Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathāvaṇṇanā
638. Vibhāgā
M2.318 nāmarūpānan ti nāmassa , rūpassa ca pabhedato .
Tattha nāmassa tāva pabhedaṃ dassentena kāmaṃ viññāṇampi nāmameva , paccayapaccayuppanne pana asaṅkaratoV2.298 dassetuṃ ‘‘ ārammaṇābhimukhaṃ namanato vedanādayo tayo khandhā ’’ ti vuttaṃ .
Nibbānassa panettha pavattikathāyaṃ appaccayattā , namanaṭṭhābhāvato ca pasaṅgo eva natthi .
Nāmanaṭṭhena hi taṃ nāmaṃ , na namanaṭṭhena .
Tesaṃ nāmarūpānaṃ sukhādivasena , pathavīādivasena ca vibhāgo .Ekaṃ sattāvāsan ti asaññasattāvāsaṃ .
Purimesu catūsu , asaññasattāvāse cāti pañcasu .
Gabbhaseyyaggahaṇena jalābujā gahitāti ‘‘ aṇḍajānañcā ’’ ti vuttaṃ .
Aṇḍajānañca abhāvakānanti yojetabbaṃ .
Santatisīsānīti kalāpasantānamūlāni .
Yadipi vikārarūpāni paṭisandhikkhaṇe na santi , lakkhaṇaparicchedarūpāni pana santīti tāni paramatthato aparinipphannānīti vajjento āha ‘‘ rūparūpato ’’ ti .
Phassādike saṅkhārakkhandhabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘ tevīsati dhammā ’’ ti vuttaṃ .
Apanetvāti kalāpantaragate pathavīādike samānalakkhaṇatāya aggahetvā .
Tesan ti brahmakāyikādīnaṃ .
Vitthārenāti catūsupi santatisīsesu rūpānaṃ asaṅkhipanena .
Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānan ti ettha kiñcāpi kāmabhave opapātikā vuttā na santi , yena sesaggahaṇaṃ sātthakaṃ bhaveyya , aṇḍajagabbhaseyyakehi pana opapātikasaṃsedajā sesā hontīti sesaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ .
Atha vā brahmakāyikādikehi opapātikehi vuttehi sese sandhāya ‘‘ sesaopapātikānan ’’ ti āha .
Te pana arūpinopi santīti ‘‘ kāmabhave ’’ ti vuttaṃ .
Aparipuṇṇāyatanānaṃ pana nāmarūpaṃ yathāsambhavaṃ rūpamissakaviññāṇaniddese vuttanayena sakkā dhammagaṇanato viññātunti na vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Paṭisandhicittena saha pavattaututoti paṭisandhicittena saha uppannarūpesu tejodhātuto .
Hadayavatthuno taṅkhaṇuppannattā paṭisandhicittassa vatthudubbalatā .
Tesaṃ ajjhoharitāhārena anugate sarīre
M2.319 āhārasamuṭṭhānaṃ suṭṭhaddhakanti sambandho .Naroti teneva mātukucchigatabhāvena tirokkho .
Avakaṃsato dve aṭṭhakāneva utucittasamuṭṭhānāni hontīti sasaddakālaṃ sandhāya ‘‘ ukkaṃsato dvinnaṃ navakānan ’’ ti vuttaṃ .
Pubbeti yaṃ pubbe santatidvayādikaṃ sattakapariyosānaṃ rūpaṃ idha vuttaṃ , taṃ ekekassa
V2.299 cittassa tīsu tīsu khaṇesu uppajjamānameva vuttanti katvā āha ‘‘ pubbe … pe … sattatividhan ’’ ti .Duvidhampi tan ti utusamuṭṭhānaṃ , cittasamuṭṭhānañcāti duvidhampi taṃ saddaṃ .
Saṇṭhātun ti addhaniyabhāvena ṭhātuṃ , attano pana khaṇamattaṃ tiṭṭhateva .
Catuddisā vavatthāpitāti aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasīsā mūlena catūsu disāsu vavatthāpitā .
Aññamaññaṃ āliṅgetvā ṭhitā bhinnavāhanikā viya ca .
639. Pañcavokārabhave ca pavattiyan ti rūpājanakakammajapañcaviññāṇappavattikālaṃ , sahajātaviññāṇapaccayañca sandhāyāha .
Tadā hi tato nāmameva hotīti .
Kammaviññāṇapaccayā pana tadāpi ubhayaṃ hotīti sakkā vattuṃ , pacchājātaviññāṇapaccayā ca rūpaṃ upatthaddhaṃ hotīti .
Asaññesūtiādi kammaviññāṇapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ .
Pañcavokārabhave ca pavattiyan ti bhavaṅgādijanakakammato aññena rūpuppattikālaṃ , nirodhasamāpattikālaṃ , bhavaṅgādiuppattikālato aññakālañca sandhāya vuttanti yuttaṃ .
Bhavaṅgādiuppattikāle hi taṃjanakena kammunā uppajjamānaṃ rūpaṃ , so ca vipāko kammaviññāṇapaccayo hotīti sakkā vattuṃ .
Sahajātaviññāṇapaccayānapekkhampi hi pavattiyaṃ kammena pavattamānaṃ rūpaṃ , nāmañca na kammaviññāṇānapekkhaṃ hotīti .
Sabbatthāti paṭisandhiyaṃ , pavatte ca .
Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , kammaviññāṇapaccayā nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .
Nāmañca rūpañca nāmarūpañcāti ettha nāmarūpasaddo attano ekadesena nāmasaddena nāmasaddassa sarūpo , rūpasaddena ca rūpasaddassa , tasmā sarūpānaṃ ekasesoti ekadesasarūpekaseso , nāmarūpasaddassa ṭhānaṃ itaresañca nāmarūpasaddānaṃ adassananti attho .
Vipākato aññaṃ avipākaṃ .
Yato dvidhā mataṃ , tato yuttameva idanti yojetabbaṃ .
Kusalādicittakkhaṇeti
M2.320 ādi -saddena akusalakiriyacittakkhaṇe viya vipākacittakkhaṇepi vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ .
Vipākacittakkhaṇe pana abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā pubbe vuttanayena ubhayañca labbhatīti tādisavipākacittakkhaṇavajjanatthaṃ ‘‘ kusalādicittakkhaṇe ’’ ti vuttaṃ . 640. Suttantikapariyāyatoti
V2.300 paṭṭhāne rūpānaṃ upanissayapaccayassa avuttattā vuttaṃ .
Suttante pana yasmiṃ sati yaṃ hoti , asati ca na hoti , so tassa upanissayo nidānaṃ hetu pabhavoti katvā ‘‘ viññāṇūpanisaṃ nāmarūpan ’’ ti rūpassa ca viññāṇūpanissayatā vuttā .
Vanapatthapariyāye ca vanapatthagāmanigamanagarajanapadapuggalūpanissayo iriyāpathavihāro , tato ca cīvarādīnaṃ jīvitaparikkhārānaṃ kasirena , appakasirena ca samudāgamanaṃ vuttaṃ , na ca vanapatthādayo ārammaṇūpanissayādibhāvaṃ iriyāpathānaṃ , cīvarādisamudāgamanassa ca bhajanti .
Tasmā vinā abhāvo eva suttantikapariyāyato upanissayabhāvo daṭṭhabbo .
Nāmassa abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kammārammaṇapaṭisandhiādikāle ārammaṇapaccayova hotīti vattabbameva natthīti rūpasseva suttantikapariyāyato ekadhāva paccayabhāvo vutto .
Sasaṃsayassa hi rūpassetaṃ paccayo hotīti vutte nāmassa hotīti vattabbameva natthīti .Pavattassa pākaṭattā apākaṭaṃ paṭisandhiṃ gahetvā pucchati ‘‘ kathaṃ panetan ’’ tiādinā .
Suttato nāmaṃ , yuttito rūpaṃ viññāṇapaccayā hotīti jānitabbaṃ .
Yuttito sādhetvā suttena taṃ daḷhaṃ karonto ‘‘ kammasamuṭṭhānassāpi hī ’’ tiādimāha .
Cittasamuṭṭhānassevāti cittasamuṭṭhānassa viya .
Ettha ca ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; udā .1) bhāsamānena bhagavatā yasmā upaparikkhamānānaṃ paṇḍitānaṃ paramatthato nāmarūpamattameva pavattamānaṃ dissati , na satto , na jīvo , tasmā kenaci appaṭivattiyaṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ hoti .
Suññatappakāsanañhi dhammacakkappavattananti .
Atha vā nāmarūpamattatāvacanena pavattiyā dukkhasaccamattatā vuttā .
Dukkhasaccappakāsanena ca tassa samudayo , tassa ca nirodho , nirodhagāminipaṭipadā ca
M2.321 pakāsitā eva hoti .
Ahetukassa dukkhassa , hetunirodhā anirujjhanakassa ca abhāvā , nirodhassa ca upāyena vinā anadhigantabbattāti catusaccappakāsanaṃ dhammacakkappavattanaṃ niddhāretabbaṃ .