Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathāvaṇṇanā
616. Paccayesūti niddhāraṇe bhummaṃ .
Duvidhā dvippakārena .
Anekadhāti sattarasadhā ārammaṇapaccayādivasena .
Abhiññācittenāti cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇasaṅkhātāhi abhiññāhi sahagatacittena .
Samohacittajānanakāleti paresaṃ , attano ca samohassa cittassa jānanakāle .
Avijjāpubbaṅgamā akusalappavattiyo yā kāci vipattiyo , sabbā tā mohamūlikāti ca avijjāya ādīnavadassanena avijjāsamatikkamatthāya vivaṭṭābhipatthanāyāti attho .
Dvinnampi tesaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ .
Avijjāsammūḷhattāti bhavādīnavappaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā .
Tāneva puññānīti tāneva yathāvuttāni kāmāvacararūpāvacarapuññāni .
Upanissayapaccayena paccayo hotīti sambandho .
Rāgādīnan ti
V2.271 rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ .
Avijjāsampayuttattā rāgādīnaṃ rāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā .
Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ .
Assādanañca rāgo , tadaviyuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā .
Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpato vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti .
Anādīnavadassāvinoti pāṇātipātādīsu na ādīnavadassino .
Avijjāya anārammaṇassa , paṭhamajavanassa ca ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa , vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ ti āha .Vuttanayenāti samatikkamabhavapatthanāvasena puññābhisaṅkhāre vuttanayena .
617. Kiṃ panāyan tiādinā codakassa ayamadhippāyo –
‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī ’’ ti ettha sambhavanti evāti avadhāraṇaṃ na yujjati
M2.290 , avasesapaccayasamavāyābhāve saṅkhārānaṃ sambhavābhāvato .
Tathā saṅkhārā evāti avadhāraṇampi na yujjati .
Kasmā ?
Aññesañca paccayuppannadhammānaṃ sambhavassa tato icchitabbattā .
Vākyassa avadhāraṇaphalattā avijjāpaccayā eva saṅkhārā sambhavantīti avadhāraṇe gayhamānepi ayaṃ doso .
Kasmā ?
Yasmā lobhādikammanidānaupādānavatthārammaṇamanasikārādayo aññepi paccayā labbhantiyevāti .
Tattha ekāti asahāyā , kāraṇantaranirapekkhāti attho .
Aññepi paccayā sahakārikāraṇabhūtā .
Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘ kiṃ panetthā ’’ ti .
Ettha avijjāya paccayantarena rahitabhāve ca sahitabhāve ca kiṃ pana vattabbaṃ , asamattā te codanā , avasiṭṭhañca tāva kathehīti vuttaṃ hoti .Ekakāraṇavādo āpajjatīti dosappasaṅgo vutto .
Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbattha sabbakālaṃ sambhavāpattito , ekasadisāsabhāvāpattito ca .
Yasmā ekaṃ na ekatotiādīsu tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena anekato anekamevāti etasmiṃ catutthe eva pakāre vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi , tasmā na nupapajjati upapajjatiyeva .
Ekaṃ phalaṃ ekato natthi , anekampi ekato natthi .
Anekatopi ekaṃ phalaṃ no atthīti sambandho .
Ekekahetuphaladīpanan ti
V2.272 ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ekahetudīpanaṃ ,‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ekaphaladīpananti evaṃ tattha tattha ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ .Veneyyānaṃ anurūpatoti veneyyānaṃ ajjhāsayassa anurūpato .
Ekasseva hetuno , phalassa ca dīpanā satthu desanāvilāsato vā veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayato vā .
Tadubhayassa panettha kāraṇaṃ tattha tattha desetabbassa atthassa padhānatā , pākaṭatā , asādhāraṇatā ca .
Desanāvilāsappattā ca buddhā bhagavanto te desetabbe atthe bahūsupi pariyāyesu labbhamānesu yathārucitaṃ gahetvā dhammaṃ desenti , sā desanāvilāsānurūpatā .
Tattha pana yena pariyāyena ye veneyyā bujjhanti , teneva tesaṃ bodhanaṃ , sā veneyyajjhāsayānurūpatā .
Yathāphassaṃ
M2.291 vedanāvavatthānatoti ‘‘ sukhavedanīyaṃ , bhikkhave , phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.129),‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.204,400;3.421,425,426; saṃ . ni .2.43-44;2.4.60; kathā .465,467) ca sukhavedanīyaphassādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato .
Samānesupi hi cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato , samānesu rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato , aññapaccayasāmaññepi cakkhusamphassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho .
Yathāvuttaphassassa sukhādīnaṃ aviparīto paccayabhāvo eva yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ .
Kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo pavatthānanti vutto .Kammādayoti kammaāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamanato .
Semhassa mandabhāvādinā ca semhaṃyeva pākaṭaṃ kāraṇaṃ .
Ayamidha avijjā saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti sambandho .
Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatīti vacanatoti ‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādānapaccayā bhavo ’’ ti ( saṃ . ni .2.53) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho .
Puna tassāpi avijjāya kāraṇanti dassanatthaṃ ‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayoti ca vacanato ’’ ti āha
V2.273 .
Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmāsavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā avijjāhetukāti suttadvayenāpi avijjāya pākaṭaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvameva dasseti .
‘‘ Assādānupassino ’’ ti ( saṃ . ni .2.53) hi vacanena bhavādīnavappaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hoti .Yasmā avidvā , tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa pākaṭattā aviddasubhāvova saṅkhārakāraṇabhāvena vutto .
Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato , asādhāraṇattā ca puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇāni vatthārammaṇādīnīti
M2.292 puññabhavādīnavappaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo .Eteneva ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; udā .1; mahāva .1; netti .24) ettha pana padhānattā , pākaṭattā , asādhāraṇattāti ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ‘‘ phassapaccayā vedanā , vedanāpaccayā taṇhā ’’ tiādīsu bodhaneyyajjhāsayavasena dhammassa bodhanasaṅkhātaṃ payojanaṃ veditabbaṃ .
618.‘‘ Ekantāniṭṭhaphalāyā ’’ ti etena viruddhabhāvaṃ ,‘‘ sāvajjāyā ’’ ti etena vijātiyabhāvaṃ avijjāya joteti .
Puññāneñjābhisaṅkhārā hi iṭṭhavipākatāya , anavajjasabhāvatāya ca tassā viruddhā , vijātiyā cāti .
Kathaṃ na yujjissatītiādi samādhānaṃ , tena yvāyaṃ ekantāniṭṭhaphalatādihetupadeso , tassa anekantikataṃ dasseti .
Ayaṃ hettha adhippāyo – yāyaṃ tayā codanā ‘‘ evaṃ santepī ’’ tiādinā katā , sā yuttā vipākaṃ pati .
Na hi aniṭṭhavepakkaṃ kāraṇaṃ iṭṭhaṃ phalati , iṭṭhavepakkaṃ vā aniṭṭhaṃ .
Yasmā panettha paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvalakkhaṇadhammānaṃ dhammatā adhippetā , tatra cāyaṃ niyamo natthi vicittarūpattā tassāti .
Tenāha ‘‘ viruddho cā ’’ tiādi .
Tattha dhammānan ti sabhāvadhammānaṃ .
Ṭhānan ti avaṭṭhānaṃ .
Tasmā ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho .
Keci pana ‘‘ paṭisandhiādīniṭhānānī ’’ ti vadanti .
Evaṃ sati ‘‘ purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayo ’’ ti nayidaṃ ekantikaṃ siyā .
Bhavaṅgampi hi bhavaṅgassa anantarapaccayo , javanaṃ javanassa , na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭṭhānaṃ atthi , tasmā na taṃ idha adhippetaṃ .
Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā , sārammaṇānārammaṇādivirodhā ca sabhāvaviruddho paccayo
V2.274 .
Khīrādīni dadhiādīnaṃ madhurambilarasādisabhāvavirodhā .
Avijānanakicco āloko vijānanakiccassa viññāṇassa .
Amadanakiccā ca guḷādayo madanakiccassa āsavassa .Golomāvilomādītiādīsu golomāvilomāni dubbāya , avīti ca rattā eḷakā veditabbā .
Visāṇaṃ sarassa .
Dadhitilapiṭṭha guḷāni bhūtiṇakassa .
Sevālaṃ taṇḍuleyyakassa , kharavaḷavā assatarassāti evamādi ādi -saddena saṅgahito .
Yasmā vipākā eva na , tasmā dukkhavipākāyapi
M2.293 avijjāya adukkhavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho .Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ , taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo , na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘ viruddho cāviruddho ca , sadisāsadiso tathā .
Dhammānaṃ paccayo siddho ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘ iti ayaṃ avijjā ’’ tiādimāha .
619. Sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇanti cutiṃ aggaṇhantoti idha cuti nāma tattha tattha bhavādīsu rūpādīnaṃ khandhānaṃ maraṇasaññito carimo bhedoti yāthāvato ajānanto .
Sattassa sato vijjamānasseva .
Dehantarasaṅkamanaṃ aññena kāyena samāgamo .
Sabbattha khandhānaṃ pātubhāvoti tattha tattha bhavādīsu khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti .
Navasarīrapātubhāvoti idha jiṇṇassa sarīrassa nikkhepe paralokapariyāpannassa navakāyassa uppādo .
Yatheke vadanti –
‘‘ Vatthāni jiṇṇāni yathā pahāya ,
Navāni gaṇhāti naro parāni ;
Nikkhippa dehaṃ idha jiṇṇamevaṃ ,
Gaṇhāti attābhinavaṃ sukhesī ’’ ti .
Ayaṃ sattoti ayamattā , yo sāmī , nivāsī , kārako , vedako cāti adhippeto .
Satto
V2.275 marati , satto upapajjatīti etthāpi eseva nayo .
Tīsupi ṭhānesu ādi -saddena issarakuttabrahmakuttādivikappanaṃ saṅgaṇhāti .Sabhāvalakkhaṇan ti ’ ruppanānubhavanādiṃ , kakkhaḷaphusanādisabhāvameva vā .
Sāmaññalakkhaṇan ti aniccatādiṃ .
Saṅkhāre attato attaniyatoti rūpādīsu ekaccaṃ attato , tadaññaṃ attaniyato .
Attā jānāti vāti vikappeti kāpilādayo viya .
Na jānāti vāti kāṇādājīvikādayo viya .
Kāṇādopi hi attā sabhāvena na jānāti .
Yadā buddhiguṇena saṃyujjati , tadā jānātīti icchati .
So eva karoti ca kāreti cāti yo parattha sukhadukkhaṃ anubhavati , so eva puññāpuññaṃ sayaṃ karoti , aññañca kāreti , na aññoti adhippāyo
M2.294 .Saṇṭhapentāti dviaṇukādiuppādanavasena , icchāvasena ca sampādentā .
Soti attasaññito satto .
Indriyasampannoti cakkhādīhi indriyehi samannāgato , tena saḷāyatanappavattiṃ dasseti .
Sabbañhetaṃ yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ avijjādīnaṃ kiccaṃ attano byāpāraṃ katvā diṭṭhigatiko vimuyhatīti dassanavasena vuttaṃ .
Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati , niyatiyā , niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati , tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā .
Niyatiyā , saṅgatiyā , bhāvasaṅkhātena sabhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ca atthaṃ vadanti .
Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā satte puññādīsu saṅkhāresu yattha katthaci pavattetīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ so avijjāya andhīkato ’’ tiādi .
Paṭipajjatīti upasaṅkamati .
Apariṇāyakoti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahito , arahattamaggañāṇāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā satte nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakaṃ , tena rahito apariṇāyako .
Dhammaṃ ñatvāti sappurisūpassayena catusaccappakāsakaṃ suttādidhammaṃ ñatvā , maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānadhammaṃ ñatvā .
Taṃjānanāyattaṃ pana sesasaccattayābhisamayaṃ
V2.276 samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ .
Upasanto carissatīti aggamaggādhigamena sabbaso avijjūpasamā upasanto saupādisesanibbānadhātuyaṃ ṭhito yāva anupādisesanibbānadhātupatti , tāva sattānaṃ hitacariyāya attabhāvaṃ pavattento carissati , diṭṭhadhammasukhavihārehi viharissatīti attho .