Dhātuvitthārakathāvaṇṇanā
517. Cakkhussa viññāṇan ti cakkhussa kāraṇabhūtassa viññāṇaṃ .
Kāmaṃ rūpālokamanasikārādayopi
V2.165 tassa viññāṇassa kāraṇā , te pana sādhāraṇakāraṇaṃ , cakkhu asādhāraṇanti asādhāraṇakāraṇenāyaṃ niddeso yathā bherisaddo , yavaṅkuroti .
Tathā hi cakkhu puggalantarāsādhāraṇaṃ , nīlādisabbarūpasādhāraṇañcāti sāmibhāvena niddiṭṭhaṃ .Vidahatīti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyuñjamānaṃ viya uppādetīti attho .
Vidahatīti ca dhātvattho eva visiṭṭho upasaggena dīpīyatīti vināpi upasaggena dhātūti esa saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo .
Kattukammabhāvakaraṇādhikaraṇesu ca dhātusaddasiddhi hotīti pañcāpi te atthā vuttā .
Lokuttarā dhātuyo saṃsāradukkhaṃ na vidahanti , aññadatthu vidhaṃsentīti katvā ‘‘ lokiyā ’’ ti visesitaṃ .
Vavatthitāti avatthitā , aññamaññaṃ vā asaṃkiṇṇā .
Suvaṇṇarajatādidhātuyo suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo .
Yathāsambhavan ti ettha keci ‘‘ lokiyalokuttarāsu dhātūsu yo yo attho sambhavati , tadanurūpan ’’ ti atthaṃ vadanti , tadayuttaṃ ‘‘ lokiyā hi dhātuyo ’’ ti visesetvā vuttattā .
Atthavasena cetaṃ yathāsambhavaggahaṇaṃ kataṃ , na dhātuvasena
M2.177 .
Kāmaṃ pañcapi atthā cakkhādīnaṃ sabbesaṃ icchitabbā , tathāpi cakkhādīsu yassa yassa dhammassa yadā kattuvacanicchā , na tadā kammabhāvo .
Yadā pana kammavacanicchā , na tadā kattubhāvo .
Evaṃ sesesupīti yathāsambhavaggahaṇaṃ .
Tenāha ‘‘ iti cakkhādīsū ’’ tiādi . 518. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyoti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā dhāraṇattho dhā-saddoti katvā .
Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadiso vidhānadhāraṇatthānaṃ bhinnasabhāvattā .
Nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātusaddassa padhāno atthoti visuṃ vutto .
Dhātuyo viya dhātuyoti ettha sīhasaddo viya kesarimhi niruḷhā purise selāvayavesu niruḷho dhātusaddo cakkhādīsu upacaritoti daṭṭhabbo .
Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni , tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo ñāṇañeyyāvayavā .
Tattha ñāṇappabhedo dhammadhātuekadeso , ñeyyappabhedo aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo hontīti .
Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo aviparīto dhātusaddena vuccamāno ñāṇañeyyo , na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho , tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo , visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātusaddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacaritoti daṭṭhabbo .
Rasādīsu viya vā cakkhādīsupi niruḷho eva .
‘‘ Nijjīvamattassetaṃ adhivacanan ’’ ti etena nijjīvamattapadatthe dhātusaddassa niruḷhataṃ dasseti .
Cha dhātuyo etassāti chadhāturo .
Yo loke purisoti dhammasamudāyo
V2.166 vuccati , so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattānaṃ sabhāvānaṃ samudāyamatto , na ettha jīvo vā puriso vā atthīti attho . 519. Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idhekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha ‘‘ hetuphalānupubbavavatthānavasenā ’’ ti .
Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvo eva , manodhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo .
Kiriyamanodhātu manoviññāṇassa upanissayakoṭiyā , vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi , itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyā
M2.178 ca , dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā , asahajātā anantarādinā , upanissayena , ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayo hotīti dvārabhūtamanovasena vā .
Dvārabhūtamanopi hi suttesu manodhātūti vuccatīti tassā vā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo .
Tattha hetūti paccayo adhippeto , phalan ti paccayuppannanti āha ‘‘ cakkhudhātū ’’ tiādi . 520. Sabbāsaṃ vasenāti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena .
Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha ‘‘ sabhāvato vijjamānānan ’’ ti .
Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha ‘‘ rūpadhātuyeva hi ābhādhātū ’’ ti .
Rūpādipaṭibaddhāti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti katvā ‘‘ rūpādayo evā ’’ ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ vuttaṃ .
Asatipi rāgavatthubhāve kusalavipākārammaṇaṃ subhadhātūti dutiyo vikappo vutto .
Sesāti manoviññāṇadhātusampayuttā .
Dhātudvayanirodhamattan ti manoviññāṇadhātūnaṃ nirodhamattaṃ catutthāruppacittuppādanirodhabhāvato .
Tadaññaviññāṇanirodho viya hi viññāṇadhātumanodhātūnaṃ nirodho samāpattibalasiddhoti katvā dhātudvayaggahaṇaṃ .
‘‘ Dhammadhātumattan ’’ ti idaṃ kāmadhātuyā dhammadhātupariyāpannattā vuttaṃ .
Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasampayutto , ārammaṇakaraṇena vā kāmaguṇopasaṃhito .
Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ avīciparanimmitavasavattiparicchinne okāse .
Ogāḷhā hutvā adhobhāge ca okāse carantīti etthāvacarā .
Aññattha carantāpi yathāvutte eva ṭhāne pariyāpannāti ettha pariyāpannā .
Nekkhammadhātu
V2.167 dhammadhātu eva vitakkapakkhe .Sabbepi kusalā dhammāti dānamayapuññakiriyato , sīlamayapuññakiriyato , pabbajjato ca paṭṭhāya yāva aggamaggādhigamā pavattā sabbepi anavajjadhammā .
Vihiṃsādhātu cetanā , paraviheṭhanacchando vā .
Avihiṃsā karuṇā .
Hīnāti
M2.179 hīḷitā .Paṇītāti sambhāvitā .
‘‘ Nātihīḷitā nātisambhāvitā majjhimā ’’ ti khandhaniddese āgatā hīnadukato eva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā .
Ubhopīti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo .
Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā , tathāpi viññāṇadhātuggahaṇena tassa purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotīti āha ‘‘ viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātu saṅkhepoyevā ’’ ti .
Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ , tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātu nānādhātu loko vuttoti āha ‘‘ aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā ’’ ti .
521. Cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedenāti bahūsu potthakesu likhitaṃ , kesuci ‘‘ cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā ’’ ti .
Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātusaddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato .
Viññāṇadhātusaddena ca sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kātabbāni .
Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi .
Antarā vā manodhātugahaṇaṃ akatvā ‘‘ cakkhu … pe … kāyamanoviññāṇadhātumanodhātū ’’ ti vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato .
Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘ cakkhu … pe … kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā ’’ ti .
Tassa viññāṇassa yebhuyyena attavādino tassa ekamekassa attassa advayataṃ , niccattañca pavedentīti anekatāniccatāpakāsanaṃ tesaṃ jīvasaññāsamūhananāya hoti .
Khandhāyatanadesanā saṅkhepadesanā , indriyadesanā vitthāradesanā , tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ anatisaṅkhepavitthārā dhātudesanā .
Abhidhamme vā suttantabhājanīye ( vibha .172 ādayo ) vuttā dhātudesanā atisaṅkhepadesanā , ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā ativitthāradesanā , tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ anatisaṅkhepavitthārā .
Assa
V2.168 bhagavato .
Saddhammatejasā vihataṃ saddhammatejavihataṃ . 522. Saṅkhatoti
M2.180 gaṇanato .
Jātitoti cakkhubhāvasāmaññato .
Atha vā jātitoti cakkhusabhāvato .
Tenāha ‘‘ cakkhupasādo ’’ ti .Vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati vedanādīnaṃ abhinditvā gahaṇato .
Sesakusalākusalābyākataviññāṇavasenāti ettha abyākatāpekkhāya sesaggahaṇaṃ , kusalākusalaṃ pana sabbaso aggahitamevāti .
523. Tā ca cakkhuviññāṇadhātuādayo pañcapi .
Purimehevāti anantarādīhi eva .
Javanamanoviññāṇadhātu pana javanamanoviññāṇadhātuyā āsevanapaccayenāpi paccayo hotīti vuttovāyamattho .
Dhammadhātūti pana sahajāto vedanādikkhandho adhippeto .
Tenāha ‘‘ sahajāta … pe … paccayo hotī ’’ ti .
Avigatādīhīti ettha ādi -saddena manoviññāṇadhātuyā yathārahaṃ hetuadhipatikammavipākāhārindriyajhānamaggapaccayabhāvo saṅgayhati .
Tenāha ‘‘ bahudhā paccayo hotī ’’ ti .
Ekaccā ca dhammadhātu sukhumarūpanibbānappakārā , yā ca sampayogānantarabhāvādīnaṃ abhāvena ārammaṇakaraṇe yogyā .
Pañcadvārikavipākavajjanatthaṃ ‘‘ ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ’’ ti vuttaṃ , manodvārikā pana vipākāpi tadārammaṇabhūtā ekaccaṃ dhammadhātuṃ ārabbha pavattatīti .
Atha vā ‘‘ ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ’’ ti idaṃ sabbaṃ kāmāvacarakusalaṃ kāmāvacarakiriyaṃ abhiññādvayaṃ āruppadvayanti evarūpaṃ manoviññāṇadhātuṃ sandhāya vuttaṃ , lokuttaramanoviññāṇadhātuyā pana ekaccā dhammadhātu ārammaṇapaccayoti pākaṭoyamattho .
Cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ cakkhādīnaṃ yathāvuttapaccayadhammato atirekepi paccayadhamme dassetuṃ ‘‘ na kevalan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha ālokādayoti āloko nāma sūriyālokādi .
Tassa suttantanayena upanissayabhāvo veditabbo , evaṃ sesānipi .
Vivaraṃ nāma visesato sotabilaṃ .
Vāyu gandhūpasaṃharaṇakavāto .
Āpo mukhe pakkhittaāhārassa temanakaudakaṃ .
Pathavī kāyappasādassa nissayabhūtā pathavīdhātu .
Bhavaṅgamanaṃ dvikkhattuṃ calitaṃ bhavaṅgacittaṃ .
Sabbattha manasikāro āvajjanamanasikāro .
524. Avisesato
M2.181V2.169 daṭṭhabbākārassa vuccamānattā āha ‘‘ sabbā evā ’’ ti .
Visesato vipassanāya bhūmivicāro esoti ‘‘ saṅkhatā ’’ ti visesitaṃ .
Pubbantāparantavivittatoti ettha ‘‘ pubbanto nāma atīto addhā , aparanto nāma anāgato .
Ubhayattha ca saṅkhatā dhātuyo sabhāvavivittā anupalabbhamānasabhāvattā .
Pubbanto vā sabhāvadhammassa udayo tato pubbe avijjamānattā .
Aparanto vayo tato paraṃ abhāvato .
Tasmā pubbantāparantavivittatoti pākābhāvato viddhaṃsābhāvatoti vuttaṃ hoti .Bheritalaṃ viya cakkhudātu saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato .
Ādāsatalādīsupi eseva nayo .
Yantaṃ nāma ucchuyantaṃ .
Cakkayaṭṭhīti tilamanthaṃ āha .
So hi acakkabaṇdhopi taṃsadisatāya cakkayaṭṭhītveva vuccati , cakkabandhameva vā sandhāya tathā vuttaṃ .
Imāhi ca upamāhi nijjīvāna .
Bheritaladaṇḍādīnaṃ samāyoge , nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattataṃ , kārakavedakavirahañca dasseti .
Purecarānucarā viyāti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho .
Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇa anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānāyapi purecarānucarābhisandhiyaṃ anantarapubbakālāparakālatāya purecarānucarā viya daṭṭhabbā .
Channañhi viññāṇadhātūnaṃ ekajjhaṃ anekānantarapaccayābhāvato ekajjhaṃ uppattiabhāvo viya aññamaññānantarapaccayatābhāvato anantaruppattipi natthi .
Yadi siyā , chaḷārammaṇasannidhāne manasikāramantarenāpi chaḷārammaṇūpaladdhi siyā , na ca hoti , tasmā dassanādianantaraṃ savanādīnaṃ abhāvo viya manoviññāṇadhātānantaraṃ na dassanādīni , na ca dassanādianantaraṃ manoviññāṇadhātu hoti .
Tattha bhavaṅgassa , dassanādīnañca bhinnārammaṇatāya manoviññāṇadhātānantaraṃ dassanādīni , dassanādīnaṃ anantarañca savanādīni na uppajjantīti yuttametaṃ .
Dassanādīnaṃ , pana santīramaṇassa ca abhinnavisayatāya dassanādianantaraṃ na manāviññāṇadātu hotīti ayuttanti
M2.182 ?
Nayidamevaṃ niyatāniyatavisayānaṃ bhinnavisayabhāvupapattito .
Yadi ca dassanādianantaraṃ kāci viññāṇadhātu uppajjeyya , sāpi dassanādidvāratāyaV2.170 dassanādiviññāṇadhātu eva siyā , na manoviññāṇadhātu , tato ca dassanādikiccavidhuraṃ cintanaṃ manananti manodvārappavattānaṃ mananakiccāpariccāgo viya dassanaviññāṇadhātuyā dassanakiccāpariccāgo āpajjati .
Tathā tadanantarassāti sabbāyapi dassanaviññāṇabhāvato ca viññāṇakāyā na bhaveyyuṃ .
Yathā pana manoviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu , tato cakkhuviññāṇādīni , evaṃ dassanaviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu , tato sotaviññāṇādīni hontīti ce ?
Na , manodhātuyā dassanadhātubhāvappasaṅgato .
Yathā hi manaso nibbisesāvatthā mananamattatāya manodhātu , evaṃ dassanassa nibbisesāvatthā dassanamattatāya dassanadhātu siyā .
Tañca cakkhūviññāṇaṃ rūpavisayanti saddādivisayābhogābhāvato savanaviññāṇādīnaṃ asambhavo .
Tato ca rūpārammaṇapasutameva viññāṇaṃ siyā manoviññāṇānaṃ viya dassanaviññāṇādīnaṃ samānavatthubhāvappasaṅgato , aññavatthusannissitañca viññāṇaṃ na siyā , na cetaṃ yuttaṃ .
Tasmā sukhadukkhānaṃ viya upekkhā cakkhuviññāṇādīnaṃ , manoviññāṇassa ca byavadhāyikā manodhātu daṭṭhabbā , na cassā upekkhāya viya adukkhamasukhatā adassanādiamananatā , ata kho mananakiccāvisesato manoviññāṇasabhāgatā .
Mano hi hadayavatthumhi vattamāno aññavatthusannissitānaṃ viññāṇānaṃ visayaṃ dassetvā nivattamāno aggi viya usumamatte mananamatte ṭhatvā nivattati , aññavatthusannissitaviññāṇanirodhe ca uṭṭhahanto aggi viya usumamatte uṭṭhahati .
Paccayānurūpapavattikāni ca mananamattāni manoviññāṇadhātuyā antāni honti .
Paṭighasaññāsahagatānañhi pañcannaṃ viññāṇānaṃ indriyārammanapaṭighātajatāya abhinipātamattakiccaṃ , mananalakkhaṇindriyasamuppannassa ca manoviññāṇassa visayavicintanāsambhūtatāya tadanurūpācintanā .
Tasmā abhinipātappaccayapaṭighaṭṭanānighaṃsabalena bhavaṅgalakkhaṇaṃ cittaṃ calanāvatthaṃ hutvā nivattamānaṃ cintanāvisesavirahato abhinipātānuguṇaṃ cintanāvasānaṃ mananamattaṃ uppādeti .
DassanādipiM2.183 abhinipātamattaṃ dutiyaṃ khaṇaṃ anativattamānaṃ attānuguṇaṃ cintanāmananasamaññāvirahato dassanādiabhinipātavisesavicittaṃ cittabhāvādinā samānaṃ cintanādimananamattaṃ aññavatthusmiṃ nibbatteti , tasmā vatthukiccehi taṃ manoviññāṇakāyasaṅgahitāpi manodhātu manodvāranikkhamapavesabhūtā ārammaṇantare dvārantaramanasikāratabbisayasampaṭicchanabhāvenaV2.171 pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ yathākkamaṃ purecarā , anucarāti ca vuttā .
Sā panāyaṃ satipi viññāṇabhāve manaso sambhūya visiṭṭhamananakiccābhāvato dhātubhāvasāmaññena manomattā dhātu manodhātūti vuccati .
Yathāvutteneva ca hetunā matta-saddalopaṃ katvā viññāṇaṭṭhayogato manomattaṃ viññāṇanti manoviññāṇakāyasaṅgahopi cassā yujjati eva .
Aññaviññāṇehi pana dvārārammaṇehi ca visesanatthaṃ ‘‘ manodhātū ’’ ti vuttāti .Sallamiva sūlamiva tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo .
Vedanāsallasūlayogāti vedanāsaṅkhātasallasūlayogato .
Āturā viyāti tena āturibhūtā puggalā viya .
Āsāyeva dukkhaṃ āsādukkhaṃ , āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā .
Saññā hi asubhādikampi subhādito sajjānantī āsaṃ , tassā ca vighātaṃ āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti .
Vanamigo tiṇapurisaṃ purisoti gaṇhanto ayathābhūccanimittaggāhako , tathā saññāpīti āha ‘‘ vanamigo viyā ’’ ti .
Kammapadhānā saṅkhārāti ‘‘ paṭisandhiyaṃ pakkhipanato ’’ tiādi vuttaṃ .
Jātidukkhānubandhatoti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhatā .
Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti .
Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi
M2.184 itthiādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti .
Sabbe anatthā rāgādayo , jātiādayo ca visayabhūtā , anupasantā , sappaṭibhayā cāti .Tappaṭipakkhabhūtattā asaṅkhatā dhātu amatādito daṭṭhabbā .
Manoviññāṇadhātūti pana viññāṇadhātuvisesanaṃ manogahaṇaṃ .
Dhātuvisesanatthe ca manoviññāṇaggahaṇe viññāṇavisesanaṃ dvārabhūtamanodassanamevāti dvārasamaññārahattā na manodhātūti vuccati .
Tañhi manodvārantogadhaṃ , na ca dassanādipurecarānucaranti manaso viññāṇadhātu , manaso viññāṇanti ca manodvārasamaññārahaṃ , savisesañca tassa mananakiccaṃ , viññāṇakiccañcāti mattasaddassa lopamantarena ‘‘ manoviññāṇan ’’ ti , nijjīvabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ manoviññāṇadhātū ’’ ti ca vuccatīti .
Vavatthānābhāvo ‘‘ idameva imassa ārammaṇan ’’ ti niyamābhāvo , tena yathā araññamakkaṭo kenaci anivārito gahitaṃ ekaṃ rukkhasākhaṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti , tampi muñcitvā aññanti katthaci anavaṭṭhito paribbhamati , evaṃ gahitaṃ ekaṃ ārammaṇaṃ muñcitvā aññaṃ , tampi muñcitvā aññanti anavaṭṭhitatā , ārammaṇaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatā ca makkaṭasamānatāti
V2.172 dasseti .
Aṭṭhivedhaviddhopi uppathaṃ anugaccchanto duṭṭhasso assakhaḷuṅko .
Yatthakāmanipātitoti yattha katthaci icchitārammaṇe nipātibhāvato .
Nānāvesadhārī raṅganaṭo .Āyatanadātuniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti pannarasamaparicchedavaṇṇanā .