Saccavitthārakathāvaṇṇanā
529. Ariyasaddena
M2.190V2.178 visesanaṃ akatvā kevalaṃ saccasaddena uddhiṭṭhānipi ariyasaccāni evāti dassento ‘‘ saccānīti cattāri ariyasaccānī ’’ ti āda .
Samāññajotanā hi visese avatiṭṭhati , visesatthinā ca viseso anupayujjitabboti .
Ariyasaccesu vā vicāritesu itarānipi atthato vicāritāneva hontīti vipassanāya ca bhūmibhūtāni , ariyasaccānevāti ca katvā ‘‘ saccānī ’’ ti uddharitvāpi ‘‘ cattāri ariyasaccānī ’’ ti vuttaṃ .Sāsanakkamoti ariyasaccāni vuccanti , ariyasaccadesanā vā .
Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato .
Tasmā saccesu kamati , sīlasamādhipañmāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati , pariññādikiccasādhanavasena pavattati , tasmā kamati etthāti kamo , kiṃ kamati ?
Sāsanaṃ .
Sāsanassa kamo ‘‘ sāsanakkamo ’’ ti saccāni sāsanappavattiṭṭhānāni vuccanti , taṃdesanā ca tabbohārenāti .
Tathāti taṃsabhāvā dukkhādisabhāvā .
Avitathāti amusāsabhāvā bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā .
Anaññathāti aññākārarahitā abādhanādiākāravivittā .
Dukkhadukkhatātannimittatāhi adhiṭṭhitattā pīḷanaṭṭho .
Samecca sambhūya paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho .
Dukkhadukkhatātannimittatāhi paridahanaṃ , kilesadāhasamāyogo vā santāpaṭṭho .
Jarāya , maraṇena cāti dvedā vipariṇāmetabbatā vipariṇāmaṭṭho .
Ettha ca pīḷanaṭṭho dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro , itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso .
Tatratrābhinandanavasena byāpitvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhassa nibbattanaṃ āyūhanaṃ ākārassa byāpanatthattā .
Āgacchati samudayatoti vā āyaṃ , dukkhaṃ , tassa ūhanaṃ pavattanaṃ āyūhanaṃ , ayaṃ saraseneva āvibhavanākāro .
Nidadāti dukkhanti nidānaṃ ,‘‘ idaṃ taṃ dukkhan ’’ ti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho .
Ayaṃ nidānaṭṭho dukkhadassanena āvibhavanākāro .
Saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ saṃyogaṭṭho
M2.191 .
Maggādhigamananivāraṇaṃ palibodhaṭṭho .
Ime ca saṃyogapalibodhaṭṭhā nirodhamaggadassanehi āvibhavanākārā .Nissaranti sattā ettha , sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbūpadhipaṭinissaggabhāvatoti nissaranaṃ .
Ayamassa
V2.179 sabhāvena āvibhavanākāro , itare vivekāsaṅkhātāmataṭṭā , samudayakkharaapaccayaavināsitā vā samudayamaggadukkhadassanena āvibhavanākārā .Saṃsārato niggamanaṃ niyyānaṃ .
Ayamassa sarasena āvibhavanākāro .
Paribodhūpacchedanena nibbānādhigamova nibbānanimittattā maggassa hetuṭṭho .
Paññāpadhānattā cassa nibbānadassanaṃ , catusaccadassanaṃ vā dassanaṭṭho .
Catusaccadassane , kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa ādhipateyyaṭṭho .
Visesato vā ālambanādhipatibhūtā maggadhammā honti ‘‘ maggādhipatino ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 16) vacanatoti so tesaṃ ākāro ādhipateyyaṭṭho .
Ete hetudassanādhipateyyaṭṭhā samudayanirodhadukkhadassanehi āvibhavanākārā .
Evamādi āhāti sambandho .
Abhisamayaṭṭhoti abhisametabbaṭṭho .
Abhisamayassa vā visayabhūto attho abhisamayaṭṭho .
Atha vā abhisamayassa pavattiākāro abhisamayaṭṭho .
So cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo .
530. Kucchitaṃ khaṃ dukkhaṃ , gārayhaṃ hutvā asāranti attho .
‘‘ Samāgamo sametan ’’ tiādīsu kevalassa āgama saddassa , eta -saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato , saṃ -saddassa ca saṃyoge upalabbhanato ‘‘ saṃyogaṃ dīpetī ’’ ti āha anvayato , byatirekato ca tadatthajotakatāsiddhito .
Uppannaṃ uditan ti etthāpi eseva nayo .
Aya -saddo gatiatthe siddho hetusaddoviya kāraṇaṃ dīpeti .
Attano phalanipphādanena ayati pavattati , eti vā etasmā phalanti ayoti , saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti .
Ettha visuṃ payujjamānāpi upasaggasaddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ , uppādatthañca dīpenti , kiriyāvisesakattāti veditabbā .
‘‘ Abhāvo
M2.192 ettha rodhassāti nirodho ’’ ti etena nibbānassa dukkhavivittabhāvaṃ dasseti .
Samadhigate tasmiṃ tadadhigamato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti .
Etasmiñca atthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodho icceva padasamāso .
Dukkhābhāvo panettha puggalassa , na nibbānasseva .Anuppādo eva nirodho anuppādanirodho .
Āyatiṃ bhavādīsu appavatti , na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodhasaddaṃ nivattetvā
V2.180 anuppādavācakaṃ gaṇhāti .
Etasmiṃ atthe kāraṇe phalūpacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto .Paṭipadā ca hoti puggalassa dukkhanirodappattiyā .
Nanu ca sā eva dukkhanirodappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti ?
Na puggalādhigamassa pattibhāvena , yehi so adhigacchati , tesaṃ kāraṇabhūtānaṃ paṭipadābhāvena ca vuttattā .
Sacchi kiriyāsacchikaraṇadhammānañhi aññatthābhāvepi puggalasacchikiriyādhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso katoti .
Atha vā yaṃ dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalaṃ , sayañca dukkhanirodhappattibhūtaṃ , tassa abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā .
531. Buddhādayo ariyā paṭivijjhantīti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘ agamā rājagahaṃ buddho ’’ tiādīsu ( su . ni .410) viya bhāvini bhūte viya upacāroti purimakālepi āropetvā ‘‘ buddhādayo ’’ ti vuttaṃ .
Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti .
Tasmā ariyasaccānīti vuccantīti ettha ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccānīti purimapade uttarapadalopo ariyasaccānīti vuccantīti attho .
Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā , paveditattā , tato eva ca aññehi adhigamanīrattā tāni tassa hontīti .
Ariyabhāvasiddhitopīti ettha ariyasādhakāni saccāni ariyasaccānīti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo .
532. Bādhanalakkhaṇan ti
M2.193 ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo , udayavayapaṭipīḷitabhāvo vā bādhanaṃ .Bhavādīsu jātiādivasena , cakkhurogādivasena ca anekadā dukkhassa pavattanameva puggalassa santāpanaṃ , tadassa kiccaṃ rasoti santāpanarasaṃ .
Pavattinivattīsu saṃsāravimokkhesu pavatti hutvā gayhatīti pavattipaccupaṭṭhānaṃ .
Pabhavati etasmā dukkhaṃ nibbattati , purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti pabhāvo .
‘‘ Evampi taṇhānusaye anūhate , nibbattati dukkhamidaṃ punappunan ’’ ti ( dha . pa .338; netti .30) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ anupacchedakaraṇaṃ .
Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ palibodho .
Taṇhakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā santi .
Accutirasan ti accutisampattikaṃ acavanakiccaṃ vā .
Kiccan ti ca cavanābhāvaṃ
V2.181 kiccamiva katvā pariyāyena vuttaṃ , acavanañcassa sabhāvāpariccajanaṃ avikāritā daṭṭhabbā .
Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ .Anusayasamucchindanena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo niyyānaṃ .
Sabbakilesānaṃ anuppādanirodhanaṃ kilesappahānakaraṇaṃ .
Nimittato , pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ .
533. Asuvaṇṇādi suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā viparītatā vuttā .
Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā .
Vatthumattampi tassā na dissatīti visaṃvādikā vuttā .
Marīcimāyāattavidhuro bhāvo tacchāviparītabhūtabhāvo .
Ariyañāṇassāti ariyassa avitathaggāhakassa ñāṇassa , tena paṭivedhañāṇaṃ viya paccavekkhaṇañāṇampi gahitaṃ hoti .
Tesaṃ gocarabhāvo paṭivijjitabbatā , ārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo .
Aggilakkhaṇaṃ uṇhattaṃ .
Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ , viparītaṃ , abhūtaṃ vākadācipi na hoti .
‘‘ Jātidhammā jarādhammā , atho maraṇadhammino ’’ ti ( a . ni .3.39;5.57) evaṃ vuttā jātiādikā lokapakati .
Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā , manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā , vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatīti vadanti .
Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo tathatā .
Paṭhamo avitathatā , majjhimo anaññatatāti ayametesaṃ viseso ,
Dukkhā
M2.194 aññaṃ na bādhakan ti kasmā vuttaṃ , nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti ?
Na , bādhakappabhavabhāvena visuṃ gahitattā .
Evamhi pavatti , pavattihetu ca asaṅkarato bodhitā honti .
Atha vā jātiādīnaṃ viya dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo , dukkhadukkhatā ca bādhakatā , na dukkhappabhavatāti natthi taṇhāya pabhavabhāvena visuṃ gahitāya bādhakabhāvapasaṅgo .
Tenāha ‘‘ dukkhā aññaṃ na bādhakan ’’ ti .
Bādhakattaniyāmenāti dukkhaṃ bādhakameva , dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāranenāti attho .
Bādhakattaniyāmenāti hi bādhakassa , bādhakatte ca niyāmena .
Yatā bādhakattassa dukkhe niyatatā , evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti .Taṃ vinā nāññatoti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ
V2.182 dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi , tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi rūpāvacarādikusalehi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā .Santabhāvassa , santabhāve vā niyāmo santabhāvaniyāmo , tena santabhāvaniyāmena .
Tacchaniyyānabhāvattāti dvidhāpi niyāmena taccho niyyānabhāvo etassa , na micchāmaggassa viya viparītatāya , na lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo , maggo , tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ , tasmā tacchaniyyānabhāvattā .
Sabbattha dvidhāpi niyāmena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ‘‘ iti tacchāvipallāsā ’’ tiādi .
534. Saccasaddassa sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ , sambhavante vā atthe vatvā adhippetassa atthassa uddharaṇaṃ niddhāraṇaṃ atthudvāro .
Viratisacceti musāvādaviratiyaṃ .
Na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho .
Ye pana ‘‘ viratisaccaṃ samādānaviratī ’’ ti vadanti , tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ , atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ .
Taṃ pana paṭiññāsaccaṃ musāvādaviratiyeva hoti .
‘‘ Idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti ( ma . ni .2.187,202-203,427;3.27-29) pavattā diṭṭhi ‘‘ saccan ’’ ti abhinivisanavuttiyā diṭṭhisaccaṃ .
Amosadhammattā nibbānaṃ paramatthasaccaṃ .
‘‘ Amosadhammaṃ nibbānaṃ , tadariyā saccato vidū ’’ ti ( su . ni .763) hi vuttaṃ , tassa pana taṃsampāpakassa
M2.195 ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthi , yasmiṃ pajā no vivade pajānan ’’ ti imissā ( su . ni .890; mahāni .119) gāthāya ‘‘ saccan ’’ ti vuttaṃ . 535.‘‘ Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti ekanteneva bādhakabhāvato .
‘‘ Aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ dasseti anaññatthabhāvato .
Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya , paññāpane pana sahadhammena ñāpane attano vādassa patiṭṭhāpane samattho natthīti dassetuṃ ‘‘ ahametaṃ … pe … paññapessāmīti āgaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti vuttaṃ .
Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tatābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo .
Sacepi koci āgaccheyya āgacchatu , ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho .
Esa nayo dutiyasuttepi .
Tattha pana
V2.183 attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti , sammukhībhāvo ca hotīti sampattattā , paccakkhatā ca paṭhamatā , yato taṃ bhagavatā paṭhamaṃ desitaṃ , tannimittatā dutiyatā , tadupasamatā tatiyatā , taṃsampāpakatā catutthatāti daṭṭhabbā .‘‘ Etaparamato ’’ ti etena catūhi ariyasaccehi pavattiādīnaṃ anavasesapariyādānamāha .
Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natti , dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi , pariññeyyādīni ca etaparamānevāti cattāriyeva vuttāni .
Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena taṇhāvatthuādīnaṃ etaparamatāyāti vuttaṃ .
Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte , sakalavatthukāmasaṅkhāte , bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ālayādīnaṃ eteparamatāyāti vuttaṃ .
536.‘‘ Oḷārikattā ’’ ti idaṃ jātiādīnaṃ dukkhabhāvassa pacurajanapākaṭatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ , na ariyena ñāṇena paṭivijjhitabbākāraṃ .
Tan ti dukkhaṃ .
Akatan ti anibbattitaṃ , anipphāditakāraṇanti adhippāyo .
Kāraṇe hi siddhe phalaṃ siddhameva hoti .
‘‘ Neva akataṃ āgacchatī ’’ ti ca iminā ahetuvādaṃ
M2.196 paṭikkhipati .
‘‘ Na issaranimmānādito ’’ ti etena pajāpatipurisapakatikālādivāde paṭikkhipati .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ parato āvi bhavissati .‘‘ Sahetukena dukkhenā ’’ ti etena dukkhadassanena janitassa saṃvegassa saṃvaḍḍhanamāha .
Dukkhassa hi sahetukabhāvasavasena balavasaṃvego jāyati yāvāyaṃ hetu , tāva idaṃ dukkhaṃ avicchedena pavattatīti .
Assāsajananatthaṃ nirodhan ti saṃvegajātassa assāsaṃ janetuṃ nirodhasaccamāha .
Nibbinnasaṃsāradukkhassa hi nirodhakathā vuccamānā ativiya ativiya assāsaṃ sañjaneti .
537. Ye te jātiādayo dhammā bhagavatā vuttāti sambandho .
Kasmā panettha byādhi na gahitoti ?
Anekantabhāvato .
Tathā hi so kadāci , kesañci ca natthi .
Yathāha ‘‘ tayo rogā pure āsuṃ , icchā anasanaṃ jarā ’’ ti ( su . ni .313).
Bākulatterādīnaṃ so nāhosiyeva , dukkhaggahaṇena vā byādhi ettha hitovāti daṭṭhabbaṃ .
Paramatthato hi dhātukkhobhapaccayaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ byādhīti .
Upādānakkhandhapañcakaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘ dvādasa dhammā ’’ ti vuttaṃ .
Kāmataṇhābhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ‘‘ dukkhasamudayo ariyasaccan ’’ ti
V2.184 aññe antogadhabhede anāmasitvā ekarūpena gahitāpi taṇhā sassatadiṭṭhisahagatā , ucchedadiṭṭhisahagatā , diṭṭhivirahitā kevalaṃ kāmassādabhūtā cāti tidhāva bhinditvā vuttā .‘‘ Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti maggasaccabhāvena ekajjhaṃ katvā vuttāpi sabhāvato bhinnā eva te dhammāti āha ‘‘ aṭṭha dhammā ’’ ti .