Ādīnavānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
752. Tāṇan ti saṅkhārahetukā anattato rakkhaṇaṃ .
Neva paññāyati sabbabhavādīnaṃ sādīnavatāya ekasadisattā .
Leṇan ti tassa pariharaṇatāṇāya upalīyanaṃ .
Gatīti tadatthaṃ gantabbaṭṭhānaṃ .
Paṭisaraṇan ti tasseva paṭisaraṇaṭṭhānaṃ .
Patthanāti āsīsanā na hoti .
Etena ‘‘ netaṃ
V2.421 mamā ’’ ti taṇhāgāhābhāvamāha .
Parāmāsoti diṭṭhiparāmāso .
Tena ‘‘ eso me attā ’’ ti diṭṭhigāhābhāvamāha .
Taṇhāgāhābhāveneva cettha ‘‘ esohamasmī ’’ ti mānagāhābhāvopi vuttoyeva hoti , vā -saddaggahaṇena vā .Idāni patthanādīnamabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ tayo bhavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tayo bhavā aṅgārakāsuyo viya jātiādidukkhādhiṭṭhānabhāvena mahābhitāpatāya .
Cattāro mahābhūtā kaṭṭhamukhapūtimukhaaggimukhasatthamukhasaṅkhātā ghoravisaāsīvisā viya kāyassa thaddhatāvissandanadāhacchedadukkhavidhānato visesato , avisesato pana āsayato , visavikārato , anatthadānato , durupacārato , durāsadato , akataññuto , avisesakārito , anekādīnavūpaddavato ca .
‘‘ Cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho , bhikkhave
M2.448 , catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.238) hi vuttaṃ .
Pañcakkhandhā ekakkhandhabhede aññakkhandhānavaṭṭhānato .
Aññamaññāghātanato , maraṇadukkhāvahanato ca ukkhittāsikavadhakā viya .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ ukkhittāsiko vadhakoti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanan ’’ ti .
Cha ajjhattikāyatanāni attattaniyabhāvena gahitānipi tato rittabhāvato suññagāmo viya bhojanādigayhupagamettha atthīti paviṭṭhasuññagāmo viya .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ Suññagāmoti kho , bhikkhave , channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ .
Cakkhuto cepi naṃ , bhikkhave , paṇḍito byatto medhāvī upaparikkheyya , rittakaññeva khāyati , tucchakaññeva khāyati , suññakaññeva khāyatī ’’ ti ( saṃ . ni .4.238)–
Ādi .
Cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya sabbathāpi ghātakabhāvato .
Tenevāha ‘‘ corā gāmaghātakāti kho , bhikkhave , channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ .
Cakkhu , bhikkhave , haññati manāpāmanāpesu rūpesū ’’ tiādi .
Rāgaggiādīhi ekādasahi aggīhi .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Cakkhu , bhikkhave , ādittaṃ .
Kena ādittaṃ ?
Rāgagginā dosagginā mohagginā jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehī ’’ ti ( saṃ . ni .4.28)–
ĀdiV2.422 .
Saṅkhārānaṃ gaṇḍādisadisatā heṭṭhā vuttāyeva .
Nirassādāti assādetabbarahitā dukkhasabhāvattā .
Nirasāti sampattirahitā vipattipariyosānattā .
Sabbattha yathā heṭṭhā nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahantīti sambandho , evaṃ uparipi ‘‘ savāḷakamiva vanagahanan ’’ tiādīsu taṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Sasaddūlāti sabyagghā .
Gāhā kumbhilādayo .
Rakkhaso dakarakkhaso .‘‘ Nirasaṃ nirassādan ’’ ti iminā ādīnavassa abbokiṇṇataṃ dasseti .
Tathā hissa yogino sabbesu bhavādīsu sabbepi saṅkhārā nissaggato nirantaraṃ sappaṭibhayāva hutvā upaṭṭhahanti .
Yañca sappaṭibhayaṃ , taṃ sādīnavaṃ .
Tenāha ‘‘ tassevan ’’ tiādi .
Yan ti
M2.449 ādīnavañāṇaṃ .Idaṃ vuttan ti idaṃ dasavatthukaṃ dvādasavārapaṭimaṇḍitaṃ anvayabyatirekavasena tasseva padabhājanaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ .
Uppādo bhayan ti saṅkhārānaṃ uppādo akhemaṭṭhena bhayavatthutāya bhayaṃ .
Uppādamūlakañhi sabbaṃ taṃ sabbavatthukanti sabyasanaṃ .
Pavattaṃ bhayan tiādīsupi eseva nayo .
Natthi etassa uppādo , na vā etasmiṃ adhigate saṅkhārānaṃ āyatiṃ uppādoti anuppādo , nibbānaṃ .
Tañca sabbaso bhayābhāvato paramassāsabhūtattā nibbhayaṭṭhena kheman ti .
Santipadeti sabbasaṅkhārūpasamabhūte amatapade .
Appavattan tiādīhipi pavattādipaṭikkhepamukhena nibbānameva vadati .
Pavattiyaṃ ādīnavaṃ disvā tadanantarameva nivattiyaṃ ānisaṃsadassanavasena sīghaṃ vipassanaṃ ussukkāpentānaṃ vasena ‘‘ uppādo bhayaṃ , anuppādo kheman ’’ ti tatiyavāro vutto .
Eseva nayo chaṭṭhavārādīsupi .
Ettha ca uppādo viseso , bhayaṃ visesitabbaṃ sāmaññabhāvatoti satipi dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāve liṅgabhedo gahito .
Yathā ‘‘ dukkhasamudayo ariyasaccan ’’ ti ( dī . ni .3.354; ma . ni .3.374).
Esa nayo ‘‘ gati bhayan ’’ tiādīsupi .
Uppādo saṅkhārāti ettha pana sabbesaṃ saṅkhārānaṃ uppādaṃ sāmaññena gahetvā saṅkhārā bhedato vihitā sabbatthakameva tesaṃ vibhāgato vipassiyamānattāti vacanabhedo kato .
Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ ‘‘ dukkhan ’’ ti passatīti sambandho .
Ñāṇaṃ ādīnave idan ti ādīnave visayabhūte
V2.423 idaṃ pañcavatthukaṃ ñāṇaṃ veditabbaṃ .Ñāṇaṃ santipadeti santipade ninnādibhāvena ṭhitaṃ idaṃ ñāṇanti attho .
753. Kammapaccayā paccuppannabhave uppajjamānānaṃ saṅkhārānaṃ uppādo pākaṭataro hutvā upaṭṭhātīti āha ‘‘ purimakammapaccayā idha uppattī ’’ ti .
Pavattaṃ nāma idha pavattiyaṃ dhammappavattīti āha ‘‘ uppannassa pavattī ’’ ti .
Sabbampīti tiyaddhagataṃ rūpārūpaṃ ajjhattabahiddhādivibhāgaṃ sabbampi .
Kamman ti etarahi pavattaṃ kammaṃ .
Ettha ca uppādapavattaāyūhanaggahaṇena paccuppannaddhapariyāpannā saṅkhārā gahitā , paṭisandhiggahaṇena anāgataddhapariyāpannā upādittā .
Uppādaggahaṇena ca atītaddhapariyāpannā kammasaṅkhārā ulliṅgattā .
Nimittaggahaṇena pana sabbepi gahitā .
Yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti sā
M2.450 nirayādibhedā gati sucaritaduccaritavasena gantabbattā , sā panatthato taṃtaṃkammaniyamitā bhavasamaññārahā vipākakkhandhā , kaṭattā ca rūpanti veditabbā .Khandhānaṃ nibbattanan ti sabbesampi khandhānaṃ nibbattanaṃ .
Pākaṭā eva saccavibhaṅge lakkhaṇādivasena niddiṭṭhattā .
Vatthuvasenāti ārammaṇasaṅkhātapavattiṭṭhānavasena .
Yadi te pañceva vatthubhāvena icchitā , atha kasmā sesā vuttāti āha ‘‘ sesā tesaṃ vevacanavasenā ’’ ti .
Tena vipassakānaṃ ñāṇavipphārassa visayasaṃvaḍḍhanatthaṃ desanā vaḍḍhitāti dasseti .
Anvayato dassitassa ādīnavañāṇassa byatirekato dassanatthaṃ paṭipakkhañāṇadassanaṃ ‘‘ yattha uppādo natthi , tattha sabbena sabbaṃ bhayampi natthī ’’ ti .
‘‘ Bhayatupaṭṭhānena vā ’’ tiādinā pavattiṃ dassetvā nivattidassanaṃ buddhānaṃ , anubuddhānañca āciṇṇametaṃ yathā purimaṃ saccadvayaṃ dassetvā nirodhasaccadesanāti dasseti .
Yathā loke kassaci ādīnavadassanaṃ niratthakampi hoti , na tathā idaṃ , idaṃ pana sātthakamevāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti dāhābhibhūtassa sītaninnatā viya suṭṭhu diṭṭhādīnavato ekaṃsena muñcitukamyatābhāvato .
Bhayan ti bhāyitabbaṃ .
‘‘ Niyamato dukkhan ’’ ti etenassa dukkhabhāvena bhāyitabbatāti bhāyitabbatā dukkhabhāvaṃ na byabhicaratīti dasseti .
Vaṭṭāmisaṃ upādinnakkhandhāti vadanti .
Tividhampi vaṭṭaṃ , vaṭṭasannissitañca vaṭṭāmisaṃ .
Kilesehi āmasitabbato lokāmisaṃ , pañca kāmaguṇā
V2.424 .
Kilesā eva kilesāmisaṃ .Saṅkhāramattamevāti ettha eva -saddena visaṅkhāraṃ nivatteti .
Na hi tattha sāmisatālesopi atthīti .
Matta -saddena pana aparipuṇṇataṃ vibhāveti .
Na hi sabbasaṅkhāragataṃ sāmisanti .
Tasmāti ‘‘ bhayan ’’ ti vuttassa dukkhādibhāvena niyatattā .
Yadi yaṃ bhayaṃ , taṃ dukkhādisabhāvameva , tathā sati bhayādīsu ekeneva atthasiddhi .
Kasmā sabbāni gahitānīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘ evaṃ santepī ’’ tiādi .
Yathā tesu eva saṅkhāresu aniccato dukkhato anattato pavattivasena ākāranānattato anupassanānānattaṃ , evaṃ bhayākārādiākāranānattato pavattivasenevettha ñāṇassa nānattaṃ
M2.451 .
Tattha bhayākārena pavattaṃ ñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ , itarākāravasena pavattaṃ ādīnavañāṇan ti daṭṭhabbaṃ .Yasmā ādīnavañāṇassa visayabhāvena vuttā pannarasāpi atthā uppādādīsu pañcasveva antogadhā , tattha ca ñāṇaṃ anvayabyatirekavasena pavattanato dasavidhaṃ hoti .
Tasmā āha ‘‘ dasa ñāṇe pajānātī ’’ ti .
Pajānanañca sātisayaṃ visayagatasammohavigamena asammūḷhaṃ , attanipi asammūḷhamevāti attānampi pajānantaṃ viya hotīti katvā vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ paṭivijjhati sacchikarotī ’’ ti .
Dvinnan ti dvīsu kusalasaddayogena hi bhummatthe sāmivacanaṃ yathā ‘‘ kusalā naccagītassā ’’ ti ( jā .2.22.94).
Kusalatāti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ dvinnaṃ kusalatāyā ’’ ti .
Dvinnan ti vā dvinnaṃ ñāṇānaṃ vasenāti attho .
Pavattiyā yāthāvato diṭṭhatāya tappaṭipakkhato santipadaṃ suvinicchitameva hutvā upaṭṭhāti .
Tenassa cittaṃ paramadiṭṭhadhammanibbānādimicchāgāhavasena na vicalati .
Tattha suparidiṭṭhādīnavattāti āha ‘‘ nānādiṭṭhīsu na kampatī ’’ tiādi .
Sesamettha uttānatthameva .
Ādīnavānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ .