭṭhiādayo aṭṭha dhammā atthato pakāsitā , na maggasaccaniddesavasenāti adhippāyo . Yadi atthato pakāsitā , kimatthiyaṃ pana idha kathananti āha ‘‘ idha panā ’’ tiādi . Tattha ‘‘ ekakkhaṇe pavattamānānan ’’ ti idaṃ lokiyakusalacittuppādesu viratiyo nānākkhaṇikā evaM2.215 hontīti katvā vuttaṃ . Sesamaggadhammā pana tatthāpi ekajjhaṃ uppajjantiyeva . Visesāvabodhanatthan ti paṭipakkhasamugghātādipavattiākāravisesassa avabodhanatthaṃ . Vitthārato maggakathā parato āvi bhavissatīti āha ‘‘ saṅkhepato ’’ ti .
Catusaccapaṭivedhāya paṭipannassāti yathā catusaccābhisamayo hoti , evaṃ sabbaso pubbabhāgapaṭipattiyā paripūraṇavasena paṭipannassa . Ariyamaggasaṅkhātassa yogassa sabbhāvato yogino . Kāmaṃ avijjānusayasamugghāte tadekaṭṭhakilesānaṃ lesopi nāvasissati , vijjāya pana avijjā ujuvipaccanīkadhammoti dassanatthaṃ ‘‘ avijjānusayasamugghātakan ’’ ti vuttaṃ . Parato micchāsaṅkappādiggahaṇepi eseva nayo . Dhātuppakāsanarasāti paramatthapakāsanarasā , catusaccavibhāvanakiccāti attho . Maggadhammānaṃ paṭipakkhavidhamanākāro sātisayaṃ pākaṭo hutvā upaṭṭhātīti avijjānusayasamugghātakataṃ sammādiṭṭhiyā vatvāpi avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānatā vuttā .
Tathā sampannadiṭṭhinoti yathā avijjānusayasamugghāto hoti , tathā maggasammādiṭṭhiyā sampannadiṭṭhino . Evañhi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yoginoti imamatthaṃ tathā-saddo upasaṃharati . Nibbānārammaṇatā pana taṃsampayuttavacaneneva bodhitā . Micchāsaṅkappanighātakan ti kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappasamucchedakaṃ . Appanārasoti nibbānārammaṇe maggacittassa samuppādavasena pavattanato appanākicco .
Tathā passato vitakkayato cāti vuttappakārāya sammādiṭṭhiyā passato , nibbānārammaṇe ca sammāsaṅkappena cittaṃ abhiniropayato . Vacīduccaritasamugghātikāti catubbidhassapi vacīduccaritassa samucchedikā . Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃV2.203 paṭipakkhabhāvato siniddhabhāvena sampayuttadhammānaṃ pariggāhakasabhāvā sammāvācāti āha ‘‘ sā pariggahalakkhaṇā ’’ ti .
Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti , sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvā vuttā . Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya .
Assāti yogino . Tasmiṃ sati visujjhanato visuddhibhūtā . Jīvamānassa sattassa , sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ , ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyāM2.216 . Ñāyājīvassa abuddhapaṭikuṭṭhāya sammājīvikāya pavattihetutāya ñāyājīvapavattiraso . Imassa hi pavattito paṭṭhāya micchājīvo na pavattatīti .
Sabbākusalaviddhaṃsakopi sammāvāyāmo ujupaṭipakkhadassanavasena kosajjasamucchedako vutto . Saṃkilesapakkhatopi tassa paggaṇhanaṃ paggaho .
Kāyādīsu subhādiākārupadhāraṇavasena pavattā subhasaññādipubbaṅgamā akusalakkhandhā micchāsati , tassā viddhaṃsano micchāsativiniddhunano . Asammosoti sammosaviddhaṃsanato tappaṭipakkho .
Ārammaṇassa yathāsabhāvasallakkhaṇaṃ upaṭṭhānaṃ . ‘‘ Ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ ti ,‘‘ satārakkhena cetasā ’’ ti ( dī . ni .3.348) ca vacanato visesato sati kusalacittassa ārakkhāti āha ‘‘ satiyā saṃrakkhiyamānacittassā ’’ ti .
563. Saccañāṇassāti saccāni ārabbha pavattanakañāṇassa , na paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati , atha kho punappunaṃ uppajjanato anu anu bodho anubodho , anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho anubodho , tadeva ñāṇanti anubodhañāṇaṃ . Na hi taṃ paccakkhato bujjhati , anussavādivasena pana kappanamukhena bujjhati . Kiccatoti parijānanādito . Taṃkiccakaraṇeneva hi pariññeyyādīni viya tānipi tassa pākaṭāni honti .
Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā dukkhaṃ paricchindati , dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati , nirodhañca sacchikaroti phusati . Ādicco viya pabhāya sammāsaṅkappādīhi saha samuppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti , na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ kātuṃ sakkā nimittapavattehi avuṭṭhitattā . Tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāvetiV2.204 tattha sammohanivattanenāti ‘‘ cattāripi saccāni paṭivijjhatī ’’ ti vuttaṃ , ekapaṭivedhenāti adhippāyo .
Dukkhasamudayampi so passatīti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce ? Na ,‘‘ yo nu kho , āvuso , dukkhaṃ passati , dukkhasamudayampi so passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāyaṃ taṃsādhanatthaṃ āyasmatāM2.217 gavampati ttherena imassa suttassa ānītattā , paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā . Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassitā na yojetabbā siyā . Yojitā ca sā ‘‘ yo dukkhasamudayaṃ passati , dukkhampi so passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100).
Lokiyaṃ saccañāṇaṃ . Tattha lokiyañāṇe .
Pariyuṭṭhānasaṅkhāto abhibhavo pariyuṭṭhānābhibhavo , tassa vasena . Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivatteti .
‘‘ Lokasamudayaṃ kho , kaccāna , yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā , sā na hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.15) vacanato samudayadassanaṃ hetuphalapabandhāvicchedadassanato pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ ucchedadiṭṭhiṃ nivatteti . ‘‘ Lokanirodhaṃ kho … pe … passato yā loke atthitā , sā na hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanato sassatadiṭṭhiṃ nivatteti . Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanaṃ ‘‘ natthi attakāre , natthi parakāre , natthi purisakāre ’’ tiādikaṃ ( dī . ni .1.168) akiriyadiṭṭhiṃ pajahati . ‘‘ Natthi hetu , natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya , ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti , natthi hetu … pe … visuddhiyā , ahetū appaccayā sattā visujjhantī ’’ tiādikā ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.101,227; saṃ . ni .3.212) ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyādiṭṭhiggahaṇeneva gahitāti daṭṭhabbā . Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti .
Dukkhe ñāṇaṃ samudayaphalassa dukkhassa addhuvādibhāvaṃ passatīti phale vippaṭipattiṃ nivatteti .
Issaro lokaṃ pavatteti sajjeti nivatteti saṃharatīti issarakāraṇino vadanti . Padhānato loko āvi bhavati , tattheva ca patilīyatīti padhānakāraṇino . ‘‘ KāloV2.205 karoti bhūtāni , kālo saṃharatī pajā ; Kālo sutte jāgarati , kālo hi duratikkamo ’’ ti . – Kālavādino . Kaṇṭakassa tikhiṇabhāvo viya , kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā viya , migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittatā viya ca sabhāveneva loko sambhoti , vibhoti cāti sabhāvavādino . Ādi -saddena aṇūhiM2.218 loko pavattati , sabbaṃ pubbekatahetu , loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso , na ettha kassaci purisakāroti niyativādino . ‘‘ Yadicchāya pavattanti , yadicchāya nivattare ; Yadicchāya sukhaṃ dukkhaṃ , tasmā yādicchakī pajā ’’ ti . – Yadicchāvādino , ye adhiccasamuppattivādinoti ca vuccanti . Evamādiakāraṇavādasaṅgaho daṭṭhabbo .
Rāmudakaāḷārādīnaṃ viya , arūpaloke nigaṇṭhānaṃ viya ca lokathūpikāyaṃ apavaggo mokkhoti gahaṇaṃ apavaggagāho . Ādi -saddena padhānassa appavatti , guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ , brahmunā salokatā , samīpatā , saṃyogo , diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Ettha ca padhānassa appavatti mahatādibhāvena apariṇāmo , anabhibyatti vā . ‘‘ Ahamañño , pakati aññā ’’ ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe kira nivattite vuttanayena padhānaṃ nappavattati , so vimokkhoti kāpilā . Guṇaviyuttassāti buddhisukhadukkhaicchādosappayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi viyuttassāti kaṇādamatānusārino .
Salokatā brahmunā samānalokatā . Samīpatā tassa samīpappavattitā . Saṃyogo tena ekībhāvūpagamanaṃ .
‘‘ Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthī ’’ ti gahetvā tathā pavattanaṃ kāmasukhallikānuyogo . Anasanakesaluñcanāditapacariyāya naggasīlagosīlakukkurasīlādīhi ca attaparitāpanena mokkho hotīti attakilamatho .
Svāyaṃ sabbo micchāgāho saccañāṇe sati patiṭṭhaṃ na labhatīti vuttamevatthaṃ saṅgaṇhanto ‘‘ loke lokappabhave ’’ ti gāthamāhāti .
Ñāṇakiccato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
564. SesāM2.219V2.206 sabbadhammāti sesā ekāsīti lokiyadhammā .
Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasatikā chattiṃsa taṇhāvicaritāni , khuddakavatthuvibhaṅge vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni . Tadāmasane hi aṭṭhasataṃ honti .
Asammissan ti ekakattā kenaci asammissaṃ , kuto tadantogadhappabhedoti adhippāyo .
Vīmaṃsiddhipādādīnaṃ bodhipakkhiyānaṃ satipi kiccanānatte atthato ekattā sammādiṭṭhiyā saṅgahoti sammādiṭṭhimukhena tadantogadhatā vuttā .
Tayo nekkhammavitakkādayoti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā , maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedanavasena tayoti ekopi vutto . Esa nayo sammāvācā dīsu .
Esa nayo sammāvācā dīsu .
Esa nayo sammāvācā dīsu .
Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni gahetabbāni , so saddhāhattho gahito eva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni vuttāni . Chando pana saddhānuguṇoti katvā chandiddhipādassāpi tadantogadhatā vuttā . Tesaṃ atthitāyāti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenāpi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā .
Esa nayo sammāvācā dīsu .
Esa nayo sammāvācā dīsu .
Cittasamādhīti cittiddhipādaṃ vadati . ‘‘ Cittaṃ paññañca bhāvayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192; peṭako .22; mi . pa .2.1.9) hi cittamukhena samādhi vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati . Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādoti avatvā idha ‘‘ cittasamādhī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Pītimanassa kāyo passambhati , passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; saṃ . ni .5.376; a . ni .3.96;11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo , tasmā samādhiggahaṇena gahitā . Upekkhā pana samādhiupakārakato , taṃsadisakiccato ca . Tasmā samādhisīsena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā . Antogadhānaṃ pabhedavinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
565. BhāroM2.220 viya dukkhasaccaṃ vighātakattā , saṃharaṇīyavasena vihantabhāvatoti attho . Bhārādānamiva tattha tattha bhave uppajjanakavighātassa hetubhāvato . Bhāranikkhepanamiva pavattidukkhavūpasamabhāvatoV2.207 .
Rogo viya , dubbhikkhamiva ca bādhakattā . Roganidānaṃ viya , dubbuṭṭhi viya ca pabhavalakkhaṇattā . Dubbuṭṭhīti ca avassanaṃ vā ativassanaṃ vā . Rogavūpasamo viya , subhikkhamiva ca santilakkhaṇattā , sukhabhāvato . ‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( dha . pa .203-204) hi vuttaṃ .
Bhesajjamiva , suvuṭṭhi viya ca dukkhassa hetupacchedato , tassa ca apagamūpāyabhāvato . Niyyānalakkhaṇañhi maggasaccaṃ .
Aniṭṭhabhāvato , sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ verivisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ . Veraṃ byāpādo , paccatthikabhāvo vā . Verasamugghāto veravūpasamo mettā . Verasamugghātupāyo saṅgahavatthūni . Upamāto vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
566. Esa nayo samudayādīsūti atthi cettha samudayo , na ariyasaccaṃ , atthi ariyasaccaṃ , na samudayo , atthi samudayo ceva ariyasaccañca , atthi neva samudayo na ariyasaccanti . Sesasaccadvayepi eseva nayo .
Na ariyasaccaṃ pariññeyyapahātabbāsaṅkhataniyyānabhāvābhāvato .
Itaraṃ pana ariyasaccadvayan ti samudayamaggasaccadvayamāha . Siyā dukkhaṃ saṅkhāradukkhatāya . Tenāha ‘‘ aniccato ’’ ti . Tathattenāti tathasabhāvena , pariññeyyabhāvenāti attho . Etena taṃ ariyasaccadvayaṃ ‘‘ siyā dukkhaṃ , na ariyasaccaṃ , siyā ariyasaccaṃ , na dukkhan ’’ ti imamatthaṃ dasseti . Ariyasaccasaddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti . Teneva ariyasaccasaddānapekkhaṃ dukkhasaddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto , ariyasaccasaddāpekkhaṃ pana sandhāya catutthapadasaṅgaho .
Sabbākārenāti sabbappakārena . Yathā maggasampayuttadhammādayo ekaṅgavikalā , evaṃ ahutvā sabbaṅgayogena dukkhatāya ceva ariyasaccatāya cāti attho . ‘‘ Upādānakkhandhapañcakan ’’ ti vutte taṇhāyapi saṅgaho siyāti taṃnivattanatthaṃ ‘‘ aññatra taṇhāyā ’’ ti vuttaṃ tassā visuṃ ariyasaccabhāvato .
Samudayādīsu avasesakilesādayo pabhavaṭṭhena samudayo , na ariyasaccaṃ suttantasaṃvaṇṇanā ayanti katvāM2.221 . Nirodho ariyasaccaṃ , na samudayo . Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā samudayo attano phalassa paccayaṭṭhena , na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena , sabbākārena pana taṇhāsamudayo ceva ariyasaccañca . Maggasampayuttadhammā , sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva samudayo , na ariyasaccaṃ .
Saṅkhāranirodho , nirodhasamāpatti ca nirodho , na ariyasaccaṃ . SamudayoV2.208 ariyasaccaṃ , na nirodho . Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā nirodho khaṇanirodhasabbhāvato , na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena . Sabbākārena pana asaṅkhatā dhātu nirodho ceva ariyasaccañca . Sesaṃ vuttanayameva .
Ariyamaggato aññāni maggāni maggo , na ariyasaccaṃ . Nirodho ariyasaccaṃ , na maggo . Itaraṃ pana saccadvayaṃ siyā maggo bhavagāminipaṭipadābhāvato , na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena , sabbākārena pana nirodhagāminipaṭipadā maggo ceva ariyasaccañca . Sesaṃ vuttanayameva .
Catukkato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
567. Suññānīti vedakādīhi bāhirakaparikappitehīti adhippāyo . Dukkhañhi vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ , kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti . Esa nayo itaresupi .
‘‘ Dukkhamevā ’’ ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ na koci dukkhito ’’ ti vuttaṃ .
Kiriyāva vijjatīti samudayasaccaṃ sandhāya vadati . Purimasaccadvayassa vipākavaṭṭakammavaṭṭasaṅgahato kārakassa vā dukkhasaccasabhāvamāha . Kātabbāpi hi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya dukkhasaññite dhammappabandhe kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti .
Nibbutagamakesupi eseva nayo .
‘‘ Maggo atthī ’’ ti vattabbe ‘‘ maggamatthī ’’ ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbaṃ . Gamakoti nibbutiṃ gantā .
Kilesāsucipaggharaṇaṭṭhena sāsavatā asubhatāti katvā anāsavattā nirodhamaggā subhā eva .
Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthiM2.222 , na pana nirodhabhāvo , nirodhassa vā na dukkhādibhāvoti nirodhāvasesattayānaṃ na aññamaññasamaṅgitāti āha ‘‘ nirodhasuññāni vā ’’ tiādi .
Samudaye dukkhassābhāvatoti ponobhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato . Yathā vā pakativādīnaṃ vikārā avikāribhāvato , pubbe patipalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti , na evaṃ samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ‘‘ samudaye dukkhassābhāvato ’’ tiV2.209 . Magge ca nirodhassa abhāvatoti sambandho . Yathā avibhattehi vikārehi mahāhaṅkāratammattavisesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā icchitā pakativādīhi , evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho .
‘‘ Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā ’’ ti etaṃ vivaranto āha ‘‘ na hetusamavetaṃ hetuphalan ’’ tiādi . Tattha ‘‘ idha tantūsu paṭo , kapālesu ghaṭo , bīraṇesu kaṭo dvīsu aṇūsu dviaṇukan ’’ tiādinā idha vuddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo , tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambaddhaṃ , tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavīmahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti . Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti . Evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho .
Suññato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti magganiddesakathāvaṇṇanā .