Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Phalasamāpattikathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Phalasamāpattikathāvaṇṇanā

856. AriyassaV2.483 maggassa phalaṃ ariyaphalaṃ , ariyañca taṃ visuddhattā phalañcātipi ariyaphalaṃ , tassa raso , paṭippassaddhivimuttisukhaṃ , anubhavanaṃ nibbānārammaṇassa tassa paṭisevanaṃ .
Tatrāti tesu dvīsu ākāresu . Assāti ariyaphalassa .
857. SaṃyojanesuM2.514 pahīnesu sabbepi kilesā pahīnāyeva hontīti saṃyojanānaṃyeva gahaṇaṃ . Saṃyojanappahānamattameva ariyamaggassa phalaṃ nāma , na aññaṃ kiñci atthantaraṃ vipākabhūtanti adhippāyo . Tenāha ‘‘ phalaṃ nāma na koci añño dhammo atthī ’’ ti . Ke panetaṃ vadantīti ? Andhakādayo . Te hi ‘‘ arahattaṃ arahattanti , āvuso , vuccati … pe … mohakkhayo ’’ ti ( saṃ . ni .4.315) suttapadassa atthaṃ aññathā gahetvā nippariyāyato ‘‘ arahattaṃ nāma kiñci natthi , kilesappahānameva tathā voharīyatī ’’ ti vadantā sesaphalepi paṭikkhipanti .
Idaṃ suttampīti paṭisambhidāmaggapāḷimāha . Pakaṭṭho ukkaṭṭho yogoti payogo , ariyamaggo , payoganimittaṃ jātakilesānaṃ paṭippassaddhi payogapaṭippassaddhi . Yā pana ariyamaggassa bhāvitattā labbhamānāpi yassā vipākapaññāya nippajjamānāya nippajjati , sā paṭippassaddhiyaṃ nipphādetabbāyaṃ paññāti paṭippassaddhipaññāti vuttā .
Sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhātīti sammādiṭṭhiyā ujuvipaccanīkadassanavasena vatvā tadaññatopi vuṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ tadanuvattakakilesehī ’’ ti vuttaṃ , tassā micchādiṭṭhiyā sampayogato , upanissayato ca anuvattakakilesehi . Tena tadekaṭṭhappahānamāha . Khandhehīti tadanuvattakakkhandhehi , tāya micchādiṭṭhiyā sampayuttakkhandhehi ceva tappaccayā āyatiṃ uppajjanakkhandhehi cāti attho . Bahiddhā ca sabbanimittehīti yathāvuttakilesakkhandhehi bahiddhābhūtehi vipassanāya gocarabhūtehi sabbasaṅkhāranimittehi .
Evaṃ maggakiccaṃ dassetvā idāni tassa vasena phalaṃ dassetuṃ ‘‘ tampayogapaṭippassaddhattā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tampayogapaṭippassaddhattāti tassa ajjhattabahiddhā vuṭṭhānādipayogassa paṭippassaddhattā . Maggo hi nimittato , pavattato ca vuṭṭhahanto kilese pajahatīti attano khaṇe taṃ payogaṃ karoti nāma , phalakkhaṇe panassa so payogo paṭippassaddho vūpasanto nāma hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ tampayogapaṭippassaddhattā ’’ ti . Uppajjatīti maggānantaraṃV2.484 dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā uppajjati . Phalasamāpattikāle pana bahukkhattuṃ , nirodhā vuṭṭhahantassa dvikkhattuṃ uppajjati . Sabbampi yathāvuttapayogapaṭippassaddhinimittaṃ uppajjanato ‘‘ tampayogapaṭippassaddhattā uppajjatī ’’ ti vuttaṃ . Maggassetaṃ phalan ti yathāvuttā vipākā sammādiṭṭhi nāma , etaṃ ariyamaggassaM2.515 phalanti veditabbaṃ . Vitthāretabban ti ‘‘ sotāpattimaggakkhaṇe abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo micchāsaṅkappā ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.63) saṅkappādivasena , sesamaggavasena ca vitthārato veditabbaṃ .
Cattāri ca sāmaññaphalāni , ime dhammā appamāṇārammaṇāti appamāṇārammaṇatāya maggehi nibbisesatāya .
Tathā nevasaññānāsaññāyatanasaṅkhāto mahaggato dhammo nirodhato vuṭṭhānavelāyaṃ appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayoti ariyaphalassa anantarapaccayatāya ca dīpanāti evamādīnipi ettha ariyaphalassa sabhāvadhammabhāvena atthitāya sādhakāni , na yathādassitapaṭisambhidāmaggapāḷiyevāti adhippāyo .
858. Phalasamāpattiyan ti phalapavattisaṅkhātāya samāpattiyaṃ . Assāti ariyaphalassa . Sarūpakattukāraṇākāraṭṭhitivuṭṭhānānantaravasena idaṃ pañhākammaṃ .
859. Ariyaphalassa nirodhe appanāti ariyassa phalajhānassa nibbāne ārammaṇabhūte appanākārena pavatti .
860. Sabbepi puthujjanāti jhānasamāpattilābhinopi puthujjanā na samāpajjanti , pageva itare .
Ariyā sabbepi phalasamāpattiṃ samāpajjantīti kāmaṃ sāmaññajotanā , sā pana visesaniviṭṭhāyeva hoti . Adhigatattāti pana hetukittanaṃ .
Uparimānampi heṭṭhimāya lokiyasamāpattiyā viya samāpajjanaṃ sādhentaṃ viya ṭhitanti taṃ nivattento ‘‘ uparimā panā ’’ tiādimāha . Tattha uparimāti sakadāgāmiādayo . Heṭṭhiman ti sotāpattiphalādiṃ . Na samāpajjanti satipi adhigatatte . Kasmāti ce ? Kāraṇamāha ‘‘ puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā ’’ ti . Etena uparimo ariyo heṭṭhimaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjati attanā adhigatattā , yathā taṃ lokiyasamāpattinti , evaṃ pavattaṃ hetuṃ byabhicāreti . Na hi lokiyajjhānesu puggalantarabhāvūpagamanaṃ nāma atthi visesābhāvato . Idha pana asamugghāṭitakammakilesanirodhanenaV2.485 puthujjanehi viya sotāpannassa , sotāpannādīhi sakadāgāmiādīnaṃ puggalantarabhāvūpagamanaṃ atthi . Yato heṭṭhimā heṭṭhimā phaladhammā uparūpari maggadhammehiM2.516 nivattitā paṭipakkhehi viya abhibhūtā appavattidhammataṃyeva āpannā . Tenāha ‘‘ paṭippassaddhattā ’’ ti . Apica kusalakiriyapavatti nāma aññādisī , vipākapavatti ca aññādisī , anantaraphalattā ca lokuttarakusalānaṃ heṭṭhimato uparimo bhavantaragato viya hoti . Taṃtaṃphalavaseneva hi ariyānaṃ sotāpannādināmalābho . Te sace aññaphalasamaṅginopi honti , sotāpannādināmampi tesaṃ avaṭṭhitaṃ siyā , tena tena jhānena gahitapaṭisandhiko viyāti tassa tassa ariyassa taṃ taṃ phalaṃ bhavaṅgasadisanti na uparimassa heṭṭhimaphalasamaṅgitāya lesopi sambhavati , kuto tassa samāpajjananti daṭṭhabbaṃ .
Heṭṭhimā ca upariman ti heṭṭhimā ca sotāpannādayo ariyā uparimaṃ sakadāgāmiphalādiṃ na samāpajjantīti sambandho . Tattha kāraṇamāha ‘‘ anadhigatattā ’’ ti . Na hi anadhigatasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkā .
‘‘ Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantī ’’ ti iminā sabbepi ariyā attano attano phalasamāpattiṃ samāpajjantīti atthe āpanne tattha kesañci matibhedaṃ dassetuṃ ‘‘ keci panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti yasmā hi te ‘‘ uparimā dve ’’ ti vuttā anāgāmino , arahanto ca samādhismiṃ paripūrakārino , itare pana sīlesu paripūrakārino , tasmā dve eva phalasamāpattiṃ samāpajjantīti . Na hi samādhipāripūriyā vinā samāpattivaḷañjanaṃ sambhavatīti adhippāyo . Tan ti ‘‘ samādhismiṃ paripūrakārino ’’ ti tehi vuttakāraṇaṃ . Akāraṇamevāti ayuttiyeva . Kasmāti ce ? Āha ‘‘ puthujjanassāpī ’’ tiādi . Tassattho – sabbaso asamucchinnakilesassa puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamāpattisamāpajjanaṃ labbhati , kimaṅgaṃ pana samucchinnekaccakilesānaṃ heṭṭhimānaṃ ariyānaṃ , tasmā tesaṃ samādhismiṃ aparipūrakāritā attano phalasamāpattiṃ asamāpajjanassa akāraṇanti .
Yutticintā nāma pāḷianāruḷhe atthe yuttā , ayaṃ panattho pāḷiāruḷhoti kāraṇāpadese anādarakaraṇamukhena pāḷiṃ dassento ‘‘ kiñcetthā ’’ tiādimāha .
Sotāpattimaggapaṭilābhatthāyāti sotāpattimaggassa samadhigamāya . Sotāpattiphalasamāpattatthāyāti sotāpattiphalasamāpattiyā samāpajjanatthaṃ . Esa nayo sesesupi . EtthaM2.517V2.486 ca ‘‘ suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyā ’’ tiādinā sarūpato uddhaṭattā tato pubbe āgatā maggaphalavārā appaṇihitavasena vuttā . Tattha anattānupassanāmukhena , aniccānupassanāmukhena ca pavattānaṃ phalasamāpattīnaṃ purecarā gotrabhudhammā navadasabhāvena vuttāti veditabbā . ‘‘ Sotāpattiphalasamāpattatthāyā ’’ tiādinā pana catūsupi phalesu ekasadisaṃ desanāya āgatattā sotāpannasakadāgāminopi attano phalaṃ samāpajjantīti viññāyati . Maggānantaraphalavasena taṃ vuttanti ca na sakkā vattuṃ vipassanāvasena dasannaṃ gotrabhudhammānaṃ dassanavasena desanāya āraddhattā , maggavāreneva ca tadatthasiddhito . Na ca maggānantaraṃ phalaṃ ‘‘ phalasamāpattī ’’ ti vuccati visuṃ parikammābhāvato . Tasmā phalasamāpattivacaneneva sotāpannādīnampi phalasamāpattisamāpajjanaṃ siddhaṃ .
Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
861. Payojanampi tadatthāya paṭipattiyā kāraṇaṃ hoti tannimittaṃ paṭipajjanatoti ‘‘ kasmā samāpajjantī ’’ ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ diṭṭhadhammasukhavihāratthan ’’ ti payojanaṃ vissajjitaṃ . Kasmāti vā sampadāne nissakkavacanaṃ , kissāti vuttaṃ hoti . Diṭṭhadhammasukhavihāratthan ti diṭṭheva dhamme kilesadarathapariḷāhavūpasamena santena sukhavihārena viharaṇatthaṃ . Satipi vipākabhāve parikammena vinā anuppajjanato phalasamāpattidhammānaṃ tassa tassa ariyassa rucivaseneva pavatti , yato nesaṃ sādhipatitāti āha ‘‘ addhāna … pe … samāpajjantī ’’ ti .
862. Dvīhi ākārehīti dvīhi kāraṇehi . Yathā hi lokiyajjhānānaṃ samadhigamo sampayogasamaṅgibhāvena sijjhamāno pahānaṅgasamatikkamamukhena vuccati tathā samadhigantabbattā , evaṃ phalasamāpattipi nibbānamanasikārena sijjhamānā tadaññārammaṇāmanasikāramukhena vuccati sabbasaṅkhārato vinivaṭṭitamānasatāvasena samijjhanato . Tenāha ‘‘ nibbānato ’’ tiādi . Udayabbayañāṇādiñāṇaparamparavasena hi sabbaphalacittaṃ saṅkhārato sabbaso nibbinnavirattacittassa tato vinissaṭanibbānārammaṇaṃ pavattati . Evaṃ pavattamānañca taṃ nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā , nibbānassa ca manasikārā pavattatīti vuccati .
AnimittāyaM2.518 cetovimuttiyāti animittavimokkhadvayāya phalasamāpattiyā , aniccānupassanāmukhenaV2.487 vā samāpajjitabbāya phalasamāpattiyā . Samāpattiyāti samāpajjanatthāya . Sabbanimittānan ti rūpādisabbasaṅkhāranimittānaṃ . Amanasikāroti ādīnavato disvā vissaṭṭhatāya anāvajjanaṃ asamannāhāro . Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbasaṅkhāranimittābhāvato animittāya . Kehici paccayehi na saṅkhatattā ca asaṅkhatāti laddhanāmāya asaṅkhatāya dhātuyā phalasamāpattisahajātena manasikārena manasikaraṇaṃ , tassā vā dhātuyā phalasamāpatticittasaṅkhāte manasikaraṇaṃ .
863. Udayabbayādivasenāti udayabbayabhaṅgabhayatupaṭṭhānādivasena pavattanakānaṃ navannampi ñāṇānaṃ byāpāraṃ vadati . Tenāha ‘‘ pavattānupubbavipassanassā ’’ ti .
Saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaran ti saṅkhārārammaṇassa ‘‘ vodānan ’’ ti laddhanāmassa gotrabhuñāṇassa anantaraṃ . Kasmā panettha gotrabhuñāṇaṃ maggañāṇapurecārikaṃ viya nibbānārammaṇaṃ na hotīti ? Phaladhammānaṃ aniyyānikabhāvato . Ariyamaggadhammā eva hi niyyānikā . Vuttañhetaṃ ‘‘ katame dhammā niyyānikā ? Cattāro maggā apariyāpannā ’’ ti ( dha . sa .1295,1609). Tasmā ekantena niyyānikasabhāvassa ubhatovuṭṭhānabhāvena pavattamānassa maggañāṇassa anantarapaccayabhūtena ñāṇena nimittato vuṭṭhiteneva bhavitabbanti tassa nibbānārammaṇatā yuttā , na pana ariyamaggassa bhāvitattā tassa vipākabhāvena pavattamānānaṃ kilesānaṃ asamucchindanato aniyyānikattā avuṭṭhānasabhāvānaṃ phalañāṇānaṃ purecārikañāṇassa kadācipi nibbānārammaṇatā ubhayattha anulomañāṇānaṃ atulyākārato . Ariyamaggavīthiyañhi anulomañāṇāni anibbiddhapubbānaṃ thūlathūlalobhakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ padālanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapāramippattāni maggañāṇānuguṇāni uppajjanti . Phalasamāpattivīthiyaṃ pana tāni tena tena maggena tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ samucchinnattā tattha kilesavikkhambhane nirussukkāni kevalaṃ ariyānaṃ phalasamāpattisukhasamaṅgibhāvassa parikammamattāni hutvā uppajjantīti na tesaṃ kutoci vuṭṭhānasambhavo , yato nesaṃ pariyosānañāṇaṃ saṅkhāranimittavuṭṭhānato nibbānārammaṇaṃ siyā . EvañcaM2.519 katvā ‘‘ sekkhassa attano phalasamāpattivaḷañjanatthāya udayabbayādivasena saṅkhāre sammasantassa vipassanāñāṇānupubbiyā phalameva uppajjati , na maggo ’’ ti idañca aṭṭhakathāvacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ sekkhassāpi phalameva uppajjati , na maggo ’’ ti . Nibbānārammaṇe appanajjhānavasena yathāparicchinnakālaṃ nirantaraṃ phalacittasseva pavattanaṃ samāpajjanaṃV2.488 phalasamāpattīti āha ‘‘ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appetī ’’ ti .
Yadi anupubbavipassanānaṃ vasena phalasamāpattisamāpajjanaṃ , tena nīhārena sekkhassa uparimaggenāpi bhavitabbanti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ phalasamāpattininnatāyā ’’ tiādi . Tena aññoyeva vipassanācāro ariyamaggāvaho , añño phalasamāpattiāvahoti dasseti , svāyaṃ vipassanāya vibhāgo vutto eva .
Ye panāti abhayagirivāsino sandhāyāha . Te hi maggaphalavipassanāya āloḷetvā vadanti .
Teneva hi ‘‘ evaṃ satī ’’ tiādi vuttaṃ . Arahā paccekabuddho bhavissati yadi itaratthāpi vipassanā tadatthāya saṃvatteyyāti adhippāyo .
Pāḷivaseneva ca paṭikkhittan ti ‘‘ dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī ’’ ti maggatthā phalatthā vipassanā visuṃ katvā pavattapāḷivaseneva tesaṃ vacanaṃ paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ , aññathā ‘‘ dasa gotrabhudhammā ’’ ti vacanaṃ virujjheyyāti .
Idameva pana gahetabban ti vuttassevatthassa nigamanaṃ .
Phalañcassātiādi mahaggatavipākānaṃ viya lokuttaravipākānañca kusalasarikkhatādassanaṃ . Jhānato sarikkhatādassaneneva cettha bojjhaṅgamaggaṅgavasenāpi sarikkhatā dassitāyevāti veditabbaṃ .
864. Ṭhitiyāti pabandhaṭṭhitiyā . Yathāparicchinnakālañhi samāpattiyā pabandhavasenāvaṭṭhānaṃ idha ṭhitīti .
‘‘ Cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī ’’ ti kālāvadhiggahaṇavasena samāpajjanaṃ cittassa abhisaṅkharaṇaṃ abhisaṅkhāro .
865. Sabbānevetānīti rūpanimittādisabbāneva etāni ekato kāmaṃ na manasi karoti asambhavato . Sabbasaṅgāhikavasenāti anavasesapariyādānavasena . Samudāyasaddā hi avayavesupi pavattantiM2.520 , avayavabyatirekena ca samudāyo na labbhatīti avayavagatampi kiccaṃ samudāyavasena vuttaṃ .
Tasmāti sabbesaṃ saṅkhāranimittānaṃ ekato manasikārābhāvato . Yasmā bhavaṅgacitte uppanne phalasamāpattito vuṭṭhito nāma hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ yaṃ bhavaṅgassā ’’ tiādi . Bhavaṅgassa ārammaṇaṃ nāma kammādi . Manasi karototi bhavaṅgasahagatena manasikārena manasi karoto , taṃ vā ārammaṇaṃ bhavaṅgamanasi karoto .
866. Phalassa phalameva vā anantaraṃ hoti purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ . BhavaṅgaṃV2.489 vā sabbapacchimassa .
Phalānantaraṃ maggavīthiyaṃ , phalasamāpattiyañca .
‘‘ Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hotī ’’ ti idaṃ phaluppattiyā nirodhā vuṭṭhānabhāvato vuttaṃ . Tan ti nirodhāvuṭṭhānabhāvena vuttaṃ anāgāmiphalaṃ vā aggaphalaṃ vā . Nevasaññānāsaññāyatanānantaran ti nevasaññānāsaññāyatanassa kusalassa , kiriyassa vā anantaraṃ satipi sattāhātikkame vijātiyena antarikattā .
Paṭippassaddhadarathan ti sabbaso passaddhakilesadarathaṃ . Amatārammaṇan ti nibbānārammaṇaṃ . Subhan ti asobhanatāya kilesassāpi abhāvato sobhanaṃ .
Taṇhāsaṅkhātaṃ lokāmisaṃ vantaṃ chaḍḍitaṃ etenāti vantalokāmisaṃ . Vūpasantakilesatāya , susantatāya ca santaṃ .
Yena dhammena yogato samaṇo nāma hoti , tassa ariyamaggasaṅkhātassa sāmaññassa phalanti sāmaññaphalaṃ .
Ojavantenāti sabhāvasampannena . Sucināti kilesāsucivirahato parisuddhena . Sukhenāti anuttarasukhena . Abhisanditan ti sabbaso lūkhabhāvāpagamanena sinehitaṃ . Sātātisātenāti mahaggatasātato , lokuttarakusalasātato ca ativiya sātena madhurena . Maggasukhatopi hi phalasukhaṃ santataratāya paṇītataraṃ . Amatena sammoditaṃ . ‘‘ Madhuṃ viyā ’’ ti iminā sātātisātataṃyeva vibhāveti .
Tassa ariyassa phalassa rasabhūtaṃ sārabhūtaṃ taṃ sukhaṃ paññaṃ bhāvetvā yasmā paṇḍito vindati paṭilabhatīti yojanā .