Paṭhamamaggañāṇakathāvaṇṇanā
806. Idāni
M2.483V2.454 ñāṇadassanavisuddhiyā niddese anuppatte sā yassa ñāṇassa anantaraṃ uppajjati , taṃ tāva dassento ‘‘ ito paraṃ gotrabhuñāṇaṃ hotī ’’ ti āha .
Ito paran ti ito anulomañāṇato upari .
Tan ti gotrabhuñāṇaṃ .
Neva paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati aniccādivasena saṅkhārānaṃ aggahaṇato .
Na ñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati satipi nibbānārammaṇatte kilesānaṃ akhepanato .
Tato evetaṃ viññāṇadhātūnaṃ visayaṃ uddesantaṃ dassanakiccaṃ karontaṃ kiriyamanodhātu viya maggassa āvajjanaṭṭhāniyaṃ vuccati .
Antarāti chaṭṭhasattamavisuddhīnaṃ vemajjhe .
Abbohārikameva hoti ubhayavisuddhilakkhaṇatābhāvato .
Tathāpi vuṭṭhānagāminiyā pariyosānatāya vipassanāpakkhikaṃ .
Tenevassa taṃsotapatitatā .
Tenāha ‘‘ vipassanāsote … pe … saṅkhaṃ gacchatī ’’ ti .
Etenassa paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhajanaṃ dasseti .Sotassa ariyassaādito pajjanaṃ sotāpatti , so eva maggo , sotaṃ vā ariyaṃ ādito pajjati adhigacchatīti sotāpatti , paṭhamako .
Tassa maggo sotāpattimaggo .
Paṭisandhivasena sakideva imaṃ manussalokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī , tassa maggo sakadāgāmimaggo .
Paṭisandhivasena kāmabhavaṃ na āgacchatīti anāgāmī , tassa maggo anāgāmimaggo .
Kilesādīnaṃ hananādinā arahaṃ , aggamaggaṭṭho .
Tassa bhāvo arahattaṃ , so eva maggoti arahattamaggo .
Catūsu maggesu ñāṇaṃ ekajjhaṃ gahetvā ñāṇadassanavisuddhi nāma .
Tehi tīhipīti heṭṭhā tiṇṇaṃ anulomañāṇānaṃ vuttattā vuttaṃ , tīsu vā dvinnaṃ antogadhattā .
Tīhipīti vā vikappantarasampiṇḍanattho pi -saddo , tena tīhipi dvīhipīti vuttaṃ hoti .
Attano balānurūpenāti attano attano ānubhāvānukūlaṃ .
Paṭhamañhi anulomañāṇaṃ sabboḷārikaṃ , dutiyaṃ tato nātioḷārikaṃ , tatiyaṃ tato nātioḷārikaṃ tamaṃ antaradhāpeti .
Atha vā balānurūpenāti heṭṭhā
V2.455 saṅkhārupekkhāya āhitabalānurūpenaM2.484 .
Pubbābhisaṅkhāravasena hi anulomañāṇassāpi maggañāṇassa viya saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ pavattiākārasiddho attheva mudutikkhatāviseso .Palibodhato upaṭṭhāti palibodhabhāvapaṭicchādakassa tamassa antaradhāpitattā .
‘‘ Āsevanante ’’ ti iminā dutiyassa vā tatiyassa vā anulomañāṇassa anantaraṃ gotrabhuñāṇuppatti , na paṭhamassāti dasseti tassa anāsevanattā .
Na hi aladdhāsevanaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppādetuṃ sakkoti .
Nimittādivirahato , tabbidhurato ca ‘‘ animittan ’’ tiādinā nibbānaṃ visesitaṃ .
Puthujjanagottan ti ariyehi asammissaṃ puthujjanasamaññaṃ .
Gottan ti hi ekavaṃsajānaṃ samānā samaññā , evaṃ idhāpīti .
Puthujjanasaṅkhan ti tasseva vevacanaṃ , puthujjanabhūmin ti puthujjanavatthuṃ .
Ekantikatāya ekavārameva ca uppajjanato apunarāvaṭṭakaṃ .
Bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭaneti asaṅkhatadhātuyā bahibhāvato bahiddhāsaññitā saṅkhāragatā vuṭṭhānabhūte vivaṭṭane nipphajjamāne paññā .
Abhibhuyyatīti abhibhavati .
Pakkhandatīti anupavisati .
Ettha ca ‘‘ uppādaṃ abhibhuyyatī ’’ tiādinā puthujjanagottābhibhavanaṃ tadatikkamanamāha .
‘‘ Anuppādaṃ pakkhandatī ’’ tiādinā ariyagottabhāvanaṃ tadubhayabhāvato .
807. Ekāvajjanānaṃ nānāvīthitā natthīti na taṃnisedhanāya ekavīthiggahaṇaṃ , atha kho nānārammaṇānampi ekāvajjanānaṃ nānāvīthitā natthīti dassanatthanti daṭṭhabbaṃ .
Mahāmātikan ti mahantaṃ udakavāhakaṃ .
Laṅghitvāti anotaranto eva atikkamitvā .
Ullaṅghitvāti uparibhāgeneva laṅghitvā .
Ninnapoṇapabbhāratā uttaruttaravisiṭṭhā ninnatāva .
Aṭṭhahi ñāṇehi anukkamena āhitavisesaṃ anulomañāṇaṃ nibbānārammaṇassa ñāṇassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ jātanti āha ‘‘ udayabbayānupassanādinā vegena dhāvitvā ’’ ti .
Rūpaṃ anekasantatisambandhatāya anekavaṭṭaracitā rajju viya hotīti vuttaṃ ‘‘ rūparajjuṃ vā ’’ ti .
Attabhāvassa rukkhaṭṭhāniyatāya vuttattā taṃsambandhadaṇḍaṭṭhāniyatā vedanādīsu ekasseva yuttā , na vedanādisamudāyassāti vuttaṃ ‘‘ vedanādīsu aññataradaṇḍaṃ vā ’’ ti .
Anulomāvajjanenāti anulomassa āvajjanena .
Yena āvajjanena anulomañāṇaṃ uppajjati , tena taṃ ārammaṇaṃ .
‘‘ Paṭhamena anulomacittena ullaṅghitvā ’’ ti idaṃ sakkāyatīrassa tassa atikkamanārambhatāya
M2.485 vuttaṃ .
‘‘ Dutiyena nibbānaninnapoṇapabbhāramānaso ’’ ti idaṃ tassa sabbasaṅkhārato sātisayaṃ alaggaṃ hutvāV2.456 visaṅkhāre allīnabhāvato vuttaṃ .
Nibbāne ārammaṇakaraṇavasena patati yogāvacaro .Ekārammaṇeti ekavāraṃyeva ālambite ārammaṇe .
Tenāha ‘‘ aladdhāsevanatāyā ’’ ti .
Tena ekārammaṇe āsevanā upakāravatī , na tathā nānārammaṇeti dasseti .
808. Tatrāti anulomagotrabhūnaṃ itarītarakiccākaraṇe .
Nakkhattayogan ti nakkhattena candassa yogaṃ , nakkhattayogavibhāvaniyaṃ vā kālaṃ , divasanti attho .
Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ .
Evaṃ nibbattāhīti anulomañāṇāni viya saṅkhāre anālambitvā ahaṃ viya nibbānārammaṇe vattāhīti maggassa gotrabhunā dinnasaññāmuñcanaṃ , anubandhanañca nibbānārammaṇakaraṇameva sandhāya vuttaṃ .
809. Tatrāti tasmiṃ gotrabhunā dinnasaññaṃ amuñcitvā viya tena gahitārammaṇeyeva vattitvā maggassa lobhakkhandhādinibbijjhane .
Usuṃ asati khippatīti issāso , dhanuggaho .
Saragocaraṭṭhānaṃ nāma aṭṭhausabhamattaṃ .
Tañca kho dūre pātino majjhimapurisassa vasena catuhatthāya yaṭṭhiyā vīsatiyaṭṭhi usabhaṃ , tena aṭṭhausabhamatte padese hatthavasena cattārīsādhikachasatahatthe padese .
Phalakasatan ti asanasāramayaṃ phalakasataṃ .
Kumbhakāracakkasadise cakkayante .
Āvijjhitvāti bhametvā .
Daṇḍakaghaṭṭanāya uppādetabbasaddo daṇḍakasaññā .
Phalakasatavinivijjhanassa paccayabhūtā daṇḍakasaññā viya gotrabhuñāṇaṃ lobhakkhandhādinibbijjhanassa maggañāṇassa paccayabhāvato .
Issāso viya maggañāṇaṃ nibbijjhitabbanivijjhanato .
810. Aṭṭhamabhavato paṭṭhāya nibbattanakaṃ anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ soseti .
Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhananti imesaṃ sattannaṃ ariyadhanānaṃ .
Sammukhībhāvan ti paccakkhasiddhiṃ .
Pāṇātipātādipañcaverāni
M2.486 ceva pañcavīsatimahābhayāni cāti sabbaverabhayāni .
Aññesañca ratanattaye niviṭṭhasaddhādīnaṃ .
Samudāye pavatto sotāpattimaggasaddo tadekadesepi pavattatīti āha ‘‘ sotāpattimaggena sampayuttaṃ ñāṇan ’’ ti .Paṭhamamaggañāṇaṃ niṭṭhitaṃ .