Indriyavitthārakathāvaṇṇanā
525. Bāvīsatīti
M2.185V2.173 gaṇanaparicchedo .
Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Cakkhundriyan tiādi tesaṃ sarūpadassanaṃ .
Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāreti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti cakkhundriyaṃ .
Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti , te ca taṃ anuvattanti .
Sesesupi eseva nayo .
Tasmā sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti .
Kāyindriyaṃ .
Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ .
Itthibhāvalakkhaṇe , parisabhāvalakkhaṇe , anupālanalakkhaṇe , sukhalakkhaṇe , dukkhalakkhaṇe , somanassalakkhaṇe , domanassalakkhaṇe , upekkhālakkhaṇe , adhimokkhalakkhaṇe , paggahalakkhaṇe , upaṭṭhānalakkhaṇe , avikkhepalakkhaṇe , dassanalakkhaṇe , anaññātaṃ ñassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe , ñātānaṃ eva dhammānaṃ puna ājānane aññātāvibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ .Vijāniyāti vijāneyya .
Bhūmito cāti ca -saddo avuttasampipaṇḍanattho , tena tāvatvaṃ saṅgaṇhāti , taṃ pana tāvatvaṃ parato vaṇṇayissāma .
Asammasanupagānampi atthibhāvato daṭṭhabbatā idha na gahitā .
Pubbabhāgeti ariyamaggato pubbabhāge .
Anaññātan ti na aññātaṃ na adhigataṃ .
Niccatāya natthi etassa mataṃ bhaṅgo , na vā etasmiṃ adhigate maraṇanti amataṃ , pajjitabbato padañcāti amatapadaṃ nibbānaṃ .
‘‘ Evaṃ paṭipannassa uppajjanato ’’ ti etena pubbabhāgavasenetaṃ indriyaṃ evaṃ voharīyatīti dasseti .
Ājānanatoti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvāva jānanato .
Yena taṃsamaṅgipuggalo , taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti
V2.174 , so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanakhīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘ khīṇāsavassa uppajjanato ’’ ti vuttaṃ .Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ , liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ .
Kiṃ liṅgeti , kiṃ vā liṅgīyatīti ?
Indaṃ , indo vā .
Indassa liṅga indaliṅgaṃ , indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho , indaliṅgameva vā indriyasaddassa
M2.186 atthoti indaliṅgaṭṭho .
Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ , indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ .
Juṭṭhaṃ sevitaṃ .
Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni , tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni , na aññāni , te ca dve atthā kamme eva yojetabbā , itare ca bhagavati evāti āha ‘‘ yathāyogan ’’ ti .Tenāti bhagavato , kammassa ca indattā .
Etthāti etesu indriyesu .
Ulliṅgenti ñāpenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato .
‘‘ So taṃ nimittaṃ āsevatī ’’ tiādīsu ( a . ni .9.35) gocarakaraṇampi āsevanā vuttāti āha ‘‘ kānici gocarāsevanāyā ’’ ti .
Tattha sabbesaṃ gocarikātabbattepi ‘‘ kānicī ’’ ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulaṃ manasikaraṇena anāsevanīyattā .
Paccavekkhanāmattameva hi tesu hotīti .
‘‘ Tassa taṃ maggaṃ āsevato ’’ tiādīsu ( a . ni .4.170) bhāvanā āsevanāti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘ kānici bhāvanāsevanāyā ’’ ti .
Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo .
Asatipi ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ , attano attano paccayavasena pavattamāne taṃsahitasantāne aññākārena appavattamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāve ādhipaccaṃ .
Imasmiṃ ca atthe indanti parimissariyaṃ karonticceva indriyāni .
Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca jīvitādīnaṃ tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ .
Amohoyeva na visuṃ cattāro dhammā , tasmā tassa saṅkhārakkhandhakathāyaṃ vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo .
Sesāni tattha khandhaniddese lakkhaṇādīhi arūpeneva āgatāni .
526. Sattānaṃ ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ , padānañca payojananti
V2.175 āha ‘‘ ajjhattadhamme pariññāyā ’’ tiādi .Aññesampi indriyānaṃ attabhāvapariyāpannatāya satipi attabhāvapaññāpanāya mūlabhāvato cakkhādīnaṃ sātisayā attabhāvapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘ attabhāvapariyāpannāni cakkhundiyādīnī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .219).
Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanākkamo vuttoti
M2.187 idhāpi ‘‘ tato jīvitindriyan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ indriyayamakadesanāya ( yama .3. indriyayamaka .1 ādayo ) sameti .
Indriyavibhaṅge ( vibha .219 ādayo ) pana manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ , taṃ purimapacchimānaṃ ajjhāttikabāhirānaṃ anupālakabhāvadīpanatthaṃ tesa majjhe vuttanti veditabbaṃ .Yañca kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhaṃ .
Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti , tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ , tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti .
Paṭipattidassanatthan ti pubbabhāgapaṭipattidassanatthaṃ .
Tassevāti anaññātaññassāmītindriyasseva .
Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ .
Dassanāntarā hi bhāvanāti .
Bhedoti idha sabhāvato bhedo adhippeto , na bhūmipuggalādivasenāti āha ‘‘ sesānaṃ abhedo ’’ ti .
Nanu ca jīvitindriyassa anupālanalakkhaṇaṃ sabhāvo , tenassa duvidhassāpi abhedoti ?
Saccametaṃ , tassa pana rūpārūpasabhāvakato bhedo gahito , na evaṃ sesānaṃ koci bhedo atthīti tesaṃ abhedoti bhedābhāvo vutto .
Nanu cettha vedanā , paññā ca bhinditvā vuttāti ?
Na , yathā desitesu bāvīsatiyā indriyesu bhedābhedassa adhippetattā .
527. Cakkhundriyādīnaṃ satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ kiccan ti vuttaṃ tassa anaññasādhāraṇattā , indriyakathāya ca adhikatattā .
Attano tikkhamandādiākāro attākāro , tassa anuvattāpanaṃ attākārānuvattāpanaṃ .
Tenāha ‘‘ tikkhamandādisaṅkhātaattākārānuvattāpanan ’’ ti .
Atha vā tikkhamandādisaṅkhātassa ca attākārassa ca anuvattāpanaṃ tikkha … pe … vattāpanaṃ .
Visuṃ attākāraggahaṇena cettha rūpāvabhāsanādikassa saṅgaho daṭṭhabbo .
Cakkhundriyassa hi rūpābhihananayogyatāsaṅkhāte rūpāvabhāsanasāmatthiye asati na kadācipi cakkhuviññāṇassa dassanakiccaṃ sambhavati .
Esa nayo sotindriyādīsupi .
Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasāvattāpanaṃ hoti , na aññesaṃ .
Taṃsampayuttānipi hi indriyāni tabbaseneva hutvā attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikabhāvato
V2.176 , na tesaṃ vasena manindriyaṃM2.188 .
Ayañhissa pubbaṅgamatā .
Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabbanti adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo .Satipi anuppādane , anupatthambhane ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ .
Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajātadhamme abhibhavitvā ajjottharitvā sayameva pākaṭā hoti , sahajātadhammā ca tassā vasena sukhadukkhabāvappatā viya hontīti āha ‘‘ yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanan ’’ ti .
Asantassa , apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa yathārahaṃ majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ .
Samānajātiyehi vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Paṭipakkhābhibhavanan ti assaddhiyādipaṭipakkhābhibhavanaṃ .
Pasannākārādāti pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ .
Byāpādādīti ādi -saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni .
Maggasampayuttasseva ca aññindriyassa kiccaṃ dassitaṃ .
Teneva ca phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanappaṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti .
Katasabbakiccassa aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti , na itarāni viya kiccantarapasutaṃ .
Tenāha ‘‘ amatābhimukhabhāvapaccayatā cā ’’ ti .
528. Bhūmito vinicchayo uttānattho eva .
Etthāha – kasmā pana ettakeneva indriyāni vuttāni , etāni eva ca vuttānīti ?
Ādhipaccaṭṭhavasena , ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttamevetaṃ .
Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano attano kicce , phale cāti aññesampi sabhāvadhammānaṃ kasmā na labbhati ?
Paccayādhīnavuttikā hi paccayuppannāti siyā phalahetudhammesu anuvattanānuvattanīyatāti ?
Saccametaṃ , tathāpi atthi tesaṃ viseso .
Svāyaṃ ‘‘ cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccan ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva .
Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti , tassā visesanissayo ‘‘ cha ajjhattikāni āyatanānī ’’ ti tāni tāva ādhipaccattaṃ upādāya ‘‘ cakkhundriyaṃ … pe … manindriyan ’’ tiādito ( vibha .219) vuttāni .
Svāyaṃ attabhāvo imesaṃ vasena ‘‘ itthī puriso ’’ ti samaññaṃ labhatīti dassanatthaṃ
M2.189 bhāvadvayaṃ .
Tayime upādinnadhammā yena dhammena pavattanti , ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitindriyaṃ .
Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatītiV2.177 dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ .
Tato visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ .
Sambhavavodānasambhārā imehi visujjanti , visuddhippattā niṭṭhitakiccāva hontīti dassanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni .
Sabbattha ‘‘ ādhipaccattaṃ upādāyā ’’ ti padaṃ yojetabbaṃ .
Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ .
Atha vā pavattinivattīnaṃ nissarādidassanattampi etāniyeva vuttāni .
Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāyatanāni .
Yathāha ‘‘ chasu loko samuppanno ’’ tiādi ( su . ni .171).
Tassa uppatti itthipurisindriyehi visabhāgavatthusarāganimittehi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ tiṇṇaṃ kho , mahārāja , sannipātā gabbhassa avakkanti hoti mātā ca utunī hoti , gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti , mātāpitaro ca sannipatitā hontī ’’ tiādi ( ma . ni .1.408; mi . pa .4.1.6).
Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato .
Tenāha ‘‘ āyu ṭhiti yapanā yāpanā ’’ tiādi ( dha . sa .19).
Upabhogo vedanāhi .
Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayūpabhogo .
Yathāha ‘‘ vedayati vedayatīti kho , bhikkhave , tasmā vedanāti vuccatī ’’ ti ( ma . ni .1.450).
Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanattaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni .
Yathā cetāni pavattiyā , evaṃ itarāni nivattiyā .
Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni saddhādīni pañcindriyāni nivattiyā nissayo .
Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa nivattivasena paṭhamaṃ uppajjanato .
Avaṭṭhānaṃ aññindriyena , upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato .
Khīṇāsavāhi visavitāya nibbutisukhaṃ paribhujjanti .
Evampi etāni eva indriyāni desitāni .
Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ .
Imināva nesaṃ desanākkamopi saṃvaṇṇitoti veditabboti .
Indriyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .