Phalasamāpattikathāvaṇṇanā
856. Ariyassa
V2.483 maggassa phalaṃ ariyaphalaṃ , ariyañca taṃ visuddhattā phalañcātipi ariyaphalaṃ , tassa raso , paṭippassaddhivimuttisukhaṃ , anubhavanaṃ nibbānārammaṇassa tassa paṭisevanaṃ .Tatrāti tesu dvīsu ākāresu .
Assāti ariyaphalassa .
857. Saṃyojanesu
M2.514 pahīnesu sabbepi kilesā pahīnāyeva hontīti saṃyojanānaṃyeva gahaṇaṃ .
Saṃyojanappahānamattameva ariyamaggassa phalaṃ nāma , na aññaṃ kiñci atthantaraṃ vipākabhūtanti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ phalaṃ nāma na koci añño dhammo atthī ’’ ti .
Ke panetaṃ vadantīti ?
Andhakādayo .
Te hi ‘‘ arahattaṃ arahattanti , āvuso , vuccati … pe … mohakkhayo ’’ ti ( saṃ . ni .4.315) suttapadassa atthaṃ aññathā gahetvā nippariyāyato ‘‘ arahattaṃ nāma kiñci natthi , kilesappahānameva tathā voharīyatī ’’ ti vadantā sesaphalepi paṭikkhipanti .Idaṃ suttampīti paṭisambhidāmaggapāḷimāha .
Pakaṭṭho ukkaṭṭho yogoti payogo , ariyamaggo , payoganimittaṃ jātakilesānaṃ paṭippassaddhi payogapaṭippassaddhi .
Yā pana ariyamaggassa bhāvitattā labbhamānāpi yassā vipākapaññāya nippajjamānāya nippajjati , sā paṭippassaddhiyaṃ nipphādetabbāyaṃ paññāti paṭippassaddhipaññāti vuttā .
Sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhātīti sammādiṭṭhiyā ujuvipaccanīkadassanavasena vatvā tadaññatopi vuṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ tadanuvattakakilesehī ’’ ti vuttaṃ , tassā micchādiṭṭhiyā sampayogato , upanissayato ca anuvattakakilesehi .
Tena tadekaṭṭhappahānamāha .
Khandhehīti tadanuvattakakkhandhehi , tāya micchādiṭṭhiyā sampayuttakkhandhehi ceva tappaccayā āyatiṃ uppajjanakkhandhehi cāti attho .
Bahiddhā ca sabbanimittehīti yathāvuttakilesakkhandhehi bahiddhābhūtehi vipassanāya gocarabhūtehi sabbasaṅkhāranimittehi .
Evaṃ maggakiccaṃ dassetvā idāni tassa vasena phalaṃ dassetuṃ ‘‘ tampayogapaṭippassaddhattā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tampayogapaṭippassaddhattāti tassa ajjhattabahiddhā vuṭṭhānādipayogassa paṭippassaddhattā .
Maggo hi nimittato , pavattato ca vuṭṭhahanto kilese pajahatīti attano khaṇe taṃ payogaṃ karoti nāma , phalakkhaṇe panassa so payogo paṭippassaddho vūpasanto nāma hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tampayogapaṭippassaddhattā ’’ ti .
Uppajjatīti maggānantaraṃ
V2.484 dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā uppajjati .
Phalasamāpattikāle pana bahukkhattuṃ , nirodhā vuṭṭhahantassa dvikkhattuṃ uppajjati .
Sabbampi yathāvuttapayogapaṭippassaddhinimittaṃ uppajjanato ‘‘ tampayogapaṭippassaddhattā uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Maggassetaṃ phalan ti yathāvuttā vipākā sammādiṭṭhi nāma , etaṃ ariyamaggassaM2.515 phalanti veditabbaṃ .
Vitthāretabban ti ‘‘ sotāpattimaggakkhaṇe abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo micchāsaṅkappā ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.63) saṅkappādivasena , sesamaggavasena ca vitthārato veditabbaṃ .Cattāri ca sāmaññaphalāni , ime dhammā appamāṇārammaṇāti appamāṇārammaṇatāya maggehi nibbisesatāya .
Tathā nevasaññānāsaññāyatanasaṅkhāto mahaggato dhammo nirodhato vuṭṭhānavelāyaṃ appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayoti ariyaphalassa anantarapaccayatāya ca dīpanāti evamādīnipi ettha ariyaphalassa sabhāvadhammabhāvena atthitāya sādhakāni , na yathādassitapaṭisambhidāmaggapāḷiyevāti adhippāyo .
858. Phalasamāpattiyan ti phalapavattisaṅkhātāya samāpattiyaṃ .
Assāti ariyaphalassa .
Sarūpakattukāraṇākāraṭṭhitivuṭṭhānānantaravasena idaṃ pañhākammaṃ .
859. Ariyaphalassa nirodhe appanāti ariyassa phalajhānassa nibbāne ārammaṇabhūte appanākārena pavatti .
860. Sabbepi puthujjanāti jhānasamāpattilābhinopi puthujjanā na samāpajjanti , pageva itare .
Ariyā sabbepi phalasamāpattiṃ samāpajjantīti kāmaṃ sāmaññajotanā , sā pana visesaniviṭṭhāyeva hoti .
Adhigatattāti pana hetukittanaṃ .
Uparimānampi heṭṭhimāya lokiyasamāpattiyā viya samāpajjanaṃ sādhentaṃ viya ṭhitanti taṃ nivattento ‘‘ uparimā panā ’’ tiādimāha .
Tattha uparimāti sakadāgāmiādayo .
Heṭṭhiman ti sotāpattiphalādiṃ .
Na samāpajjanti satipi adhigatatte .
Kasmāti ce ?
Kāraṇamāha ‘‘ puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā ’’ ti .
Etena uparimo ariyo heṭṭhimaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjati attanā adhigatattā , yathā taṃ lokiyasamāpattinti , evaṃ pavattaṃ hetuṃ byabhicāreti .
Na hi lokiyajjhānesu puggalantarabhāvūpagamanaṃ nāma atthi visesābhāvato .
Idha pana asamugghāṭitakammakilesanirodhanena
V2.485 puthujjanehi viya sotāpannassa , sotāpannādīhi sakadāgāmiādīnaṃ puggalantarabhāvūpagamanaṃ atthi .
Yato heṭṭhimā heṭṭhimā phaladhammā uparūpari maggadhammehiM2.516 nivattitā paṭipakkhehi viya abhibhūtā appavattidhammataṃyeva āpannā .
Tenāha ‘‘ paṭippassaddhattā ’’ ti .
Apica kusalakiriyapavatti nāma aññādisī , vipākapavatti ca aññādisī , anantaraphalattā ca lokuttarakusalānaṃ heṭṭhimato uparimo bhavantaragato viya hoti .
Taṃtaṃphalavaseneva hi ariyānaṃ sotāpannādināmalābho .
Te sace aññaphalasamaṅginopi honti , sotāpannādināmampi tesaṃ avaṭṭhitaṃ siyā , tena tena jhānena gahitapaṭisandhiko viyāti tassa tassa ariyassa taṃ taṃ phalaṃ bhavaṅgasadisanti na uparimassa heṭṭhimaphalasamaṅgitāya lesopi sambhavati , kuto tassa samāpajjananti daṭṭhabbaṃ .Heṭṭhimā ca upariman ti heṭṭhimā ca sotāpannādayo ariyā uparimaṃ sakadāgāmiphalādiṃ na samāpajjantīti sambandho .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ anadhigatattā ’’ ti .
Na hi anadhigatasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkā .
‘‘ Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantī ’’ ti iminā sabbepi ariyā attano attano phalasamāpattiṃ samāpajjantīti atthe āpanne tattha kesañci matibhedaṃ dassetuṃ ‘‘ keci panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti yasmā hi te ‘‘ uparimā dve ’’ ti vuttā anāgāmino , arahanto ca samādhismiṃ paripūrakārino , itare pana sīlesu paripūrakārino , tasmā dve eva phalasamāpattiṃ samāpajjantīti .
Na hi samādhipāripūriyā vinā samāpattivaḷañjanaṃ sambhavatīti adhippāyo .
Tan ti ‘‘ samādhismiṃ paripūrakārino ’’ ti tehi vuttakāraṇaṃ .
Akāraṇamevāti ayuttiyeva .
Kasmāti ce ?
Āha ‘‘ puthujjanassāpī ’’ tiādi .
Tassattho – sabbaso asamucchinnakilesassa puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamāpattisamāpajjanaṃ labbhati , kimaṅgaṃ pana samucchinnekaccakilesānaṃ heṭṭhimānaṃ ariyānaṃ , tasmā tesaṃ samādhismiṃ aparipūrakāritā attano phalasamāpattiṃ asamāpajjanassa akāraṇanti .
Yutticintā nāma pāḷianāruḷhe atthe yuttā , ayaṃ panattho pāḷiāruḷhoti kāraṇāpadese anādarakaraṇamukhena pāḷiṃ dassento ‘‘ kiñcetthā ’’ tiādimāha .
Sotāpattimaggapaṭilābhatthāyāti sotāpattimaggassa samadhigamāya .
Sotāpattiphalasamāpattatthāyāti sotāpattiphalasamāpattiyā samāpajjanatthaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Ettha
M2.517V2.486 ca ‘‘ suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyā ’’ tiādinā sarūpato uddhaṭattā tato pubbe āgatā maggaphalavārā appaṇihitavasena vuttā .
Tattha anattānupassanāmukhena , aniccānupassanāmukhena ca pavattānaṃ phalasamāpattīnaṃ purecarā gotrabhudhammā navadasabhāvena vuttāti veditabbā .
‘‘ Sotāpattiphalasamāpattatthāyā ’’ tiādinā pana catūsupi phalesu ekasadisaṃ desanāya āgatattā sotāpannasakadāgāminopi attano phalaṃ samāpajjantīti viññāyati .
Maggānantaraphalavasena taṃ vuttanti ca na sakkā vattuṃ vipassanāvasena dasannaṃ gotrabhudhammānaṃ dassanavasena desanāya āraddhattā , maggavāreneva ca tadatthasiddhito .
Na ca maggānantaraṃ phalaṃ ‘‘ phalasamāpattī ’’ ti vuccati visuṃ parikammābhāvato .
Tasmā phalasamāpattivacaneneva sotāpannādīnampi phalasamāpattisamāpajjanaṃ siddhaṃ .Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
861. Payojanampi tadatthāya paṭipattiyā kāraṇaṃ hoti tannimittaṃ paṭipajjanatoti ‘‘ kasmā samāpajjantī ’’ ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ diṭṭhadhammasukhavihāratthan ’’ ti payojanaṃ vissajjitaṃ .
Kasmāti vā sampadāne nissakkavacanaṃ , kissāti vuttaṃ hoti .
Diṭṭhadhammasukhavihāratthan ti diṭṭheva dhamme kilesadarathapariḷāhavūpasamena santena sukhavihārena viharaṇatthaṃ .
Satipi vipākabhāve parikammena vinā anuppajjanato phalasamāpattidhammānaṃ tassa tassa ariyassa rucivaseneva pavatti , yato nesaṃ sādhipatitāti āha ‘‘ addhāna … pe … samāpajjantī ’’ ti .
862. Dvīhi ākārehīti dvīhi kāraṇehi .
Yathā hi lokiyajjhānānaṃ samadhigamo sampayogasamaṅgibhāvena sijjhamāno pahānaṅgasamatikkamamukhena vuccati tathā samadhigantabbattā , evaṃ phalasamāpattipi nibbānamanasikārena sijjhamānā tadaññārammaṇāmanasikāramukhena vuccati sabbasaṅkhārato vinivaṭṭitamānasatāvasena samijjhanato .
Tenāha ‘‘ nibbānato ’’ tiādi .
Udayabbayañāṇādiñāṇaparamparavasena hi sabbaphalacittaṃ saṅkhārato sabbaso nibbinnavirattacittassa tato vinissaṭanibbānārammaṇaṃ pavattati .
Evaṃ pavattamānañca taṃ nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā , nibbānassa ca manasikārā pavattatīti vuccati .
Animittāya
M2.518 cetovimuttiyāti animittavimokkhadvayāya phalasamāpattiyā , aniccānupassanāmukhenaV2.487 vā samāpajjitabbāya phalasamāpattiyā .
Samāpattiyāti samāpajjanatthāya .
Sabbanimittānan ti rūpādisabbasaṅkhāranimittānaṃ .
Amanasikāroti ādīnavato disvā vissaṭṭhatāya anāvajjanaṃ asamannāhāro .
Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbasaṅkhāranimittābhāvato animittāya .
Kehici paccayehi na saṅkhatattā ca asaṅkhatāti laddhanāmāya asaṅkhatāya dhātuyā phalasamāpattisahajātena manasikārena manasikaraṇaṃ , tassā vā dhātuyā phalasamāpatticittasaṅkhāte manasikaraṇaṃ . 863. Udayabbayādivasenāti udayabbayabhaṅgabhayatupaṭṭhānādivasena pavattanakānaṃ navannampi ñāṇānaṃ byāpāraṃ vadati .
Tenāha ‘‘ pavattānupubbavipassanassā ’’ ti .
Saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaran ti saṅkhārārammaṇassa ‘‘ vodānan ’’ ti laddhanāmassa gotrabhuñāṇassa anantaraṃ .
Kasmā panettha gotrabhuñāṇaṃ maggañāṇapurecārikaṃ viya nibbānārammaṇaṃ na hotīti ?
Phaladhammānaṃ aniyyānikabhāvato .
Ariyamaggadhammā eva hi niyyānikā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ katame dhammā niyyānikā ?
Cattāro maggā apariyāpannā ’’ ti ( dha . sa .1295,1609).
Tasmā ekantena niyyānikasabhāvassa ubhatovuṭṭhānabhāvena pavattamānassa maggañāṇassa anantarapaccayabhūtena ñāṇena nimittato vuṭṭhiteneva bhavitabbanti tassa nibbānārammaṇatā yuttā , na pana ariyamaggassa bhāvitattā tassa vipākabhāvena pavattamānānaṃ kilesānaṃ asamucchindanato aniyyānikattā avuṭṭhānasabhāvānaṃ phalañāṇānaṃ purecārikañāṇassa kadācipi nibbānārammaṇatā ubhayattha anulomañāṇānaṃ atulyākārato .
Ariyamaggavīthiyañhi anulomañāṇāni anibbiddhapubbānaṃ thūlathūlalobhakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ padālanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapāramippattāni maggañāṇānuguṇāni uppajjanti .
Phalasamāpattivīthiyaṃ pana tāni tena tena maggena tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ samucchinnattā tattha kilesavikkhambhane nirussukkāni kevalaṃ ariyānaṃ phalasamāpattisukhasamaṅgibhāvassa parikammamattāni hutvā uppajjantīti na tesaṃ kutoci vuṭṭhānasambhavo , yato nesaṃ pariyosānañāṇaṃ saṅkhāranimittavuṭṭhānato nibbānārammaṇaṃ siyā .
Evañca
M2.519 katvā ‘‘ sekkhassa attano phalasamāpattivaḷañjanatthāya udayabbayādivasena saṅkhāre sammasantassa vipassanāñāṇānupubbiyā phalameva uppajjati , na maggo ’’ ti idañca aṭṭhakathāvacanaṃ samatthitaṃ hoti .Tenāha ‘‘ sekkhassāpi phalameva uppajjati , na maggo ’’ ti .
Nibbānārammaṇe appanajjhānavasena yathāparicchinnakālaṃ nirantaraṃ phalacittasseva pavattanaṃ samāpajjanaṃ
V2.488 phalasamāpattīti āha ‘‘ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appetī ’’ ti .Yadi anupubbavipassanānaṃ vasena phalasamāpattisamāpajjanaṃ , tena nīhārena sekkhassa uparimaggenāpi bhavitabbanti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ phalasamāpattininnatāyā ’’ tiādi .
Tena aññoyeva vipassanācāro ariyamaggāvaho , añño phalasamāpattiāvahoti dasseti , svāyaṃ vipassanāya vibhāgo vutto eva .
Ye panāti abhayagirivāsino sandhāyāha .
Te hi maggaphalavipassanāya āloḷetvā vadanti .
Teneva hi ‘‘ evaṃ satī ’’ tiādi vuttaṃ .
Arahā paccekabuddho bhavissati yadi itaratthāpi vipassanā tadatthāya saṃvatteyyāti adhippāyo .
Pāḷivaseneva ca paṭikkhittan ti ‘‘ dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī ’’ ti maggatthā phalatthā vipassanā visuṃ katvā pavattapāḷivaseneva tesaṃ vacanaṃ paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ , aññathā ‘‘ dasa gotrabhudhammā ’’ ti vacanaṃ virujjheyyāti .
Idameva pana gahetabban ti vuttassevatthassa nigamanaṃ .
Phalañcassātiādi mahaggatavipākānaṃ viya lokuttaravipākānañca kusalasarikkhatādassanaṃ .
Jhānato sarikkhatādassaneneva cettha bojjhaṅgamaggaṅgavasenāpi sarikkhatā dassitāyevāti veditabbaṃ .
864. Ṭhitiyāti pabandhaṭṭhitiyā .
Yathāparicchinnakālañhi samāpattiyā pabandhavasenāvaṭṭhānaṃ idha ṭhitīti .
‘‘ Cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī ’’ ti kālāvadhiggahaṇavasena samāpajjanaṃ cittassa abhisaṅkharaṇaṃ abhisaṅkhāro .
865. Sabbānevetānīti rūpanimittādisabbāneva etāni ekato kāmaṃ na manasi karoti asambhavato .
Sabbasaṅgāhikavasenāti anavasesapariyādānavasena .
Samudāyasaddā hi avayavesupi pavattanti
M2.520 , avayavabyatirekena ca samudāyo na labbhatīti avayavagatampi kiccaṃ samudāyavasena vuttaṃ .Tasmāti sabbesaṃ saṅkhāranimittānaṃ ekato manasikārābhāvato .
Yasmā bhavaṅgacitte uppanne phalasamāpattito vuṭṭhito nāma hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ yaṃ bhavaṅgassā ’’ tiādi .
Bhavaṅgassa ārammaṇaṃ nāma kammādi .
Manasi karototi bhavaṅgasahagatena manasikārena manasi karoto , taṃ vā ārammaṇaṃ bhavaṅgamanasi karoto .
866. Phalassa phalameva vā anantaraṃ hoti purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ .
Bhavaṅgaṃ
V2.489 vā sabbapacchimassa .Phalānantaraṃ maggavīthiyaṃ , phalasamāpattiyañca .
‘‘ Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hotī ’’ ti idaṃ phaluppattiyā nirodhā vuṭṭhānabhāvato vuttaṃ .
Tan ti nirodhāvuṭṭhānabhāvena vuttaṃ anāgāmiphalaṃ vā aggaphalaṃ vā .
Nevasaññānāsaññāyatanānantaran ti nevasaññānāsaññāyatanassa kusalassa , kiriyassa vā anantaraṃ satipi sattāhātikkame vijātiyena antarikattā .
Paṭippassaddhadarathan ti sabbaso passaddhakilesadarathaṃ .
Amatārammaṇan ti nibbānārammaṇaṃ .
Subhan ti asobhanatāya kilesassāpi abhāvato sobhanaṃ .
Taṇhāsaṅkhātaṃ lokāmisaṃ vantaṃ chaḍḍitaṃ etenāti vantalokāmisaṃ .
Vūpasantakilesatāya , susantatāya ca santaṃ .
Yena dhammena yogato samaṇo nāma hoti , tassa ariyamaggasaṅkhātassa sāmaññassa phalanti sāmaññaphalaṃ .
Ojavantenāti sabhāvasampannena .
Sucināti kilesāsucivirahato parisuddhena .
Sukhenāti anuttarasukhena .
Abhisanditan ti sabbaso lūkhabhāvāpagamanena sinehitaṃ .
Sātātisātenāti mahaggatasātato , lokuttarakusalasātato ca ativiya sātena madhurena .
Maggasukhatopi hi phalasukhaṃ santataratāya paṇītataraṃ .
Amatena sammoditaṃ .
‘‘ Madhuṃ viyā ’’ ti iminā sātātisātataṃyeva vibhāveti .
Tassa ariyassa phalassa rasabhūtaṃ sārabhūtaṃ taṃ sukhaṃ paññaṃ bhāvetvā yasmā paṇḍito vindati paṭilabhatīti yojanā .