Vedanākkhandhakathāvaṇṇanā
456. Vedena anubhavanākārena ayitaṃ pavattaṃ vedayitaṃ , vedayitanti lakkhitabbadhammajātaṃ vedayitalakkhaṇaṃ .
Taṃ pana atthato vedanā evāti āha ‘‘ vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā ’’ ti .
Atha vā vedayitaṃ lakkhaṇaṃ etissāti kappanāsiddhaṃ bhedaṃ nissāya aññapadatthasamāsavasenāpi vedanāva vuccatīti āha ‘‘ vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā ’’ ti .
Vedayati vedayatīti byāpanicchāvasena vacanaṃ vedanāya savisaye abhiṇhappavattidassanatthaṃ .
Sabhāvadhammato añño kattā natthīti dassanatthaṃ kattuniddeso .
Itīti aniyamato hetuattho .
Khoti vacanālaṅkāramattaṃ .
Tasmāti tassa niyamanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā yathāpaccayaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavati , tasmā vedanāti vuccatīti .
‘‘ Kusalaviññāṇena
V2.127 sampayuttā ’’ ti idaṃ kusalāya vedanāya upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yā kāci kusalā vedanā , sabbā sā kusalena viññāṇena sampayuttāti , na pana tassā kusalabhāvasaṃsiddhidassanatthaṃ .
Na hi kusalena viññāṇena sampayogato kusalāya vedanāya kusalabhāvo , athaM2.136 kho yonisomanasikārādikato .
Tenāha ‘‘ jātivasenā ’’ ti .
Akusalādīsu pi eseva nayo .
Yathā pana jātivasena kusalādiviññāṇasampayuttatāya tividhā , evaṃ yāva ekūnanavutiviññāṇasampayuttāti ekūnanavutividhā veditabbā .Sabhāvabhedatoti sampayuttabhūmiārammaṇādivasena labbhamānaṃ bhedaṃ aggahetvā kevalaṃ sabhāvakatabhedato evāti attho .
‘‘ Pañcavidhā ’’ ti vatvā taṃ pañcavidhataṃ dassetuṃ ‘‘ sukhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sukhayatīti sukhaṃ , kāyaṃ , sampayuttadhamme ca laddhassāde karotīti attho .
Suṭṭhu vā khādati , khaṇati vā kāyikaṃ ābādhanti sukhaṃ .
Sukaraṃ okāsadānaṃ etassāti sukhan ti apare .
Tattha yena sabhāvabhedena vedanā pañcavidhā , sā pavattiṭṭhāne dassite supākaṭā hotīti pavattiṭṭhānaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Akusalavipākenāti etthāpi ‘‘ kāyaviññāṇena sampayuttan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā ayokūṭena paharantassa picupiṇḍaṃ atikkamitvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhāti , nighaṃso balavā hoti , evaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato iṭṭhe , iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe kāyaviññāṇaṃ sukhasahagataṃ hoti .
Aniṭṭhe , aniṭṭhamajjhatte ca dukkhasahagatanti āha ‘‘ kusala … pe … dukkhan ’’ ti .
Dukkhayatīti dukkhaṃ , kāyaṃ , sampayuttadhamme ca vibādhatīti attho .
Duṭṭhu vā khādati , khaṇati vā kāyikaṃ assādanti dukkhaṃ .
Dukkaraṃ okāsadānaṃ etassāti dukkhan ti apare .
Tattha yena sabhāvabhedena vedanā pañcavidhā , sā pavattiṭṭhāne dassite supākaṭā hotīti pavattiṭṭhānaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Akusalavipākenāti etthāpi ‘‘ kāyaviññāṇena sampayuttan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā ayokūṭena paharantassa picupiṇḍaṃ atikkamitvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhāti , nighaṃso balavā hoti , evaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato iṭṭhe , iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe kāyaviññāṇaṃ sukhasahagataṃ hoti .
Aniṭṭhe , aniṭṭhamajjhatte ca dukkhasahagatanti āha ‘‘ kusala … pe … dukkhan ’’ ti .
Kāmāvacaravipākaviññāṇāni pañca kammārammaṇavasena somanassasahagatāni honti , rūpāvacaravipākāni cattāri kammavasena , sesāni terasa kāmāvacarāni , aṭṭha rūpāvacarāni , dvattiṃsa lokuttarāni , yathārahaṃ
M2.137 cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasenaV2.128 somanassasahagatāni hontīti āha ‘‘ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttan ’’ ti .Kāmāvacaravipākaviññāṇāni pañca kammārammaṇavasena somanassasahagatāni honti , rūpāvacaravipākāni cattāri kammavasena , sesāni terasa kāmāvacarāni , aṭṭha rūpāvacarāni , dvattiṃsa lokuttarāni , yathārahaṃ
M2.137 cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasenaV2.128 somanassasahagatāni hontīti āha ‘‘ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttan ’’ ti .Domanassaṃ dvīhi akusalaviññāṇehi sampayuttaṃ cetobhisaṅkhārārammaṇādivasena .
Avasesapañcapaññāsāyāti yathāvuttāni chasaṭṭhi viññāṇāni ṭhapetvā avasesāya pañcapaññāsāya .
Tattha kusalākusalavipākāni iṭṭhāniṭṭhesu nibbikappakāni sukhadukkhasampayuttāni bhavituṃ yuttānipi dvinnaṃ picupiṇḍānaṃ viya dvinnaṃ dvinnaṃ upādārūpānaṃ ghaṭṭanānighaṃsassa mandabhāvato cakkhādisannissitāni aṭṭhapi viññāṇāni sabbattha upekkhāsampayuttāneva honti , tathā balavapaccayatāya sukhadukkhānaṃ tesañca tadabhāvato .
Apubbārammaṇanissayappavattīni āvajjanasampaṭicchanaviññāṇāni , asadisānantarappaccayaṃ kiriyārambhassa ādibhūtaṃ voṭṭhabbanaṃ , kāyadukkhapadhānatāya akusalaphalassa tadupanissayabhūtaṃ akusalavipākapaṭisandhiādi , iṭṭhamajjhattārammaṇappavattīni kāmāvacarakusalavipākaviññāṇāni ca upekkhāsahagatāniyeva honti .
Kammavasena vā vipākānubhavanassa iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu adukkhamasukhabhāvo yutto .
Sati ca vipākabhūtāya upekkhāya sukhadukkhamajjhattabhāve kammārammaṇavasena kusalavipākāya iṭṭhabhāvo , akusalavipākāya aniṭṭhabhāvo ca veditabbo .
Avasiṭṭhāni pana sattatiṃsa viññāṇāni cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasena upekkhāsampayuttāni hontīti evaṃ pañcapaññāsāya viññāṇehi upekkhāya sampayuttatā veditabbā .
Salakkhaṇaṃ nāma dhammānaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo , anubhavanañca sabbavedanānaṃ sādhāraṇalakkhaṇanti taṃ paṭiniyatena ārammaṇena niyametvā dassento āha ‘‘ iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhan ’’ ti tassa byabhicārābhāvato .
Bhusaṃ brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ upabrūhanaṃ .
Tayidaṃ kāmañca cetasikasukhepi labbhati , taṃ pana savikappakaṃ cetobhisaṅkhāravasenāpi hoti .
Idantu nibbikappakaṃ sabhāvasiddhattā tato sātisayanti āha ‘‘ sampayuttānaṃ upabrūhanarasan ’’ ti .
Assādiyatīti assādo , sukhāvedanā .
Tenāha bhagavā ‘‘ yaṃ , bhikkhave , pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ vuccati , bhikkhave , pañcupādānakkhandhesu assādo ’’ ti
M2.138 ( saṃ . ni .3.26).
Kāyanissitattā kāye bhavo kāyiko , so eva assādo tathā paccupatiṭṭhatīti kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ .
Kāyindriyapadaṭṭhānaṃ anaññavatthukattā .Dukkhassa lakkhaṇādīni vuttanayānusārena veditabbāni .
Sabhāvato
V2.129 , parikappato vā iṭṭhassa ārammaṇassa anubhavanalakkhaṇaṃ iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ .
Tenāha ‘‘ yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasan ’’ ti , yathābhūtena vā ayathābhūtena vā iṭṭhākārena ārammaṇassa saṃbhuñjanarasaṃ , paccanubhavanakiccanti attho .
‘‘ Passaddhipadaṭṭhānan ’’ ti idaṃ ‘‘ passaddhakāyo sukhaṃ vedetī ’’ ti ( saṃ . ni .5.376; a . ni .11.12) suttapadaṃ nissāya vuttaṃ , taṃ pana nirāmisasomanassavasena veditabbaṃ .Somanasse vuttavipariyāyena domanassassa lakkhaṇādīni veditabbāni .
Domanassassa kāmadhātuyaṃ uppajjanato ekantena hadayavatthupadaṭṭhānatā tato viseso .
Majjhattassa , ārammaṇassa majjhattaṃ vā vedayitaṃ anubhavanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti majjhattavedayitalakkhaṇā .
Majjhattānubhavanato eva sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā .
‘‘ Santabhāvapaccupaṭṭhānā ’’ ti idaṃ anavajjāya nirāmisāya upekkhāya vasena veditabbaṃ , na sabbāya .
Iti vedanākkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā .