Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Vedanākkhandhakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Vedanākkhandhakathāvaṇṇanā

456. Vedena anubhavanākārena ayitaṃ pavattaṃ vedayitaṃ , vedayitanti lakkhitabbadhammajātaṃ vedayitalakkhaṇaṃ . Taṃ pana atthato vedanā evāti āha ‘‘ vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā ’’ ti . Atha vā vedayitaṃ lakkhaṇaṃ etissāti kappanāsiddhaṃ bhedaṃ nissāya aññapadatthasamāsavasenāpi vedanāva vuccatīti āha ‘‘ vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā ’’ ti .
Vedayati vedayatīti byāpanicchāvasena vacanaṃ vedanāya savisaye abhiṇhappavattidassanatthaṃ . Sabhāvadhammato añño kattā natthīti dassanatthaṃ kattuniddeso . Itīti aniyamato hetuattho . Khoti vacanālaṅkāramattaṃ . Tasmāti tassa niyamanaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā yathāpaccayaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavati , tasmā vedanāti vuccatīti .
‘‘ KusalaviññāṇenaV2.127 sampayuttā ’’ ti idaṃ kusalāya vedanāya upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Yā kāci kusalā vedanā , sabbā sā kusalena viññāṇena sampayuttāti , na pana tassā kusalabhāvasaṃsiddhidassanatthaṃ . Na hi kusalena viññāṇena sampayogato kusalāya vedanāya kusalabhāvo , athaM2.136 kho yonisomanasikārādikato . Tenāha ‘‘ jātivasenā ’’ ti . Akusalādīsu pi eseva nayo . Yathā pana jātivasena kusalādiviññāṇasampayuttatāya tividhā , evaṃ yāva ekūnanavutiviññāṇasampayuttāti ekūnanavutividhā veditabbā .
Sabhāvabhedatoti sampayuttabhūmiārammaṇādivasena labbhamānaṃ bhedaṃ aggahetvā kevalaṃ sabhāvakatabhedato evāti attho . ‘‘ Pañcavidhā ’’ ti vatvā taṃ pañcavidhataṃ dassetuṃ ‘‘ sukhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sukhayatīti sukhaṃ , kāyaṃ , sampayuttadhamme ca laddhassāde karotīti attho . Suṭṭhu vā khādati , khaṇati vā kāyikaṃ ābādhanti sukhaṃ . Sukaraṃ okāsadānaṃ etassāti sukhan ti apare . Tattha yena sabhāvabhedena vedanā pañcavidhā , sā pavattiṭṭhāne dassite supākaṭā hotīti pavattiṭṭhānaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ . Akusalavipākenāti etthāpi ‘‘ kāyaviññāṇena sampayuttan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ . Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā ayokūṭena paharantassa picupiṇḍaṃ atikkamitvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhāti , nighaṃso balavā hoti , evaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato iṭṭhe , iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe kāyaviññāṇaṃ sukhasahagataṃ hoti . Aniṭṭhe , aniṭṭhamajjhatte ca dukkhasahagatanti āha ‘‘ kusala … pe … dukkhan ’’ ti .
Dukkhayatīti dukkhaṃ , kāyaṃ , sampayuttadhamme ca vibādhatīti attho . Duṭṭhu vā khādati , khaṇati vā kāyikaṃ assādanti dukkhaṃ . Dukkaraṃ okāsadānaṃ etassāti dukkhan ti apare . Tattha yena sabhāvabhedena vedanā pañcavidhā , sā pavattiṭṭhāne dassite supākaṭā hotīti pavattiṭṭhānaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ . Akusalavipākenāti etthāpi ‘‘ kāyaviññāṇena sampayuttan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ . Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā ayokūṭena paharantassa picupiṇḍaṃ atikkamitvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhāti , nighaṃso balavā hoti , evaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato iṭṭhe , iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe kāyaviññāṇaṃ sukhasahagataṃ hoti . Aniṭṭhe , aniṭṭhamajjhatte ca dukkhasahagatanti āha ‘‘ kusala … pe … dukkhan ’’ ti .
Kāmāvacaravipākaviññāṇāni pañca kammārammaṇavasena somanassasahagatāni honti , rūpāvacaravipākāni cattāri kammavasena , sesāni terasa kāmāvacarāni , aṭṭha rūpāvacarāni , dvattiṃsa lokuttarāni , yathārahaṃM2.137 cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasenaV2.128 somanassasahagatāni hontīti āha ‘‘ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttan ’’ ti .
Kāmāvacaravipākaviññāṇāni pañca kammārammaṇavasena somanassasahagatāni honti , rūpāvacaravipākāni cattāri kammavasena , sesāni terasa kāmāvacarāni , aṭṭha rūpāvacarāni , dvattiṃsa lokuttarāni , yathārahaṃM2.137 cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasenaV2.128 somanassasahagatāni hontīti āha ‘‘ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttan ’’ ti .
Domanassaṃ dvīhi akusalaviññāṇehi sampayuttaṃ cetobhisaṅkhārārammaṇādivasena .
Avasesapañcapaññāsāyāti yathāvuttāni chasaṭṭhi viññāṇāni ṭhapetvā avasesāya pañcapaññāsāya . Tattha kusalākusalavipākāni iṭṭhāniṭṭhesu nibbikappakāni sukhadukkhasampayuttāni bhavituṃ yuttānipi dvinnaṃ picupiṇḍānaṃ viya dvinnaṃ dvinnaṃ upādārūpānaṃ ghaṭṭanānighaṃsassa mandabhāvato cakkhādisannissitāni aṭṭhapi viññāṇāni sabbattha upekkhāsampayuttāneva honti , tathā balavapaccayatāya sukhadukkhānaṃ tesañca tadabhāvato . Apubbārammaṇanissayappavattīni āvajjanasampaṭicchanaviññāṇāni , asadisānantarappaccayaṃ kiriyārambhassa ādibhūtaṃ voṭṭhabbanaṃ , kāyadukkhapadhānatāya akusalaphalassa tadupanissayabhūtaṃ akusalavipākapaṭisandhiādi , iṭṭhamajjhattārammaṇappavattīni kāmāvacarakusalavipākaviññāṇāni ca upekkhāsahagatāniyeva honti . Kammavasena vā vipākānubhavanassa iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu adukkhamasukhabhāvo yutto . Sati ca vipākabhūtāya upekkhāya sukhadukkhamajjhattabhāve kammārammaṇavasena kusalavipākāya iṭṭhabhāvo , akusalavipākāya aniṭṭhabhāvo ca veditabbo . Avasiṭṭhāni pana sattatiṃsa viññāṇāni cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasena upekkhāsampayuttāni hontīti evaṃ pañcapaññāsāya viññāṇehi upekkhāya sampayuttatā veditabbā .
Salakkhaṇaṃ nāma dhammānaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo , anubhavanañca sabbavedanānaṃ sādhāraṇalakkhaṇanti taṃ paṭiniyatena ārammaṇena niyametvā dassento āha ‘‘ iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhan ’’ ti tassa byabhicārābhāvato . Bhusaṃ brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ upabrūhanaṃ . Tayidaṃ kāmañca cetasikasukhepi labbhati , taṃ pana savikappakaṃ cetobhisaṅkhāravasenāpi hoti . Idantu nibbikappakaṃ sabhāvasiddhattā tato sātisayanti āha ‘‘ sampayuttānaṃ upabrūhanarasan ’’ ti . Assādiyatīti assādo , sukhāvedanā . Tenāha bhagavā ‘‘ yaṃ , bhikkhave , pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ vuccati , bhikkhave , pañcupādānakkhandhesu assādo ’’ tiM2.138 ( saṃ . ni .3.26). Kāyanissitattā kāye bhavo kāyiko , so eva assādo tathā paccupatiṭṭhatīti kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ . Kāyindriyapadaṭṭhānaṃ anaññavatthukattā .
Dukkhassa lakkhaṇādīni vuttanayānusārena veditabbāni .
SabhāvatoV2.129 , parikappato vā iṭṭhassa ārammaṇassa anubhavanalakkhaṇaṃ iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ . Tenāha ‘‘ yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasan ’’ ti , yathābhūtena vā ayathābhūtena vā iṭṭhākārena ārammaṇassa saṃbhuñjanarasaṃ , paccanubhavanakiccanti attho . ‘‘ Passaddhipadaṭṭhānan ’’ ti idaṃ ‘‘ passaddhakāyo sukhaṃ vedetī ’’ ti ( saṃ . ni .5.376; a . ni .11.12) suttapadaṃ nissāya vuttaṃ , taṃ pana nirāmisasomanassavasena veditabbaṃ .
Somanasse vuttavipariyāyena domanassassa lakkhaṇādīni veditabbāni . Domanassassa kāmadhātuyaṃ uppajjanato ekantena hadayavatthupadaṭṭhānatā tato viseso .
Majjhattassa , ārammaṇassa majjhattaṃ vā vedayitaṃ anubhavanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti majjhattavedayitalakkhaṇā . Majjhattānubhavanato eva sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā . ‘‘ Santabhāvapaccupaṭṭhānā ’’ ti idaṃ anavajjāya nirāmisāya upekkhāya vasena veditabbaṃ , na sabbāya .
Iti vedanākkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā .