Pahātabbadhammapahānakathāvaṇṇanā
829. Ye
V2.466 dhammāti ye saṃkilesadhammā .
Saṃyojanādīsu saṃyojanaṭṭhena bandhanaṭṭhena saṃyojanāni , vibādhanaṭṭhena , upatāpanaṭṭhena vā kilesā , micchāsabhāvāti micchattā , loke dhammā lokapariyāpannā dhammāti lokadhammā , maccherassa bhāvo , kammaṃ vāti macchariyaṃ , viparītaṭṭhena vipallāsā , ganthanaṭṭhena ganthā , ayuttā gatīti agati , āsavantīti āsavā , ohanantīti oghā , yojanaṭṭhena yogā , nīvarantīti nīvaraṇāni , dhammasabhāvaṃ atikkamma parato āmasantīti parāmāsā , bhusaṃ ādiyantīti upādānāni , appahīnabhāvena santāne anu anu sentīti anusayā , malīnabhāvakaraṇaṭṭhena malā , akusalakammāni ca tāni sugatiduggatīnaṃ , tattha nibbattanakasukhadukkhānañca pathā cāti akusalakammapathā , cittaṃ uppajjati etthāti cittuppādo , cittacetasikarāsiM2.496 , akusalo ca so cittuppādo cāti akusalacittuppādoti akusalasaddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .Khandhehi khandhānan ti idhalokakkhandhehi paralokakkhandhānaṃ .
Yāvañhi teti te rūparāgādayo yāva pavattanti na samucchijjanti , tāva etesaṃ khandhaphaladukkhānaṃ anuparamo avicchedoti .
Etena tesaṃ saṃyojanatthaṃ vibhāveti .
Uddhan ti rūpārūpabhavesu , tatiyamagguppattiyā vā uddhaṃ .
Uddhaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgā , rūpārūpabhavā , tesaṃ avicchedahetutāya hitāni uddhaṃbhāgiyāni .
Kilissanti , kilesenti cāti duvidhampi atthaṃ dassento ‘‘ sayaṃ saṃkiliṭṭhattā ’’ tiādimāha .
Micchāvimutti ‘‘ lokathūpikādīsu mokkho ’’ ti pavattamicchāvimokkho .
Abhinivisanādivasena micchā viparītaṃ na sammā pavattanato micchāñāṇaṃ mohova .
Lokappavattiyāti khandhappavattiyaṃ sati .
Anuparamadhammakattāti puññapāpavasena aparāparaṃ avicchijjanato .
‘‘ Lābhahetuko lābho ’’ tiādinā kāraṇopacārena .
Āvāse macchariyaṃ , āvāsahetukaṃ vā macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ .
Tayoti
V2.467 vatthuṃ abhinditvā vuttaṃ , bhinditvā pana vuccamāne dvādasa honti .Ganthakaraṇaṃ kāraṇabhāvena paṭibaddhatākaraṇaṃ ganthanan ti taṃ rūpakāyepi labbhatīti āha ‘‘ nāmakāyassa ceva rūpakāyassa cā ’’ ti .
Tattha byāpādassāpi abhisajjanupanayhavasena pavattanato ganthanaṭṭho veditabbo , yato tassa paṭighasaṃyojanabhāvo vutto .
Chandadosamohabhayehīti chandadosamohabhayahetu .
Tañhīti akattabbakaraṇaṃ , kattabbākaraṇañca .
Savanāti pavattanato .
Savanatoti kilesāsucibhāvena vissandanato .
Puna savanatoti pasavanato .
Ākaḍḍhanaṭṭhena
M2.497 , duruttaraṇaṭṭhena cāti etena oghā viya oghāti dasseti .
Ārammaṇena , dukkhena ca viyogassa appadānasaṅkhātena yojanaṭṭhena yogāti dasseti , saṃkilesakaraṇaṭṭhenāti attho .
Tesaññevāti kāmarāgādīnaṃyeva .
Te hi sotavasena vattamānā soto viya sotapatite satte apāyasamuddaṃ pāpenti , saṃsārasamuddato ca sīsaṃ ukkhipituṃ na denti , yathāgahitañca ārammaṇaṃ vissajjituṃ na denti , yādisañca pāpaṃ katvā dukkhappatte punapi tādisena yojenti .Cittassāti kusalacittassa , visesato jhānacittassa .
Ādito varaṇaṃ āvaraṇaṃ .
Kilesavāsanaṃ netvā varaṇaṃ nīvaraṇaṃ .
Kuṭṭakavāṭādīhi viya pidahanaṃ paṭicchādanaṃ , taṃ pana kusalādīni saṅgaṇhituṃ , pariññātuṃ , ñātuñca appadānavasena daṭṭhabbaṃ .
Tassa tassa dhammassa sabhāvan ti kāyādikassa tassa tassa dhammassa asubhādisabhāvaṃ .
Abhūtaṃ sabhāvan ti subhādisabhāvaṃ .
Thāmagataṭṭhenāti thāmagatabhāvena .
Thāmagatan ti ca anaññasādhāraṇo kāmarāgādīnaṃ sabhāvo daṭṭhabbo .
Yena te eva bhagavatā ‘‘ anusayā ’’ ti vuttā .
Anusayanañca maggena appahīnabhāvena paccayasamavāye uppajjanārahatā .
Tenāha ‘‘ punappunaṃ kāmarāgādīnaṃ uppattihetubhāvena anusentiyevā ’’ ti .
Dummocanīyabhāvena
V2.468 pavattiṃ sandhāyāha ‘‘ telañjanakalalaṃ viyā ’’ ti . 830. Sesāti anapāyagamanīyā .
Sukhumā kāmarāgapaṭighāti sambandho .
Catutthañāṇavajjhā evāti avadhāraṇena paṭhamañāṇādivajjhatā nivattīyati .
Tayidaṃ niyamadassanaṃ aññatthāpi netabbanti dassento ‘‘ parato ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ niyamaṃ na karissāmā ’’ ti etena niyame akate heṭṭhimamaggavajjhatāpi anuññātā eva hotīti .
Lobha … pe … catutthañāṇavajjhānītiādīsu paṭhamañāṇādīhi hatāpāyagamanīyādibhāvānīti adhippāyo veditabbo .
Ādisaddena oḷārikasukhumatā gahitā .
Yaseti parivāre .
Agatīsu
M2.498 chandādayo kiñcāpi uparimaggavajjhā , tathāpi taṃmūlakassa akattabbakaraṇassa , kattabbākaraṇassa ca apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhā .Katākatākusalākusalavisayaṃ yaṃ vippaṭisārabhūtaṃ kukkuccaṃ , taṃ idha tatiyañāṇavajjhaṃ vuttaṃ .
Yaṃ pana ‘‘ kukkuccapakatatāya āpattimāpajjatī ’’ ti ( pāci . aṭṭha .438; kaṅkhā . aṭṭha . nidānavaṇṇanā ) vuttaṃ kukkuccaṃ , taṃ sandhāya ‘‘ kukkuccavicikicchā sotāpattimaggena pahīyantī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1176) aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ .
Tasmā dvinnaṃ vacanānaṃ adhippāyo veditabbo .
Aññesupi edisesu ṭhānesu adhippāyo maggitabbo , na virodhato paccetabbo .
Oḷārikānavasesappahānaṃ vā sandhāya kukkuccassa paṭhamatatiyañāṇavajjhatā vuttāti veditabbaṃ .
‘‘ Bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ bhuñjitun ’’ ti ,‘‘ kukkuccāyanto na paṭiggahesī ’’ ti ( pāci .204) pana āgataṃ kukkuccaṃ , na nīvaraṇaṃ arahato uppajjanato , nīvaraṇapaṭirūpakaṃ pana ‘‘ kappati na kappatī ’’ ti vīmaṃsanabhūtaṃ vinayakukkuccaṃ nāma , taṃ tathāpavattacittuppādova .
Kāmarāgapaṭighānusayā aṇusahagatā tatiyañāṇavajjhā .
Oḷārikānaṃ pana dutiyañāṇavajjhatā heṭṭhā vuttanayāva .
Cittuppādaggahaṇena
V2.469 cettha makkhapaḷāsamāyāsāṭheyyapamādathambhasārambhādīnaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ . 831. Aphalo vāyāmoti ettha atītānaṃ tāva pajahane aphalo hotu vāyāmo niruddhattā , anāgatānaṃ pana kathanti tesampi vakkhamānaṃ aviparītamatthaṃ ajānanto natthitāmattaṃ gahetvā codeti , tathāpi ‘‘ aphalo ’’ ti pubbe pahātabbānaṃ natthitāya codanā katā , idāni pahānassa .
Yadi hi pahānaṃ atthi , kathaṃ pahātabbā santi ?
Atha pahātabbā santi , kathaṃ pahānaṃ hoti ?
Pahātabbā ca santi , pahānañca hotīti vippaṭisiddhametaṃ .
Kasmā ?
Pahātabbesu santesu pahānassa asambhavato tadupago vāyāmo aphalo ālokatamānaṃ sahāvaṭṭhāne sati ālokassa aphalatā viya .
Athāpi kathañci pahānaṃ siyā ?
Saṃkilesikā ca maggabhāvanā āpajjati pahātabbapahāyakānaṃ sahāvaṭṭhānato
M2.499 .
Vippayuttatā vā kilesānaṃ cittavippayuttasaṅkhāravādīnaṃ vippayuttasaṅkhārānaṃ viyāti adhippāyo .
Taṃ pana nesaṃ vādīnaṃ yathā matimattaṃ , evamidhāpīti dassento āha ‘‘ na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthī ’’ ti .
Arūpadhammā hi ekavatthukādibhāvena vattamānā khaṇattayapariyāpannā paccuppannā , te kathaṃ cittena vippayuttā nāma siyuṃ , tasmā nattheva vippayuttatā kilesānaṃ .Āveṇikāti asādhāraṇā , sayameva uppāditā pāḷi anāruḷhāti adhippāyo .
Pāḷiyaṃyeva hi paṭikkhittanti sambandho .
Svāyaṃ puggalo .
Hañcīti yadi .
Vinibaddhoti mānena patthaddhacitto .
Parāmaṭṭhoti micchābhiniviṭṭho .
Thāmagatoti thāmagatakileso thirabhāvagatānusayo .
Tena hi natthi maggabhāvanāti yasmā tīsupi kālesu kilesānaṃ pahānaṃ na yujjati , tikālikā ca kilesā , tasmā natthi maggabhāvanā , tāya sādhetabbaṃ kiccaṃ natthīti attho .
‘‘ Na hi natthi maggabhāvanā ’’ tiādinā catukkhattuṃ vuttassa paṭikkhepassa paṭikkhepo .
Idaṃ vuttaṃ ‘‘ pāḷiyaṃyeva hī ’’ tiādiṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Evamevāti yathā ajātaphale taruṇarukkhe mūle chinne asati chedane āyatiṃ uppajjanārahāni chedanapaccayā anuppajjamānāni vinaṭṭhāni nāma honti , evameva maggabhāvanāya asati uppajjanārahā kilesā maggabhāvanāya anuppajjamānā ‘‘ pahīnā ’’ ti vuccantīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .
Uppādoti uppādasīsena uppādavanto khandhā vuttā .
Anuppādeti
V2.470 nibbāne .
Ajātāyeva na jāyanti , tasmā pahīnā nāma hontīti ‘‘ natthi kilesappahānan ’’ ti paravādinā kato paṭikkhepo ‘‘ na hī ’’ ti paṭikkhitto .
Te pana neva uppajjitvā vigatā , nāpi bhavissanti , na ca uppannāti ‘‘ atīte kilese pajahatī ’’ tiādi na vattabbanti dasseti .Hetunirodhāti dukkhahetūnaṃ kilesānaṃ nirodhā .
Dukkhanirodhoti āyatiṃ uppajjanakadukkhassa nirodho .
Uppādapavattanimittāyūhanā paccuppannabhavavasena gahitā .
832. Etenāti ‘‘ ajātāyeva na jāyantī ’’ tiādivacanena .
Vipassanāya ārammaṇabhūtaṃ upādānakkhandhapañcakasaṅkhātaṃ bhūmipavattiṭṭhānaṃ laddhavanto bhūmiladdhā yathā ‘‘ aggiāhito ’’ ti , laddhabhūmikāti attho
M2.500 .Vattamānādiuppannavidhuratāya bhūmiladdhuppannā eva nāma teti vuttaṃ .
833. Anubhavitvā , bhavitvā ca apagataṃ bhūtāpagataṃ .
Anubhūtabhūtā hi bhūtatāsāmaññena bhūtasaddena vuttā .
Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti .
Anubhūta saddo ca kammavacanicchāya abhāvato anubhāvakavācako daṭṭhabbo .
Vikappagāhavasena rāgādīhi , tabbipakkhehi ca akusalaṃ , kusalañca ārammaṇarasaṃ anubhavati , na vipāko kammavegakkhittattā , nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya , sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā .
Ettha ca purimanaye kusalākusalameva vattuṃ adhippāyavasena ‘‘ bhūtāpagatan ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ ‘‘ uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.651-662; vibha .390-391) ettha ‘‘ uppannan ’’ ti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ , vuddhi ca vuttā .
Pacchimanaye ca-saddena kusalākusalañca ākaḍḍhitvā sabbaṃ saṅkhataṃ vuttaṃ bhutvāpagatabhāvābhidhānādhippāyena .
Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppattitaṃ atītaṃ kammañca tato uppajjituṃ āraddho vipāko ca anāgato okāsakatuppannoti vutto okāso kato etena , okāso kato etassāti ca atthadvayavasena , yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ sandhāya ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , sañcetanikānaṃ kammānan ’’ tiādi ( a . ni .10.217,219) vuttaṃ .
Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu .
Tasmiṃ tasmiṃ santāne
V2.471 anuppattidhammataṃ anāpāditatāya asamūhataṃ .
Asamūhatattāyeva hissa natthīti navattabbatāya uppannavohāro . 834.‘‘ Kā bhūmi , ko vā bhūmiladdho ’’ ti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi āraddhaṃ .
‘‘ Vipassanāya ārammaṇabhūtā ’’ ti etena khandhānaṃ apariññātataṃ dasseti , na ārammaṇabhāvamattaṃ tebhūmakaggahaṇeneva tassa siddhattā .
Apariññātā hi khandhā kilesānaṃ bhūmīti adhippetā .
Khandhesu vatthubhūtesu .
Ārammaṇavasenāti ārammaṇakaraṇavasena .
Atītānāgate , pageva paccuppanneti adhippāyo .
Tan ti taṃ aññasantānagataṃ
M2.501 kilesajātaṃ .
Tato aññasmiṃ santāne ārammaṇakaraṇamattena bhūmiladdhaṃ nāma yadi siyāti sambandho .Tassāti kilesajātassa .
Appaheyyato parasantatipatitattā na koci bhavamūlaṃ pajaheyya .
Bhūmiladdhañhi anusayitaṃ nāma hotīti adhippāyo .
Vatthuvasenāti uppattiṭṭhānavasena .
Yattha yattha bhave , santāne vā .
Pariññātānaṃ abhūmibhāvato ‘‘ apariññātā ’’ ti vuttaṃ .
Uppādato pabhutīti tesaṃ khandhānaṃ uppajjanato paṭṭhāya .
Kilesānaṃ appahīnabhāvaṃ ṭhapetvā aññassa kāraṇassa abhāvato tesu khandhesu kilesajātaṃ anuseti , tasmā taṃ anusayitaṃ kilesajātaṃ , teneva anusayanasaṅkhātena appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ .
835. Tattha ca bhūmibhūtesu khandhesu na sabbe sabbesaṃ vatthū honti , atha kho viseso atthīti taṃ dassento āha ‘‘ yassa yesū ’’ tiādi .
Tattha yassāti yassa puggalassa .
Yesūti satipi ajjhattabhāvasāmaññe yesu atītādikāmāvacarādibhedabhinnesu khandhesu .
Te eva yathānusayitā khandhā .
Kiṃ panete kilesā ārammaṇaṃ karontā viya paricchijja paricchijja anusentīti ?
Yato te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthūti vuttā , na heva kho anusayānaṃ vatthuṃ paricchijja pavatti atthi .
Atītādikāmāvacarādivasena pana yathāparicchinne vatthusmiṃ yo kilesānaṃ appahīnaṭṭho , so paricchijja pavatto viya hotīti ‘‘ atītakkhandhesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena vatthuvasena bhūmiladdhaṃ hotīti vatthubhedena siyā tassa bhedoti dasseti .
Tathāvavatthitabhāvato eva hi ‘‘ aññataro lolajātiko taṃ rasapathaviṃ aṅguliyā sāyī ’’ tiādivacanaṃ ( dī . ni .3.120) kāmāvacarakkhandhesu anusayitānaṃ rasataṇhādīnaṃ rūpārūpāvacarakkhandhe atikkamitvā puna kāmāvacarakkhandhavatthukataṃ vibhāveti .
Tenāha ‘‘ tathā kāmāvacarakkhandhesū ’’ tiādi
V2.472 .Yathā cettha rūpārūpāvacarakkhandhe atikkamitvā pavatti , evaṃ kāmāvacarakkhandhe atikkamitvā pavatti hotīti āha ‘‘ esa nayo rūpārūpāvacaresū ’’ ti .
Pariyuṭṭhānābhibhavanavasena ca kilesānaṃ anusayanaṭṭho anumīyati tadabhāve abhāvato .
Yassa ye anusayā pahīnā , tesaṃ vatthu tena
M2.502 samatikkantaṃ pariññātattāti kuto nesaṃ bhūmisamaññāti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sotāpannādīsu panā ’’ tiādi .Idha vaṭṭamūlakilesāti anusayā adhippetā , na avijjā , bhavataṇhā ca .
Yaṃ kiñci cetanācetasikabhedaṃ , kāyikādibhedaṃ vā .
Itīti evaṃ , appahīnānusayattāti adhippāyo .
Assāti puthujjanassa .
Te panete anusayā atītādikāmāvacarādivasena yathāparicchinne tattha tattha vatthusmiṃ anusayantāpi te te pañcupādānakkhandhe avibhāgeneva vatthuṃ katvā anusentīti dassento ‘‘ tassetaṃ vaṭṭamūlan ’’ tiādimāha .
836. Idāni tamatthaṃ anvayabyatirekavasena upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ pathavīrasādi viyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Rukkhagacchalatādīnaṃ paccayabhūto sasambhārapathaviyā raso pathavīraso .
Āporase pi eseva nayo .
Sākhā nāma khuddakasākhā .
Pasākho viṭapo .
Rukkhapaveṇin ti rukkhaparāparaṃ .
Santānayamāneti aparāparaṃ anuppabandhante .
Maṇḍūkakaṇṭakoti eko macchakaṇṭakoti vadanti .
Anupādānoti pahīnacaturupādāno , rūpādīsu vā kiñcipi agaṇhanto .
837. Idha samudācāro nāma laddhattalābhatāti khaṇattayasamaṅgisamudācāruppannanti āha ‘‘ vattamānuppannameva samudācāruppannan ’’ ti .
Pubbabhāge anuppajjamānampīti tasmiṃ āpāthagate ārammaṇe ādito pavattajavanavāresu anuppajjamānampi .
Adhiggahitattāti ayonisomanasikārena abhiruyha gahitattā , daḷhaṃ gahitattāti attho .
Aparabhāgeti aparasmiṃ kālabhāge , kālantareti attho .
Ekantena uppattitoti paccayasamavāye sati tathā ayonisomanasikārassa tattha nibbattattā niyamena uppajjanato .
Kalyāṇigāmeti evaṃnāmake gāme .
Rohaṇe kira abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānatāya so gāmo tathā vuccati .
Cittasantatimanāruḷhan ti paccuppannataṃ paṭisedheti .
‘‘ Uppattinivārakassa hetuno abhāvā ’’ ti etena paccaye
V2.473 sati paccayasamavāye uppajjanārahatāya avikkhambhitassa uppannatāpariyāyoti dasseti .
Nanu ca asamūhatuppannampi paccaye sati uppajjanārahameva ?
Saccametaṃ , pahānavisesabhāvakatoM2.503 pana nesaṃ bhedo .
Yathā avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ sati paccayasamavāye uppajjanārahaṃ , evaṃ ārammaṇādhiggahituppannampīti tividhassāpi bhūmiladdhena ekasaṅgahatā vuttā . 838. Akusalampi bhūtāpagatuppannaṃ atītattā na pahātabbaṃ , tathā ekaccaṃ okāsakatuppannaṃ itaraṃ appahātabbato , sesadvayaṃ khaṇattayasamaṅgibhāvatoti āha ‘‘ amaggavajjhattā ’’ ti .
Kenacīti catūsu maggañāṇesu kenaci .
Tassāti yathāvuttassa catubbidhassapi uppannassa .
Taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānan ti anuppattidhammatāpādanena uppajjanārahataṃ vināsentaṃ .
Paṭhamaṃ lokiyañāṇena yathābalaṃ pahīnameva lokuttarañāṇaṃ pajahatīti lokiyaggahaṇaṃ kataṃ .