Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā

570. ImissāM2.226V2.212 paññāyāti imissā yathādhigatāya vipassanāya . Bhūmibhūtesūti pavattiṭṭhānabhūtesu . Kāmañcāyaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannasamaññā pitāputtasamaññā viya apekkhāsiddhā , hetuphaladhammesu pana yathākkamaṃ vavatthitāvāti ‘‘ paṭiccasamuppādo cevā ’’ tiādinā vibhajja vuttaṃ . Ādisaddenāti ‘‘ paṭiccasamuppādādibhedā ’’ ti ettha vuttaādisaddena . Avasesā honti , saṃvaṇṇanāvasenāti adhippāyo . Tenāha ‘‘ tesaṃ vaṇṇanākkamo anuppatto ’’ ti .

Avijjādayo dhammā paṭiccasamuppādo , na samuppattimattaṃ .

Svāyamattho iminā suttapadena veditabboti dassento ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādiṃ vatvā paṭiccasamuppanne pana dassetuṃ ‘‘ jarāmaraṇādayo panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Kasmā panettha anulomato paṭiccasamuppādadhammā dassitā , paṭilomato paṭiccasamuppannā dhammāti ? Yato te paccayato uppannā , tassa samanantaradassanatthaṃ .

Na niccaṃ na sassatanti aniccaṃ . Samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ . Paṭicca paccayārahaṃ paccayaṃ nissāya sahitameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ . Khayanasabhāvaṃ khayadhammaṃ . Vayanasabhāvaṃ vayadhammaṃ . Virajjanasabhāvaṃ palujjanasabhāvaṃ virāgadhammaṃ . Nirujjhanasabhāvaṃ nirodhadhammaṃ .

Sesaṃ yadettha vattabbaṃ , taṃ parato āvi bhavissati .

571. Etthāti etesu yathāvuttesu suttapadesu . Saṅkhepoti atthasaṅkhepo .

Jātipaccayāti jātisaṅkhātā paccayā . Hetumhi nissakkavacanaṃ .

Ṭhitāva sā dhātūti yāyaṃ jarāmaraṇassa idappaccayatā ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti , esā dhātu esa sabhāvo . SāV2.213 tathāgatānaṃ uppādato pubbe , uddhañca aviññāyamāno , majjhe ca viññāyamāno , na tathāgatehi uppādito , atha kho sambhavantassa jarāmaraṇassa sabbakālaṃ jātipaccayato sambhavoti ṭhitā eva . Kevalaṃ pana sayambhūñāṇenaM2.227 abhisambujjhanato ,‘‘ ayaṃ dhammo tathāgatena adhigato ’’ ti pavedanato ca tathāgato ‘‘ dhammassāmī ’’ ti vuccati na apubbassa uppādanato . Tena vuttaṃ ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ ti .

Sā eva jātipaccayā jarāmaraṇan ti ettha vipallāsābhāvato evaṃ avabujjhamānassa etassa sabhāvassa , hetuno vā tatheva bhāvato ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā . Jāti vā jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti pavattaāyūhanasaṃyogapalibodhasamudayahetupaccayaṭṭhitīti taduppādādibhāvenassā ṭhitatā ‘‘ dhammaṭṭhitatā ’’ ti phalaṃ patisāmatthiyato hetumeva vadati . Atha vā dhārīyati paccayehīti dhammo , tiṭṭhati tattha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti , dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti . Dhammoti vā kāraṇaṃ , paccayoti attho . Dhammassa ṭhitisabhāvo , dhammato ca añño sabhāvo natthīti dhammaṭṭhiti , paccayo . Tenāha ‘‘ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.45). Dhammaṭṭhiti eva dhammaṭṭhitatā . Sā eva dhātu ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti imassa sabhāvassa , hetuno vā aññathattābhāvato ‘‘ na jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti viññāyamānassa tabbhāvābhāvato niyāmatā vavatthitabhāvoti dhammaniyāmatā . Phalassa vā jarāmaraṇassa jātiyā sati sambhavo dhamme hetumhi ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā . Asati asambhavo dhamme niyatatāti dhammaniyāmatāti evaṃ phalena hetuṃ vibhāveti . Taṃ ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.20) vuttaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati . Abhisametīti tassa vevacanaṃ . Ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho . Tameva uddesaṃ pariyosāpento deseti . Yathāuddiṭṭhamatthaṃ niddisanavasena pakārehi ñāpentā paññapeti . Pakārehiyeva patiṭṭhapento paṭṭhapeti . Yathāniddiṭṭhamatthaṃ paṭiniddisanavasena vivarati vibhajati , vivaṭañhi vibhattañca atthaṃ hetudhāraṇadassanehi pākaṭaṃ karonto uttānīkaroti . Uttānīkaronto tathāpaccakkhabhūtaṃ katvā nigamanavasena passathāti cāha .

572. Paccayalakkhaṇoti paccayabhāvalakkhaṇo , paccayoti vā lakkhitabbo . PavattidukkhassaV2.214 anubandhāpanakiccatāya dukkhānubandhanaraso . Nibbānagāmimaggassa uppathabhāvato kummaggapaccupaṭṭhāno .

SoM2.228 panāyaṃ paṭiccasamuppādo . Yāvattakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjanārahaṃ , avikaleheva tehi tassa uppatti , tadaññena ca tassa payojanaṃ natthīti āha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti .

Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa , etena taṃtaṃphalanipphādanena tassā paccayasāmaggiyā tapparatā tathatāti dasseti . Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho . Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato . Paccayasāmaggiyañhi sati anuppajjane tassā vitathatā siyā . Aññadhammappaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi . Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato . Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi , yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ . Paccayatoti paccayabhāvato . Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo .

573. Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ , na kiñci atthantaraṃ yathā devo eva devatāti .

Idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatāti samūhatthaṃ tā -saddamāha yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti .

Nanu ca ‘‘ atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā , ānanda , atthītissa vacanīyaṃ . Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya , jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyan ’’ ti ( dī . ni .2.96) jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃsaddassa samānādhikaraṇatādassanato idappaccayasaddassa kammadhārayasamāso dissati , na hettha ‘‘ imassa paccayā idappaccayā ’’ ti jarāmaraṇassa , aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viditabhāvato , asambhavato ca , jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati . Paccaya-saddena ca samānādhikaraṇatāya idaṃ-saddassa imasmā paccayāti paccayapucchā yujjati . Sā ca samānādhikaraṇatā bāhiratthasamāsepi labbhati . Tato ca aññapadatthavacanicchābhāve kammadhārayasamāso labbhati . Sāmivacanasamāse pana samānādhikaraṇatā natthīti na kathañci kammadhārayasamāsasambhavoti ? Nayidamevaṃ vacanicchantarabhāvato . Paṭiccasamuppādavacanicchā hesā ‘‘ idappaccayatāV2.215 paṭiccasamuppādo ’’ ti ettha . ‘‘ Atthi idappaccayāM2.229 jarāmaraṇan ’’ ti ettha pana jarāmaraṇassa paccayamattaparipucchā , tasmā yathā idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā , pucchitabbapaccayavisesanatā ca hoti , tathā samāsavikappo ettha , tattha ca kātabboti na samāsantaradassanaṃ sāmivacanasamāsabādhakaṃ . Kasmā panetthāpi kammadhārayasamāso na icchitoti ? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassatthassa kammadhārayasamāse asambhavato ,‘‘ imassa attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayo ’’ ti imassa ca atthassa icchitattā . Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho , so ‘‘ atthi idappaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ettha jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppannato abhassitvā aññāsambhavato paccaye avatiṭṭhati , tasmā tattha kammadhārayasamāso . Ettha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva . Evampi na idappaccayo eva idappaccayabhāvo bhavituṃ yuttoti idappaccayatāya paṭiccasamuppādatānupapattīti ? Nāyaṃ doso atthantarābhāvatoti vuttovāyamattho . Atha vā pana hotu idappaccayabhāvo idappaccayatāti . Bhāvoti cettha avinābhāviphalaṃ pati hetuno satvaṃ . Tathā hi idappaccaya-saddo jātiādīsu niruḷho . Tañca idappaccayasatvaṃ idappaccayato aññaṃ natthi . Yadi aññaṃ siyā , taṃ avijjamānaṃ siyā . Na hi satā aññaṃ vijjamānaṃ hoti . Atha satvaṃ saṃ nāma , yassa sato bhāvo , taṃ asaṃ nāma siyā . Na hi taṃ satvaṃ sabhāvaṃ satvato aññattā , tasmā sato bhāvo satvanti niddeso na yujjati . Na ca saṃ-sambandhena asaṃ saṃ nāma hoti , pageva saṃ-sambandhena . Asati ca saditiggahaṇaṃ viparītaggāhoti na gahaṇato saṃsiddhi . Sadisakappanāyañca māṇavakassa sīhabhāvo viya na asato saṃ-sabhāvatā . Yasmā pana idappaccayabhāvo yathāvuttaṃ satvaṃ , na asatvaṃ . Nāpi yassa taṃ satvaṃ , tadasaṃ , tasmā idappaccayabhāvo idappaccayasarūpaṃ sabhāvantarehi vinivattabhāvadassanatthaṃ imassāyanti visesetvā idappaccayatāti vuttanti na idappaccayatāya paṭiccasamuppādabhāvāsambhavo . Paṭicca samuppajjati etasmāti paṭiccasamuppādoti tassāpi hetuatthabhāvato jātiādipadānaṃ evameva hetubhāvavācakatāya hetupadhānatā yojetabbā hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti katvāM2.230 . Tathā hi ‘‘ dasabalasamannāgato , bhikkhave , tathāgato catūhi vesārajjehiV2.216 samannāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , parisāsu sīhanādaṃ nadati , brahmacakkaṃ pavatteti , imasmiṃ sati idaṃ hoti yāva ‘ evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī ’’’ ti ( saṃ . ni .2.21-22) anena sīhanādasuttena pakāsito evamattho . ‘‘ Kiṃ vādī panāyasmato satthā kimakkhāyī ’’ ti puṭṭhena āyasmatā assaji ttherena – ‘‘ Ye dhammā hetuppabhavā , tesaṃ hetuṃ tathāgato āha ; Tesañca yo nirodho , evaṃvādī mahāsamaṇo ’’ ti .( mahāva .60; apa . thera 1.1.286)– Vutto . Tena viññāyati hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti . Sesamettha vattabbaṃ parato āvi bhavissati .

574. Paṭiccāti taṃ taṃ kāraṇaṃ nissāya . Sammāti aviparītaṃ aniccato aniccassa uppādoti katvā . Niccato hi kāraṇato phalassa uppādo viparīto . Tenāha ‘‘ titthiya … pe … nirapekkho ’’ ti . ‘‘ Uppādo paññāyatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.38; a . ni .3.47; kathā .214) evaṃ vuttasaṅkhatalakkhaṇato añño ‘‘ paccayato khaṇato ’’ ti ettha vuttapaccayalakkhaṇo eko ākāro uppādoti tesaṃ adhippāyo . Yaṃ sandhāya te ‘‘ jātiādīnaṃ hetavo jātiādayo ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ , nibbattilakkhaṇavinimuttassa tādisassa kassaci abhāvato . Tenāha ‘‘ taṃ na yujjatī ’’ tiādi .

Gambhīranayāsambhavatoti gambhīrānaṃ nayānañca asambhavato . Saddabhedatoti saddavināsato saddāyogato .

Suttaṃ natthi ‘‘ paṭiccasamuppādaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādisuttapadehi ( saṃ . ni .2.1,20) uppādamattassa appakāsitattā . Ayameva hi attho heṭṭhā dassito idānipi dassīyati . Taṃ uppādamattaṃ .

Viharāmi tasmiṃ paṭhamābhisambuddhakāleti adhippāyo .

Viharāmīti vā kālavipallāsena vuttaṃ , vihāsinti attho . Tatrāti tasmiṃ padesavihāre . Paccayākāradassanenāti yenākārena paccayadhammo paccayuppannassa paccayo hoti , so paccayākāro paccayabhāvo , tassa dassanena . Idha pana vedanānaṃ paccayabhāvo adhippeto . TenāhaM2.231 ‘‘ micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitan ’’ tiādi . Vedanānaṃyeva hi paccayaṃ passantena vuttavihāro paṭiccasamuppādassa ekadesameva passato vihārotiV2.217 katvā padesavihāro jāto , anantanayasamantapaṭṭhānamanasikāro paṭhamābhisambuddhavihāro . Tañhi nippadesato paccayākāradassananti eke . Padesavihārasuttavirodho āpajjati tassa vedanānaṃ paccayadhammamanasikāravibhāvanato .

Loko samudeti etasmāti lokasamudayo , avijjādiko paccayagaṇo , na lokasamudayamattaṃ . Tenāha ‘‘ anulomapaṭiccasamuppādo ’’ ti . Natthitāti sabbaso abhāvo , naranvayavināso ucchedoti attho . Natthitāsahacaraṇato pana ucchedadiṭṭhi natthitāti adhippetā .

Paccayānuparamo paccayānaṃ avicchedo . Yathā hi atītahetupañcakasannissayena etarahiphalapañcakaṃ viya hetupañcakampi hoti , evaṃ etarahihetupañcakasannissayena āyatiṃphalapañcakampi bhavissati . Tenāha ‘‘ paccayānuparame phalānuparamato ’’ ti .

Taṃ gambhīrattaṃ uppādamatte natthi asabhāvadhammattā .

Ekattanayādayo nayā sabhāvadhammesu labbhamānato uppādamatte kathañcipi na labbheyyunti āha ‘‘ nayacatukkaṃ uppādamatte natthī ’’ ti .

575. Samāne kattarīti ekasmiṃyeva kattari uppajjanakiriyāya yo kattā , tasmiṃyeva paccayanakiriyāya ca kattubhūteti attho . Yathā ‘‘ nhatvā bhuñjati , bhutvā sayatī ’’ ti . ‘‘ Pubbakāle ’’ ti idañca tvāsaddantānaṃ padānaṃ yebhuyyena purimakālakiriyāya dīpanato vuttaṃ , na idha paṭiccasaddassa purimakālatthattā . Evañhi ‘‘ cakkhuṃ paṭiccā ’’ ti nidassanavacanaṃ nidassitabbena saṃsandeyya . Atha vā kāmañcettha ubhinnaṃ kiriyānaṃ samakālatā uppajjanakiriyāya pubbe paccayanakiriyāya asambhavato , tathāpi phalakiriyāya hetukiriyā purimakālo viya voharituṃ yuttā . Evamettha hetuphalavavatthānaṃ supākaṭaṃ hotīti upacārasiddhaṃ purimakālaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘ pubbakāle ’’ ti . Atthasiddhikaroti vākyatthapaṭiviññattikaro . Paṭiccasamuppādoti hi ettha vākyatthāvabodho idha atthasiddhīti adhippeto .

Payujjamāno paṭiccasaddo uppādasaddena vuccamānassaM2.232 samānassa ‘‘ kattu abhāvato ’’ ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ . Ayañhettha attho ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.204,400;3.421,425-426; saṃ . ni .2.43-44;2.4.60; kathā .465) paccayanakiriyāya , uppajjanakiriyāya ca viññāṇameva kattāti samānakattukatā labbhati . ‘‘ Paṭiccasamuppādo ’’ tiV2.218 ettha pana uppādasaddassa bhāvasādhanatāya kiriyāva vuttāti samānakattulakkhaṇo saddappayogo na sambhavatīti . Tenāha ‘‘ saddabhedaṃ gacchatī ’’ ti , apasaddappayogo hotīti attho . Na cettha parāvarayogo ( pāṇinī 3.4.20)‘‘ appatvā nadiṃ pabbato , atikkamma pabbataṃ nadī ’’ tiādīsu viya , nāpi lakkhaṇahetuādipayogo ‘‘ sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti , ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate ,‘ dhan ’ ti katvā daṇḍo patito ’’ tiādīsu viya . Nevettha saddabhedo . Na hi hatthatale āmalakaṃ viya sabbaññeyyaṃ paccakkhaṃ katvā ṭhitānaṃ mahesīnaṃ vacane akkharacintakānaṃ vippalāpo avasaraṃ labhati . Labhatu , vākyatthena saddasiddhito ‘‘ nhatvā gamanaṃ , bhutvā sayanan ’’ tiādīsu viyāti . Evampi na ca kiñci atthaṃ sādheti . Yadipi paccekaṃ padattho labbhati , vākyattho pana na yujjati , tasmā dasadāḷimādivākyāni viya asambandhatthatāya niratthakaṃ hotīti adhippāyo .

Nāmapade vutte appayuttānipi ‘‘ atthi , hoti , vijjatī ’’ ti evarūpāni kiriyāpadāni ānetvā sambandhitabbānīti ñāyaṃ sandhāyāha ‘‘ hotisaddena saddhiṃ yojayissāmā ’’ ti .

Imesūti yathāvuttesu desanāpaṭiññāpucchānigamanavasena vuttesu paṭiccasamuppādapadesu . Nidassanamattañcetaṃ , aññesupi ‘‘ paṭiccasamuppādameva sādhukaṃ yoniso manasi kāroti . Yadidaṃ idappaccayatā paṭiccasamuppādo ( dī . ni .2.67; ma . ni .2.337; sa . ni .1.172; mahāva .7). Gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo ’’ ti ( dī . ni .2.95; saṃ . ni .2.60) evamādīsupi ekenapi saddhiṃ hoti-saddo sambandhaṃ na gacchati . Yogaṃ na gacchati tathā sambandhavasena avuttattā .

‘‘ Na ca uppādo hotī ’’ ti idaṃ asabhāvadhammattā uppādassa nibbattilakkhaṇāyogaṃ sandhāya vuttaṃ . Yathā hi vināsassa vināso natthi , evaṃ uppādassa vināso viya uppādopi natthi . Yadi siyā , yena uppādena uppādo uppādavā , sopi uppādavātiM2.233 anavaṭṭhānameva āpajjeyyāti vuttovāyamattho . Tenāha ‘‘ sace heyyā ’’ tiādi .

Yadi evaṃ , kathaṃ samudayo hotīti ? Nāyaṃ doso nibbattiyā anadhippetattā . Evaṃ dukkhakkhandhassa samudayo pātubhāvo sambhavatīti ayañhettha attho , idha pana paṭiccasamuppādo hotīti tassa atthibhāvacodanāti katvā hoti , jāyatīti nibbatticodanā katā siyāti adhippāyena vuttaṃ ‘‘ na uppādo hotī ’’ ti .

576. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayā idappaccayā , avijjādayo , tesaṃ bhāvo idappaccayatāV2.219 . Ko pana so bhāvoti āha ‘‘ bhāvo ca nāmā ’’ tiādi . Tassattho – yenākārena avijjādayo saṅkhārādipātubhāvahetū honti , tasmiṃ avijjādīnaṃ pavattiākāravisese vikāre paṭiccasamuppādoti ayaṃ samaññāti .

Tesaṃ vādīnaṃ taṃ maññanaṃ .

Hetuvacanatoti hetubhāvavacanato .

577. Etthāti paṭiccasamuppādapade . Samuppādapadhānavacanaviññeyyo sasattiko hetu paṭiccasamuppādoti aviparītaṃ atthaṃ ajānantānaṃ aññattha samuppādasaddassa bhāvasādhanassa dassanato tathā idhāpi byañjanacchāyāya uppādoyevāyaṃ vutto , na hetūti yā saññā uppajjati , sā imassa paṭiccasamuppādapadassa evaṃ idāni vuccamānākārena atthaṃ gahetvā vūpasametabbā vinodetabbā .

Dvedhāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yasmā attano paccayavasena pavatto paccayuppannadhammasamūho paccetabbato paṭicco ca so saha uppajjanato samuppādo ca , paṭicca vā kāraṇasāmaggiṃ apaccakkhāya saha uppajjanato evāti ca evaṃ dvedhā ‘‘ paṭiccasamuppādo ’’ ti idaṃ vacanaṃ icchitabbaṃ , tasmā tassa paccayadhammopi phalūpacārena paṭiccasamuppādo icceva vuttoti .

Paccayatāyāti paccayasamūhato . Pavattoti nibbatto . Dhammasamūhoti paccayuppannadhammapuñjo .

Patīyamānoti ñāṇagatiyā abhimukhaṃ upeyamāno , abhisamiyamānoti attho . Hitāya sukhāya cāti lokuttarahitāya , lokuttarasukhāya ca .

Saha uppajjati ekekassa kadācipiM2.234 uppattiyā abhāvato . Sammā uppajjati ahetuto , visamahetuto ca anuppajjanato .

Saha uppajjatīti ekajjhaṃ uppajjati antamaso aṭṭhannaṃ dhammānaṃ uppajjanato . Na paccakkhāyāti apaṭikkhipitvā , attano paccayabhūtadhammasamudāyena kenaci na vināti attho .

Tassāti yvāyaṃ ‘‘ paṭiccasamuppādo ’’ ti vutto paccayuppannadhammasamūho , tassa ayaṃ avijjādiko hetusamūho . ‘‘ Tappaccayattā ’’ ti etena paṭiccasamuppādapaccaye paṭicca samuppādasamaññāti dasseti .

Tenāha ‘‘ yathā loke ’’ tiādi . Yathā hi loke ‘‘ pittaṃ mathitaṃ , sūrā dadhi , tipusaṃ jaro , semho guḷo , āyu ghatan ’’ ti ca paccayo phalavohārena vuccati , evaṃ phalūpacārena paṭiccasamuppādo vuttoti veditabbo .

578. Paṭicca-saddeV2.220 paṭi-saddo abhimukhattho , icca-saddo gammatthoti dassento āha ‘‘ paṭimukhamito ’’ ti .

Kassa pana paṭimukhaṃ , kena vā ito , ko vā itoti codanattaye pacchimaṃ vissajjento ‘‘ hetusamūho ’’ ti āha . Tasmiñhi vissaṭṭhe hetusamūho nāma paccayasāmaggīti tattha aññamaññassa paṭimukhaṃ , aññamaññeneva ca itoti vissaṭṭhovāyamattho hotīti .

Sahiteti samudite avinibbhutte . Soti hetusamūho . Samuppādo iti vuttoti yojanā .

Pātubhāvāyāti uppādāya . Kāmaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ( saṃ . ni .2.1; udā .1; mahāva .1; netti .24; vibha .225) avijjāva paccayabhāvena vuttā , tathāpi na avijjā ekāva paccayo hoti , atha kho sahajātadhammavatthuārammaṇādayo , yonisomanasikārādayo , taṇhupādānādayo ca dhammā yathārahaṃ saṅkhāruppādane avijjāya sahakārīkāraṇaṃ hontiyeva . Evaṃ saṅkhārādayopi viññāṇādīnanti āha ‘‘ avijjādiekekahetusīsena niddiṭṭho hetusamūho ’’ ti . Sādhāraṇaphalanipphādakaṭṭhenāti taṃsamūhapariyāpannānaṃ hetudhammānaṃ sādhāraṇassa phalassa nibbattakabhāvena . Avekallaṭṭhenāti anūnabhāvena . Tasmiñhi hetusamūhe ekaccāsādhāraṇañcetaṃ phalaṃ , ekacceheva ca nibbattetabbaṃ siyā , sabbesaṃ tesaṃ paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhā natthīti paṭimukhagamanābhāvato paṭiccattho na paripūreyyāti . Sāmaggiaṅgānan ti paccayasāmaggiyā aṅgabhūtānaṃ , samūhīnanti atthoM2.235 . Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ .

Phaladhammānaṃ sahitatā nāma visuṃ abhāvo , na hetudhammānaṃ viya aññamaññāpekkhāti āha ‘‘ aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme ’’ ti avinibbhogaggahaṇañcettha rūpadhammānampi saṅgaṇhanatthaṃ . Aññathā sampayuttadhammeti vucceyya .

579. Paccayatāti ayaṃ avijjādiko paccayasamūho .

Aññoññan ti aññamaññaṃ . Paṭiccāti nissāya sahakārīkāraṇaṃ laddhā . Saman ti avisamaṃ avekallena . Sahāti ekajjhaṃ . Dhammeti attano paccayuppannadhamme . Yasmā uppādeti , tatopi tasmāpi . Evaṃ paṭiccasamuppādoti muninā bhagavatā bhāsitāti yojanā .

Na apaṭicca paṭiccevāti avadhāraṇatthaṃ dassento gāthāyaṃ eva-kāro luttaniddiṭṭhoti dasseti . Ekekadesan ti phalasamudāyassa ekadesekadesaṃ , bhāgasoti attho . Pubbāparabhāvenāti paṭipāṭiyāV2.221 . Sabbametaṃ rūpārūpakalāpuppādanaṃ sandhāya vuttaṃ . Atthānusāravohārakusalenāti paramatthadhammānugatavohāranipuṇena .

580. Purimena padenāti yojanā .

Sassatādīnan ti sassatabhāvādīnaṃ , sassatavādādīnaṃ vā . Sassatasahacaritā hi vādāpi sassatādayoti vuccanti yathā ‘‘ dukkhadesanā dukkhan ’’ ti . Ucchedādīti etthāpi eseva nayo . Vighāto vināso , pahānanti attho . Ñāyoti antadvayavirahitā majjhimā paṭipatti .

Pavattidhammānan ti pavattibhūtānaṃ dhammānaṃ , kilesavaṭṭādīnanti attho . ‘‘ Sassato attā ca loko cā ’’ tiādinayappavatto ( dī . ni .1.31) sassatavādo . ‘‘ Natthi hetu , natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā ’’ tiādinayappavatto ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.101,227; saṃ . ni .3.212) ahetuvādo . Pakati aṇukālādivasena loko pavattatīti evaṃ pavatto visamahetuvādo . Issarapurisapajāpativādā vasavattivādā . Ahetuvādaggahaṇeneva cettha sabhāvaniyati yadicchāvādānampi saṅgaho daṭṭhabbo . Keci pana ‘‘ cakkhu eva cakkhussa kāraṇan ’’ ti evamādiko visamahetuvādo . Issarādivādo ahetuvādantogadho . Sabhāveneva dhammā pavattantīti vādo ‘‘ vasavattivādo ’’ ti vadanti . KiṃM2.236 hi paccayasāmaggiyā payojananti adhippāyo . Samuppādapadena paridīpito hotīti yojanā . Paridīpanassa pana aviparītakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ paccayasāmaggiyaṃ dhammānaṃ uppattito ’’ ti vuttaṃ . Vihatāti abbhāhatā . ‘‘ Purimapurimapaccayavasenā ’’ ti iminā avicchedavasena pavattamānaṃ ucchedadiṭṭhinivattakaṃ hetuphalapabandhaṃ dasseti . Tenāha ‘‘ kuto ucchedo ’’ ti . Ucchedābhāvakathaneneva cettha ucchedavādassāpi abhāvaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ . Tassā tassā paccayasāmaggiyāti tasmiṃ tasmiṃ hetupaccayasamavāye . Santatiṃ avicchinditvāti hetuphalapabandhasaṅkhātassa santānassa avicchindanena . Tesaṃ tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ sambhavato uppajjanato sassatucchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ anupaggamma yathāsakaṃ paccayehi anurūpaphaluppatti idha majjhimapaṭipadāti adhippetā . Kammavaṭṭassa , vipākavaṭṭassa ca bhinnasabhāvattā , bhinnakālattā ca so karoti so paṭisaṃvedetīti vādappahānaṃ . Kusalākusalakkhandhappavattiyañhi kārakavohāro , vipākakkhandhapavattiyaṃ vedakavohāroti . Yasmiṃ santāneV2.222 kammaṃ nibbattaṃ , tattheva tassa phalassa nibbattanato añño karoti añño paṭisaṃvedetīti vādappahānaṃ . Na hi katassa vināso , akatassa vā abbhāgamo atthi . ‘‘ Itthī , purisā ’’ ti vohārena janapadanirutti . Tattha yasmā paṇḍitāpi loke ‘‘ pañcakkhandhe ānetu , nāmarūpaṃ āgacchatū ’’ ti avatvā itthī , purisotveva voharanti , tasmā ‘‘ itthī evāyaṃ , puriso evāyanti apariññātavatthukānaṃ hoti abhiniveso . Viddasuno pana paṭiccasamuppādaṃ jānantassa tathā tathā pavattamāne dhamme upādāya paññattimattato tattha paramatthato na abhinivesoti āha ‘‘ janapadaniruttiyā anabhiniveso ’’ ti . Samaññāyāti lokasamaññāya . Anatidhāvanan ti anatikkamanaṃ . ‘‘ Satto ’’ ti hi vutte ‘‘ ko ettha satto , kiṃ rūpaṃ , udāhu vedanādayo ’’ ti vibhāgaṃ akatvā lokasamaññāvaseneva lokiyehi viya lokiyo attho samaññaṃ avilaṅghantena voharitabbo . Aparo nayo – paccetumarahatīti paṭicco . Yo hi naṃ pacceti abhisameti , tassa accantameva dukkhavūpasamāya saṃvattati . Sammā , saha ca uppādetīti samuppādo . Paccayadhammo hi attano phalaṃ uppādento sampuṇṇamevaM2.237 uppādeti , na vikalaṃ . Ye ca dhamme uppādeti , te sabbe saheva uppādeti , na ekekaṃ . Iti paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo . Atha vā paṭicca paṭimukhaṃ itvā kāraṇasāmaggiṃ appaṭikkhipitvā sahite uppādetīti paṭiccasamuppādo . Paṭimukhagamanañca paccayassa kāraṇasāmaggiyā aṅgabhāvena phalassa uppādanameva . Appaṭikkhipitvāti ca na vinā tāya kāraṇasāmaggiyā , aṅgabhāvaṃ agantvā sayameva na uppādetīti attho . Etena kāraṇabahutā dassitā ,‘‘ sahite ’’ ti iminā paccayuppannadhammabahutā . Ubhayenāpi ‘‘ ekaṃ na ekato ’’ tiādinā ( visuddhi .2.617) parato vuccamāno sāsananayo dīpito hoti . Atha vā paṭicca paccetabbaṃ paccayaṃ paṭigantvā na vinā tena sambandhassa uppādo paṭiccasamuppādo ( udā . aṭṭha .1). Paṭiccasamuppādoti cettha samuppādappadhānavacanaviññeyyo sasattiko hetūti veditabbo . Tattha ‘‘ paṭiccā ’’ ti vutte kiṃ paṭiccāti vattabbanti āha ‘‘ paccetabban ’’ ti . So ca paccayadhammoti katvā vuttaṃ ‘‘ paccayan ’’ ti . Idāni paṭiccasaddassa atthamāha ‘‘ paṭigantvā ’’ ti . Kāraṇassa sabhāvena tappaṭilābhagatiyā patvā . Kathaṃ na vinā tena ? Sati eva tasmiṃ , tassa ca phalassa uppādato eva , na aññathā . Asati , nirodhato cātiV2.223 ayaṃ paccayaṭṭhiti paṭiccasaddassa attho . Tenāyaṃ paṭiccasaddo yathā ‘‘ imasmiṃ sati imassuppādo ’’ ti ete saddā bhummanissakkavacanajotanīyena idaṃ-saddavacanīyassa hetumato hetuāyattabhāvena bhāvuppāduttarakiriyāpekkhena yāyassa tadāyattatā , tāya samatthatāya hetuṃ vadanti , evaṃ gantvā-saddantaravacanīyena taṃviññeyyasseva paccayanakiriyākattuhetumato hetupaccayanena hetuāyattabhāvena samuppāduttarakiriyāpekkhena yāyassa tadāyattatā , tāya samatthatāya hetumāha . Evañca katvā ‘‘ avijjā paṭicca , saṅkhārā paṭiccasamuppannā ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.46) saṅkhārapiṭake vuttaṃ . Samatthatā cettha nidānādibhāvo . So ca tadavinābhāviphalaṃ pati satvameva . Sambandhassāti ca saṃyojanānurūpatāvasena jātiādinā sambandhassa jarāmaraṇādipaccayuppannassa . Uppādoti uppajjanaṃ . Yadi evaṃ kathaṃ paṭiccasaddappayogo , nanu samānakattukānaṃ pubbakāle īdiso saddappayogoti ? ‘‘ Bhutvā gacchati , kasitvā vapatī ’’ tiādīsu saccametaṃ , taṃ pana yebhuyyavasena daṭṭhabbaṃM2.238 samānāparakāle , asamānakattuke ca dassanato . Samānakāle tāva – ‘‘ Andhakāraṃ nihantvāna , uditāyaṃ divākaro ; Vaṇṇapaññāvabhāsehi , obhāsetvā samuggato ’’ ti . – Udāharaṇaṃ . Keci pana ‘‘ mukhaṃ byādāya sayati , akkhīni parivattetvā passatī ’’ ti udāharanti . Apare ‘‘ nisajja adhīte , ṭhatvā kathetī ’’ ti . Tattha byādānaparivattanuttarakālabhāvisayanadassanakiriyāpekkhā pubbuttarakālatā atthi , sā ca bhedānupalakkhaṇā kehici na lakkhīyati . ‘‘ Nisajja adhīte , ṭhatvā kathetī ’’ ti ca samānakālatāyapi ajjhenakathanehi pubbepi nisajjaṭṭhānāni hontīti sakkā pubbuttarakālatā sambhāvetuṃ , tasmā purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni . Udayasamakālameva hi tannivattaniyanivattananti . Aparakāle ‘‘ dvāramāvaritvā pavisati , āvaritvā nikkhamatī ’’ ti . Keci pana ‘‘ ḍakkacca patito daṇḍo ’’ ti udāharanti . Abhighātabhūtasahajātāya pana abhighātajasaddassa samānakālatā ettha labbhati , tasmā idhāpi purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni . Purimatāvacanicchāvaseneva pana lakkhaṇahetukiriyānaṃ lakkhaṇahetubhāvavacanicchāti lakkhaṇabhāvato purimakālo icceva ‘‘ nihantvānā ’’ ti saddasiddhi icchitā , evañca paccayanakiriyāV2.224 samuppajjanakiriyāya purimikāvāti paṭicca-saddasiddhi . Tattha yuttaṃ paccakkhato kattudassanato . Idha pana tadabhāvato na yuttanti ce ? Nāyaṃ doso . Idhāpi anumānato siddho . Jarāmaraṇādiko kattā attheva ‘‘ ñatvā kiriyato vayan ’’ ti evamādipayogadassanato avassaṃ anumiyamānena kattunā īdiso saddapayogo icchitabbo . Asamāne pana kattari ‘‘ pisācaṃ disvā bhayaṃ hoti , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī ’’ ti ( ma . ni .1.271;2.182; pu . pa .204) evamādi veditabbaṃ . Yathā ca tattha pisācadassanādipurisabyāpāro , evamidhāpi paccayanaṃ paccayabyāpāro attano phaluppādanaṃ , tañca satvaṃ samuppādovāti ‘‘ paccaye sati , paccayassa uppādā ’’ ti paccayanassa samuppādahetutāya gamako samānassa kattu abhāvepi paṭicca-saddo siddhoti veditabbo . Yadi paṭiccasambandhassa uppādo paṭiccasamuppādo , kathaṃ paccayoM2.239 paṭiccasamuppādoti ? Heṭṭhā vicāritovāyamattho . Apica yoyaṃ samuppāda-saddavibhāvitānaṃ paccayuppannānaṃ paṭiccasaddavibhāvito sasattiko hetu adhippeto , tassa samuppādābhimukhatāya padhānavacanaviññeyyasabhāvattā tathā vuttoti . Kiṃ pana kāraṇaṃ samuppādapadhānena vacanena samuppādassa hetu veditabbo , na pana sahetuko samuppādo evāti ? Vuccate – diṭṭhassa dukkhassa yo paccayo paccayaniddesena tassa vibhāvitattā . Kathaṃ ? Yathāha – ‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu parivīmaṃsamāno parivīmaṃsati ‘ yaṃ kho idaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ dukkhaṃ loke uppajjati jarāmaraṇaṃ , idaṃ nu kho dukkhaṃ kiṃ nidānaṃ kiṃ samudayaṃ kiṃ jātikaṃ kiṃ pabhavaṃ , kismiṃ sati jarāmaraṇaṃ hoti , kismiṃ asati jarāmaraṇaṃ na hotī ’ ti . So parivīmaṃsamāno evaṃ pajānāti ‘ yaṃ kho idaṃ … pe … idaṃ kho dukkhaṃ jātinidāna ’’’ miccādinā ( saṃ . ni .2.51)– Diṭṭhassa dukkhassa nidānaṃ parivīmaṃsasutte vuttaṃ . Taṃ pajānanañca nidānampi viññātabbanti . Yathā cāha – ‘‘ Pubbe me , bhikkhave , sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi ‘ kicchaṃV2.225 vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca , atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassa . Kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṃ paññāyissati jarāmaraṇassā ’ ti … pe … tassa mayhaṃ , bhikkhave , yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo ‘ jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti , jātipaccayā jarāmaraṇan ’’’ ti ( saṃ . ni .2.10)– Ādinā diṭṭhassa dukkhassa paccayavīmaṃsābhisamayā vuttā . Paccayo hi ñātabbo . Tadabhisamayāyattañca dukkhanissaraṇapajānananti yo ca ñātabbo , so pavedetabboti paṭiccasamuppādasaddo yaṃ yadidaṃ samuppādasaddavibhāvitaṃ diṭṭhaṃ dukkhaṃ , taṃ paccayaṃ paṭicceva , na aññathāti evaṃ paccayavibhāvanatthaṃ vuccati . Bhavati hi ñātuṃ , pavedetuñca icchitabhāvena padhānassāpi kenaci visesena ñātabbatāya appadhānabhāvena niddeso yathāM2.240 ‘‘ ko sotāpanno , yassa tīṇi saṃyojanāni pahīnāni . Ko devadatto , yassa uccatarāni gehānī ’’ ti , evamidhāpi paccayapaccayanapavedanaṭṭhena niddese sattivisesena attano phalena paccanīyatāya ñātabbabhāvena ‘‘ paṭiccā ’’ ti pariyāyena paccayo vutto . Yo cāyaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādiko niddeso , so ca sakalassa dukkhakkhandhassa mūlato paṭṭhāya paccayānaṃ pavedanāya niddiṭṭhoti pariyosānepi ‘‘ evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evaṃ-saddena samugghātaṃ dukkhaṃ dassetvā tassa yathāvutte paccaye taṃsamudayābhimukhe katvā nigamitā paccayā . Paṭipadāsuttepi ( saṃ . ni .2.3)‘‘ avijjāpaccayā … pe … samudayo hotī ’’ ti vatvā ‘‘ ayaṃ vuccati , bhikkhave , micchāpaṭipadā ’’ ti vuttaṃ . Na ca paṭiccasamuppannabhāvena gahitaṃ dukkhaṃ micchāpaṭipadaṃ , atha kho dukkhasamudayabhūtā paccayāti . Yathā ca ‘‘ pañcaṅgiko sammāsamādhi ( dī . ni .3.335), pañcañāṇiko sammāsamādhī ’’ ti ( dī . ni .3.355) aṅgañāṇapaṭivedanatthattā desanāya sammāsamādhipadhānehi saddehi aṅgañāṇapaṭivedanaṃ kataṃ , evamidhāpi samuppādapadhānena saddena paccayapaṭivedanaṃ katanti veditabbaṃ .

581. Yā panāyaṃ tantīti sambandho . Nikkhittāti ṭhapitā , desitāti attho . Yathādhippetassa atthassa tananato tanti , gantho . ‘‘ Kiṃ vādī , bhante , sammāsambuddho ’’ ti pucchitenaV2.226 ‘‘ vibhajjavādī , mahārājā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1. tatiyasaṅgītikathā ; kathā . aṭṭha . nidānakathā ) moggaliputtatissattherena vuttattā sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino . Te hi satthārā venayikādibhāvaṃ vibhajja vuttaṃ anuvadanti , somanassādīnaṃ , cīvarādīnañca sevitabbāsevitabbabhāvaṃ . Sassatucchedavāde vā vibhajja vadanti . ‘‘ Sassato attā ca loko cā ’’ tiādīnaṃ ( dī . ni .1.31) ṭhapanīyānaṃ ṭhapanato , rāgādikkhayassa sassatassa , rāgādikāyaduccaritādiucchedassa ca vacanato , na pana ekaṃsabyākaraṇīyādike tayo pañhe apanetvā vibhajjabyākaraṇīyameva vadanti . Vibhajjavādīnaṃ maṇḍalaṃ samūho vibhajjavādimaṇḍalaṃ . Vibhajjavādino vā bhagavato parisā vibhajjavādimaṇḍalan tipi vadanti , vibhajja vā sassatucchede ubho ante anupagamma majjhimapaṭipadābhūtassa paṭiccasamuppādassa desanato bhagavā , tadanuvādato tassa sāvakā ca vibhajjavādinoti . Sesaṃ purimasadisaṃ . OtaritvātiM2.241 ogāhetvā , vibhajjavādī hutvāti attho . Na hi sayaṃ avibhajjavādī samāno vibhajjavādīnaṃ antare ṭhānamattena vibhajjavādimaṇḍalaṃ otiṇṇo nāma hoti . Ācariyehi avuttaviparītatthadīpanena te naabbhacikkhantena . Avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānampi hetu paccayo hotīti vadanto , kathāvatthumhi paṭikkhitte puggalavādādike ca vadanto sakasamayaṃ vokkamati nāma , tathā avokkamantena . Parasamayaṃ dosāropanabyāpāravirahena anāyūhantena . ‘‘ Idampi suttaṃ gahetabban ’’ ti parasamayaṃ asampiṇḍentenāti keci vadanti . ‘‘ Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi , yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anaññan ’’ tiādīni ( ma . ni .1.396) vadanto suttaṃ paṭibāhati nāma , tathā apaṭibāhantena . ‘‘ Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi , yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā , te paṭisevato nālaṃ antarāyāya ( ma . ni .1.234; pāci .417,418), supinante kato vītikkamo āpattikaro hotī ’’ ti ca evamādiṃ vadanto vinayaṃ paṭilometi nāma , tabbipariyāyena taṃ anulomentena . Paṭilomento hi kammantaraṃ bhindanto , dhammatañca vilomento kuto kilesavinayaṃ anulometi . Sutte ( dī . ni .2.187 ādayo ; a . ni .4.180) vutte cattāro mahāpadese , aṭṭhakathāya ñca vutte suttasuttānulomaācariyavādaattanomatimahāpadese olokentena . Tadolokanena hi sutte , vinaye ca santiṭṭhati nātidhāvati . Dhamman tiV2.227 paṭiccasamuppādapāḷiṃ . Atthan ti tadatthaṃ . Hetu , hetuphalāni vā ayamettha hetu dhammo , idamettha hetuphalaṃ atthoti . Dhamman ti vā dhammataṃ . Yathā eke ‘‘ uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātū ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) suttapadassa atthaṃ micchā gāhentā ‘‘ nicco paṭiccasamuppādo ’’ ti paccayākāradhammaṃ micchā dīpenti , evaṃ adīpetvā heṭṭhā vuttanayeneva attano phalaṃ pati kāraṇassa vavatthitasabhāvaṃ dīpentena . Yathā ca eke ‘‘ anirodhaṃ anuppādan ’’ tiādinā paṭiccasamuppādassa atthaṃ micchā gāhenti , evaṃ gāhe akatvā vuttanayeneva aviparītaṃ atthaṃ saṅgāhentena . ‘‘ Dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā ’’ ti vuttamatthaṃ parivattetvā puna ‘‘ pubbante aññāṇan ’’ tiādīhi ( dha . sa .1067) aparehipi pariyāyehi niddisantenaM2.242 . ‘‘ Saṅkhārā iminā pariyāyena bhavoti vuccanti , taṇhā iminā pariyāyena upādānan ’’ tiādinā niddisantenāti ca vadanti . Pakatiyāti yathāvuttavidhānaṃ anāmasitvā kevalameva .

Saccan ti catusaccaṃ . Sattoti sattasuññatāti vadanti , sattasuññesu pana saṅkhāresu sattavohāro , sattatthakiccasiddhi ca . Paccayākārameva cāti paccayākāro eva ca , ma -kāro padasandhikaro . Paccayadhammānaṃ attanoyeva phalassa paccayabhāvo paṭiccasamuppādoti attho .

Tasmāti vuttanayena atthavaṇṇanāya kātabbattā , dukkarattā ca patiṭṭhaṃ nādhigacchāmīti yattha ṭhitassa vaṇṇanā sukarā hoti , tassā patiṭṭhābhūtaṃ taṃ nayaṃ attanoyeva ñāṇabalena nādhigacchāmīti attho .

Nissayaṃ pana ācikkhanto ‘‘ sāsanaṃ panidan ’’ tiādimāha . Idha sāsanan ti pāḷidhammamāha , paṭiccasamuppādameva vā . So hi anulomapaṭilomādinānādesanānayapaṭimaṇḍito abbocchinno ajjāpi pavattatīti nissayo hoti . Tadaṭṭhakathāsaṅkhāto ca pubbācariyamaggo .

‘‘ Taṃ suṇātha samāhitā ’’ ti ādarajanane , ussāhane ca kiṃ payojananti ce , taṃ dassento āha ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi .

Aṭṭhi katvāti atthaṃ katvā . Yathā vā na nassati , evaṃ aṭṭhigataṃ viya karonto aṭṭhiṃ katvā . Pubbakālato aparakāle bhavaṃ pubbāpariyaṃ . Visesan ti paṭhamārambhato pabhuti khaṇe khaṇe ñāṇavisesaṃ , kilesakkhayavisesañca labhatīti attho .

582. Desanābhedatoti desanāvisesato . Atthato , lakkhaṇādito , ekavidhādito ca atthalakkhaṇekavidhāditoV2.228 . Aṅgānañca vavatthānāti avijjādīnaṃ dvādasannaṃ aṅgānaṃ vavatthānadassanato .

Kammavipākakilesavaṭṭānaṃ mūlakāraṇattā , ādito vuttattā ca avijjā paṭiccasamuppādassa mūlaṃ .

Tattha valliyā mūle diṭṭhe tato pabhuti valliharaṇaṃ viya paṭiccasamuppādassa mūle diṭṭhe tato pabhuti paṭiccasamuppādadesanāti upamāsaṃsandanā na kātabbā . Na hi bhagavato idameva diṭṭhaṃ , idaṃ adiṭṭhanti vibhajanīyaṃ atthi sabbassa diṭṭhattā . Mūlato pabhuti pana valliharaṇaṃ viya mūlato pabhuti paṭiccasamuppādadesanā katāti idamettha sāmaññaṃM2.243 adhippetaṃ , bodhaneyyajjhāsayavasena vā bodhetabbabhāvena mūlādidassanasāmaññaṃ yojetabbaṃ .

Tassāti – ‘‘ Sa kho so , bhikkhave , kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito … pe … rajanīyehi . So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati , appiyarūpe rūpe byāpajjati , anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso , tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti , yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti . So evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā , so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati , ajjhosāya tiṭṭhatī ’’ ti ( ma . ni .1.408)– Evaṃ vuttassa . Evaṃ sotadvārādīsupi . Tassa abhinandatoti sappītikataṇhāya abhimukhabhāvena nandato . Abhivadatoti ‘‘ aho sukhaṃ , aho sukhan ’’ ti vacībhedakaraṇapavattāya balavataṇhāya ‘‘ ahaṃ , mamā ’’ ti abhivadato . Tato balavatiyā mocetuṃ asakkuṇeyyatāya ajjhosāya tiṭṭhato . Tatopi balavatī pana upādānabhūtā taṇhā nandī . Ettha ca abhinandanādinā taṇhā vuttā , nandivacanena tappaccayaṃ upādānaṃ catubbidhampi nanditātadavippayogatāhi , taṇhādiṭṭhābhinandanabhāvehi cāti veditabbaṃ .

Jātipaccayā jarāmaraṇan tiādikañca tattheva mahātaṇhāsaṅkhayasutte vuttaṃ .

VipākavaṭṭabhūteV2.229 paṭisandhipavattiphassādike kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya ‘‘ cattāro āhārā taṇhānidānā ’’ tiādi vuttaṃ . Vaṭṭūpathambhakā pana itarepi āhārā taṇhāpabhave tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti ‘‘ taṇhānidānā ’’ ti vattuṃ vaṭṭanti .

583. TatoM2.244 tatoti catubbidhāsu desanāsu tato tato desanato .

Ñāyappaṭivedhāya saṃvattatīti ñāyoti maggo , so eva vā paṭiccasamuppādo ‘‘ ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.41;5.1024) vacanato . Sayameva hi so samantabhaddakattā tathā tathā paṭivijjhitabbattā tāya tāya desanāya attano paṭivedhāya saṃvattati . Catubbidhagambhīrabhāvappattiyāti dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīresu patiṭṭhādhigamanena patiṭṭhitattāti attho . Samantabhaddakatā , desanāvilāsappatti ca catunnampi desanānaṃ samānaṃ kāraṇanti visesakāraṇaṃ vattukāmo āha ‘‘ visesato ’’ ti .

Assāti assa bhagavato desanā , assa vā paṭiccasamuppādassa desanāti yojetabbaṃ . Pavattikāraṇavibhāgo avibhattasabhāvā avijjādayova , kāraṇanti vā gahitānaṃ pakatiādīnaṃ , avijjādīnañca akāraṇatā , kāraṇatā ca . Tattha sammūḷhā keci akāraṇaṃ kāraṇanti gaṇhanti , keci na kiñci kāraṇaṃ bujjhantīti tesaṃ yathāsakehi anurūpehi kāraṇehi saṅkhārādi pavattisandassanatthaṃ , saṃsārappavattisandassanatthanti attho . Pavattiādīnavapaṭicchādikā avijjā ādi , tato saṅkhārā uppajjanti , tato viññāṇanti evaṃ pavattiyā uppattikkamasandassanatthaṃ , gabbhaseyyakādivasena vā tattha tattha bhave attabhāvassa uppajjanānupubbisandassanatthañca anulomadesanā pavattāti . Itarāsaṃ tadatthatāsambhavepi na tāsaṃ tadatthameva pavatti atthantarasabbhāvato . Ayaṃ pana tadatthā evāti etissā tadatthatā vuttā .

Anuvilokayato yo sambodhito pubbabhāge taṃtaṃpaccayuppannāvabodhasaṅkhāto pubbabhāgapaṭivedho pavatto , tadanusārena tadanugamena jarāmaraṇādikassa jātiādikāraṇaṃ yaṃ adhigataṃ , tassa sandassanatthaṃ ayaṃ paṭilomadesanā pavattā . Anuvilokayato paṭilomadesanā pavattāti vā sambandho . Desentopi hi bhagavā kicchāpannaṃ lokaṃ anuviloketvā pubbabhāga … pe … sandassanatthaṃ desesīti .

Āhārataṇhādayo paccuppannaddhā , saṅkhārāvijjā atītaddhāti iminā adhippāyenāhaV2.230 ‘‘ yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā ’’ ti . Āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā , taṇhādayo paccuppannoM2.245 , saṅkhārāvijjā atītoti . Paccakkhaṃ pana phalaṃ dassetvā tannidānadassanavasena phalakāraṇaparamparadassanaṃ yujjatīti āhārā purimataṇhāya uppāditā paccuppanno addhā , taṇhādayo atīto , saṅkhārāvijjā tatopi atītataro saṃsārassa anādibhāvadassanatthaṃ vuttoti . Yāva atītaddhānan ti yāva atītataraṃ addhānanti attho yuttoti . Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā vā cattāro āhārā ‘‘ āhāretītāhaṃ na vadāmi … pe … evaṃ pana maṃ avadantaṃ yo evaṃ puccheyya ‘ kissa nu kho , bhante , viññāṇāhāro ’ ti , esa kallo pañho , tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ , viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā ’’ ti ( saṃ . ni .2.12) vacanato , taṃsampayuttattā phassacetanānaṃ , tappavattihetuttā ca kabaḷīkārāhārassa . Tena hi upatthambhitarūpakāyassa , tañca icchantassa kāmaviññāṇāyūhanaṃ hoti . Bhojanañhi saddhādīnaṃ , rāgādīnañca upanissayoti vuttaṃ . Tasmā te kammavaṭṭasaṅgahitā āhārā paccuppanno addhāti imasmiṃ pariyāye purimoyeva attho yutto .

Atītaddhato pabhuti ‘‘ iti kho , bhikkhave , avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.2) atīte , tato parañca hetuphalapaṭipāṭiṃ paccakkhabhūtānaṃ āhārānaṃ nidānadassanavasena ārohitvā nivattanena vinā abujjhantānaṃ taṃsandassanatthaṃ sā ayaṃ desanā pavattāti attho .

Anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhutīti anāgatassa bhavassa hetubhūtānaṃ dhammānaṃ uppattito paṭṭhāya . Anāgataddhasandassanatthan ti anāgataddhuno appaṭivijjhantānaṃ apassantānaṃ paccakkhaṃ paccuppannaṃ hetuṃ dassetvā hetuphalaparamparāya tassa sandassanatthanti attho .

Ettha ca ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā , pariyosānato ca paṭṭhāya yāva ādi pavattā desanā dvādasaṅgā , tato eva tisandhi catusaṅkhepā . Majjhato paṭṭhāya yāva ādi pavattā desanā aṭṭhaṅgā dvisandhi tisaṅkhepā . Majjhato pana paṭṭhāya yāva pariyosānā pavattā desanā chaḷaṅgā dvisandhi tisaṅkhepā . ‘‘ Saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.53,57) majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānā pavattā desanā ekasandhi dvisaṅkhepā . Evaṃ ayaṃ anekaṅgā evaM2.246 paṭiccasamuppādadesanā āgatā . Ekaṅgavasenāpi ca paṭiccasamuppādadesanā labbhateva . Yathāha – ‘‘ Tatra , bhikkhave , sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasiV2.231 karoti ‘ iti imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idaṃ uppajjati . Imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’ ti . Sukhavedaniyaṃ , bhikkhave , phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā ’’ ti ( saṃ . ni .2.62)– Ādi . Ettha hi ‘‘ phassapaccayā ’’ ti ettako eva paṭiccasamuppādo vutto . Tenetaṃ viññāyati ‘‘ ekaṅgapaṭiccasamuppādo ’’ ti .

Tattha imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti . Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjatīti attho . Imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti avijjādīnaṃ abhāve saṅkhārādīnaṃ abhāvassa , avijjādīnaṃ nirodhā saṅkhārādīnaṃ nirodhassa ca vacanena purimasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito hoti ‘‘ imasmiṃ sati eva , na asati , imassa uppādā eva , na nirodhā ’’ ti . Tenetaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ . Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgādhigamena āyatiṃ anuppādo appavatti . Tathā hi vuttaṃ ‘‘ avijjāyatveva asesavirāganirodhā ’’ tiādi ( mahāva .1; udā .3). Nirodhavirodhī ca uppādo , yena so uppādavirodhibhāvena vutto ‘‘ imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti , tenetaṃ dasseti ‘‘ anirodho uppādo nāma , so cettha atthibhāvotipi vuccatī ’’ ti . ‘‘ Imasmiṃ sati idaṃ hotī ’’ ti idameva hi lakkhaṇaṃ pariyāyantarena ‘‘ imassuppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti , tasmā na dharamānataṃyeva sandhāya ‘‘ imasmiṃ satī ’’ ti vuttaṃ , atha kho maggena aniruddhabhāvañcāti viññāyati . Yasmā ca ‘‘ imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti ( udā .2) dvidhāpi uddiṭṭhalakkhaṇassa nirodhassa niddesaṃ vadantena ‘‘ avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho ’’ tiādinā ( mahāva .1; udā .3) nirodhoM2.247 eva vutto , tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti . Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti . Tato na idha attalābhamattaṃ uppādoti adhippeto , atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvitotiV2.232 evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññaṃ visesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ . Ko panāyaṃ anirodho nāma , yo atthibhāvo , uppādoti ca vuccatīti ? Appahīnabhāvo , anibbattitaphalatāppahīnārahatāhi phaluppādanārahatā ca . Ye tehi pahātabbā akusalā dhammā , tesaṃ ariyamaggena asamugghātitabhāvo , ye pana na pahātabbā kusalābyākatā dhammā , yāni tesu saṃyojanāni akhīṇāsavānaṃ , tesaṃ aparikkhīṇatā ca . Asamugghātitānusayatāya hi sasaṃyojanākhandhappavatti paṭiccasamuppādo . Tathā hi vuttaṃ – ‘‘ Yāya ca , bhikkhave , avijjāya nivutassa bālassa , yāya ca taṇhāya sampayuttassa ayaṃ kāyo samudāgato , sā ceva avijjā bālassa appahīnā , sā ca taṇhā aparikkhīṇā . Taṃ kissa hetu ? Na , bhikkhave , bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya , tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti , so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā jarāmaraṇenā ’’ ti ( saṃ . ni .2.19)– Ādi . Khīṇasaṃyojanānaṃ pana avijjāya abhāvato saṅkhārānaṃ , taṇhupādānānaṃ abhāvato upādānabhavānaṃ na sambhavoti vaṭṭassa upacchedo paññāyati . Tenevāha – ‘‘ Channantveva , phagguna , phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā phassanirodho , phassanirodhā vedanānirodho ’’ ti ( saṃ . ni .2.12)– Ādi . Na hi aggamaggādhigamato uddhaṃ yāva parinibbānā saḷāyatanādīnaṃ appavatti , atha kho natthitā , nirodhasaddavacanīyatā , khīṇasaṃyojanatāti nirodho vutto . Apica cirakatampi kammaṃ anibbattitaphalatāya , appahīnārahatāya ca phalārahaṃ santaṃ eva nāma hoti , na nibbattitaphalaṃ , nāpiM2.248 pahīnārahanti phaluppattipaccayānaṃ avijjāsaṅkhārādīnaṃ vuttanayena phalārahabhāvo anirodhoti veditabbaṃ . Evaṃ aniruddhabhāveneva hi yena vinā phalaṃ na sambhavati , taṃ kāraṇaṃ atītādipi ‘‘ imasmiṃ satī ’’ ti iminā vacanena vuttaṃ . Tato eva ca avusitabrahmacariyassa appavattidhammataṃ anāpanno paccayuppādo kālabhedaṃ anāmasitvā anivattitāyaV2.233 eva ‘‘ imassuppādā ’’ ti vutto . Atha vā avasesapaccayasamavāye avijjamānassāpi vijjamānassa viya pageva vijjamānassa yā phaluppattiabhimukhatā , sā ‘‘ imassuppādā ’’ ti vuttā . Tadā hi tato phalaṃ uppajjatīti tadavatthaṃ kāraṇaṃ phalassa uppādanabhāvena upaṭṭhitaṃ uppatitaṃ nāma hoti , na vijjamānampi atadavatthanti tadavatthatā uppādoti veditabbā . Tattha ‘‘ satī ’’ ti iminā vijjamānatāmattena paccayabhāvaṃ vadanto abyāpārataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti . Uppādāti uppattidhammataṃ , asabbakālabhāvitaṃ , phaluppattiabhimukhatañca dīpento aniccataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti . ‘‘ Sati , na asati , uppādā , na nirodhā ’’ ti pana hetuatthehi bhummanissakkavacanehi samatthitaṃ nidānasamudayajātipabhavabhāvaṃ paṭiccasamuppādassa dasseti . Hetuatthatā cettha bhummavacane yassa bhāvena tadavinābhāviphalassa bhāvo lakkhīyati , tattha pavattiyā veditabbā , yathā adhanānaṃ dhane ananuppadīyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi ( dī . ni .3.91), nipphanne sasse subhikkhaṃ jāyatīti ca . Nissakkavacanassāpi hetuatthatā phalassa pabhave pakatiyañca pavattiyā , yathā ‘‘ kalalā hoti abbudaṃ , abbudā jāyate pesī ’’ ti ( saṃ . ni .1.235; kathā .692),‘‘ himavatā gaṅgā pabhavati , siṅgato saro jāyatī ’’ ti ca . Avijjādibhāvena ca tadavinābhāvisaṅkhārādibhāvo lakkhīyati , avijjādīhi ca saṅkhārādayo pabhavanti , pakarīyanti cāti tesaṃ pabhavo , pakati ca , tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘‘ imasmiṃ sati imassuppādā ’’ ti hetuatthā bhummanissakkaniddesā katā . Yasmā cettha ‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti saṅkhepena uddiṭṭhassa paṭiccasamuppādassa ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādiko niddeso , tasmā yathāvutto atthibhāvo , uppādo ca tesaṃM2.249 tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvoti viññāyati . Na hi aniruddhatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ , uppādañca anivattasabhāvatāsaṅkhātaṃ , udayāvatthatāsaṅkhātaṃ vā ‘‘ satiyeva , na asati , uppādā eva , na nirodhā ’’ ti antogadhaniyamehi vacanehi pakāsitaṃ muñcitvā añño paccayabhāvo nāma atthi , tasmā yathāvutto atthibhāvo , uppādo ca paccayabhāvoti veditabbo . Yepi hi paṭṭhāne āgatā hetuādayo catuvīsati paccayā , tepi etasseva paccayabhāvassa visesāti veditabbā . Tathā yvāyaṃ mūlahetunidānasambhavapabhavādipariyāyehiV2.234 , uppādaṭṭhiti pavattaṭṭhiti nimittaṭṭhiti āyūhanaṭṭhiti saṃyogaṭṭhiti palibodhaṭṭhitītiādipariyāyehi ca pakāsito kāraṇattho , sopi ettheva antogadhoti daṭṭhabbo .

584. Mūlakāraṇasaddaṃ apekkhitvā na akāraṇan ti napuṃsakaniddeso , akāraṇāti attho .

Akāraṇaṃ yadi siyā , suttaṃ paṭibāhitaṃ siyāti dassento ‘‘ āsavasamudayā ’’ ti suttaṃ āharati .

Pariyāyo kāraṇaṃ .

Vaṭṭakathāya sīsabhāvo vaṭṭahetuno kammassāpi hetubhāvo .

Tattha bhavataṇhāyapi hetubhūtā avijjā , tāya paṭicchāditādīnave bhave taṇhāya uppajjanato avijjā visesena sīsabhūtāti ‘‘ mūlakāraṇan ’’ ti vuttā .

Purimāya koṭiyā apaññāyamānāya uppādavirahato niccataṃ gaṇheyyāti āha ‘‘ evaṃ cetaṃ , bhikkhave , vuccatī ’’ tiādi .

Tena ito pubbe uppannapubbatā natthīti apaññāyanato purimakoṭiapaññāyanaṃ vuttanti imamatthaṃ dasseti .

585. Avijjātaṇhāhetukkamena phalesu vattabbesu ‘‘ sugatiduggatigāmino ’’ ti vacanaṃ saddalakkhaṇāvirodhanatthaṃ . Pūjitassa hi dvande pubbanipāto .

Savarā kira maṃsassa aṭṭhinā alagganatthaṃ punappunaṃ tāpetvā koṭṭetvā uṇhodakaṃ pāyetvā virittaṃ sūnaṃ aṭṭhito muttamaṃsaṃ gāviṃ mārenti . Tenāha ‘‘ aggisantāpā ’’ tiādi .

Tattha yathā vajjhagāvī ca avijjābhibhūtatāya yathāvuttaṃ uṇhodakapānaṃ ārabhati , evaṃ puthujjano yathāvuttaṃ duggatigāmikammaṃ .

Yathā pana sā uṇhodakapāne ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena sītudakapānaṃ ārabhati , evaṃ puthujjano avijjāya nātibalavabhāvato duggatigāmikamme ādīnavaṃ disvā taṇhāvasenaM2.250 sugatigāmikammaṃ ārabhati .

Dukkhe hi avijjaṃ taṇhā anuvattati , sukhe taṇhaṃ avijjāti .

586. Katthaci sutte . Ekadhammamūlikaṃ desanan ti avijjātaṇhāsu ekoyeva dhammo mūlaṃ etissāti ekadhammamūlikā , taṃ , tattha ekaṃ eva dhammaṃ mūlaṃ katvā paṭiccasamuppādadesanaṃ desetīti attho .

Upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā , kāraṇaṃ , avijjā upanisā etesanti avijjūpanisā .

Assādānupassinoti upādāniyesu tebhūmakadhammesu visayabhūtesu assādetabbato assādasaññitaṃV2.235 sukhasomanassaṃ anupassanasīlassa .

Appahīnāvijjatāya bālalakkhaṇayogena bālassa . Evan ti avijjānivutattā , taṇhāsaṃyuttattā ca . Ayaṃ kāyoti ayaṃ mamañceva tumhākañca paccakkhabhūto saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ . ‘‘ Saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti ( mahāva .1; udā .1) vacanato phassakāraṇañcetaṃ vuccatīti āyatanacchakkaṃ vā . Samudāgatoti uppanno . Bahiddhā ca nāmarūpan ti bahiddhā saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ , saḷāyatanāni vā . Itthetan ti itthaṃ etaṃ . Attano ca paresañca pañcakkhandhā dvādasāyatanāni dvārālambanabhāvena vavatthitāni dvayaṃ nāmāti attho . Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā , idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni , mahādvayaṃ nāma kiretanti vuttaṃ . Ayamettha adhippāyo – aññattha ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ tiādinā ( ma . ni .1.204,400;3.421,425,426; saṃ . ni .2.44;4.60; kathā .465) cakkhu ceva rūpā ca … pe … mano ceva dhammā cāti vuttāni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā . Idha pana ‘‘ ayañceva kāyo ’’ ti cakkhādinissaye sesadhamme cakkhādinissite eva katvā vuttaṃ cakkhādikāyaṃ ekattena ‘‘ ajjhattikāyatanan ’’ ti gahetvā ,‘‘ bahiddhā ca nāmarūpan ’’ ti vuttaṃ rūpādiārammaṇaṃ ekatteneva ‘‘ bāhirāyatanan ’’ ti tāni ajjhattikabāhirāni āyatanāni paṭicca phasso vutto , tasmā mahādvayametanti . Evañca katvā attano ca parassa ca pañcahi khandhehi , chahi āyatanehi cāti ayamattho dīpetabbovāti vuttaṃ . ‘‘ Ayaṃ kāyo ’’ ti hi vuttāni sanissayāni cakkhādīni attano pañcakkhandhā ,‘‘ bahiddhā nāmarūpan ’’ ti vuttāni rūpādīniM2.251 paresaṃ . Tathā ayaṃ kāyo attano cha ajjhattikāni āyatanāni , bahiddhā nāmarūpaṃ paresaṃ bāhirānīti . Aññathā ajjhattikāyatanamatte eva ‘‘ ayaṃ kāyo ’’ ti vuttena ajjhattikāyatanāneva attano pañcakkhandhā hontīti attano ca paresañca pañcahi khandhehi dīpanā na sambhaveyyāti . Saḷevāyatanānīti saḷeva phassakāraṇāni , yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti . Ādi -saddena ‘‘ etesaṃ vā aññatarena . Avijjānīvaraṇassa , bhikkhave , paṇḍitassa taṇhāya sampayuttassā ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.19) yojetabbaṃ . Imasmiñhi sutte saṅkhāre avijjātaṇhānissite eva katvā kāyaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanāni gahetvā tasmiṃ kāye saḷāyatanānaṃ phassaṃ taṃnissitamevaV2.236 katvā vedanāya visesapaccayabhāvaṃ dassentena bhagavatā bālapaṇḍitānaṃ atītaddhāvijjātaṇhāmūlako vedanānto paṭiccasamuppādo dassito . Puna ca bālapaṇḍitānaṃ visesaṃ dassentena – ‘‘ Yāya ca , bhikkhave , avijjāya nivutassa bālassa , yāya ca taṇhāya sampayuttassa ayaṃ kāyo samudāgato , sā ceva avijjā bālassa appahīnā , sā ca taṇhā aparikkhīṇā . Taṃ kissa hetu ? Na , bhikkhave , bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya . Tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti , so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā … pe … dukkhasmāti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .2.19)– Vedanāpabhavaṃ sāvijjaṃ taṇhaṃ dassetvā , upādānabhave ca tannissite katvā ‘‘ kāyūpago hotī ’’ tiādinā jātiādike dassentena paccuppannahetusamuṭṭhānato pabhuti ubhayamūlavasena paṭiccasamuppādo vutto , tabbipariyāyena ca paṇḍitassa paccuppannahetuparikkhayato pabhuti ubhayamūlako paṭilomapaṭiccasamuppādoti .

587. Pūretun ti vaḍḍhetuṃ , upacinitunti attho .

Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avijjā ‘‘ avindiyaṃ vindatī ’’ ti vuttā , tathā visesapaccayo vindiyassa na hotīti ‘‘ vindiyaṃ na vindatī ’’ ti ca .

Attanissitāni katvāM2.252 cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ . Sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā aviditaṃ aññātaṃ karoti . Antavirahite javāpetīti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena a-kāra vi-kāra ja-kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ , ja-kārassa ca dutiyassāgamaṃ katvā ‘‘ avijjā ’’ ti vuttaṃ . Byañjanatthaṃ vatvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ . Cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘‘ idaṃ vatthu , idaṃ ārammaṇan ’’ ti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā . Vatthārammaṇasabhāvachādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa , jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannacchādanaṃ veditabbaṃ .

ApaccakkhitvātiV2.237 paccakkhānaṃ akatvā apaṭikkhipitvā .

Upakārakaṭṭho paccayaṭṭho yathā piṇḍapātādi sarīrassa .

Saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā saṅkhataṃ hoti , evaṃ abhisaṅkharonti .

Saṅkhārasaddaggahaṇena āgatā saṅkhārā saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā . Yadipi avijjāpaccayā saṅkhārāpi saṅkhārasaddena āgatā , te pana imissā desanāya padhānāti visuṃ vuttā , tasmā ‘‘ duvidhā ’’ ti ettha saṅkhārasaddena āgatasaṅkhāresu abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ vajjetvā tadaññe saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā yojetabbā . Saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārāti vā samudāyo vutto . Tadekadesā ca idha vaṇṇetabbabhāvena gahitā avijjāpaccayā saṅkhārā , tasmā vaṇṇetabbasabbasaṅgāhakavasena duvidhatā vuttāti veditabbā .

‘‘ Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro ’’ tiādinā ( ma . ni .1.464) vitakkavicāraassāsapassāsasaññāvedanāvacīsaṅkhārādayo vuttā , na avijjāpaccayā saṅkhāresu vuttā kāyasañcetanādayo .

Saṅkhatasaṅkhārā nāma yathāsakaṃ paccayehi saṅkhatattā .

Satipi paccayanibbattānaṃ sabbesampi saṅkhatabhāve ‘‘ mametaṃ phalan ’’ ti tatthābhimukhena viya kammunā nibbattitattā tebhūmakavipākakaṭattārūpesu sātisayo saṅkhatabhāvoti adhippāyena aṭṭhakathāyaṃ ( visuddhi .2.587) kammanibbattānaṃ abhisaṅkhatasaṅkhāratā vuttā . Pāḷiyaṃ pana tathā āgataṭṭhānassa abhāvato ‘‘ tepiM2.253 … pe … ettheva saṅgahaṃ gacchantī ’’ ti vuttaṃ .

Aniccā vata saṅkhārāti vuttā ubhuādisamuṭṭhānāpi sabbadhammā . Abhisaṅkharaṇakasaṅkhāroti vuccati attano phalassa abhisaṅkharaṇato .

Kāyapayogasamuṭṭhāpanavīriyaṃ kāyikavīriyaṃ . Abhisaṅkhārassāti payogavegassa .

Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro . Kāyena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāro . Cittena saṅkharīyati , cittaṃ vā saṅkharotīti cittasaṅkhāro . Saṅkhepato pana sabbepi yathārahaṃ saṅkharonti , saṅkharīyantīti ca saṅkhārāti veditabbā .

Vuttan ti saṅkhāraṭṭhapaccayaṭṭhādimāha .

Namatīti ekantasārammaṇatāya ārammaṇābhimukhaṃ namati .

Paritassatīti pipāsati , taṇhāparitāpatāya vā vicalati .

Upādiyatīti daḷhaṃ ādiyati .

Bhavatīti upapattibhavaṃ sandhāyāha . Bhāvayatīti kammabhavaṃ .

Cuti khandhānaṃ maraṇanti ‘‘ maranti etenā ’’ ti vuttaṃ .

Dukkhā vedanāV2.238 uppādadukkhā , ṭhitidukkhāti ca katvā ‘‘ dvedhā khaṇatī ’’ ti vuttaṃ .

Āyāso parissamo visādo .

Niddiṭṭhanayadassanan ti yathāniddiṭṭhavidhisandassanaṃ .

Kevala -saddo asammissavācako ca hoti ‘‘ kevalā sālayo ’’ tiādīsu , niravasesavācako ca ‘‘ kevalā aṅgamagadhā ’’ tiādīsu , tasmā dvidhāpi atthaṃ vadati . Tattha asammissassāti sukharahitassa . Na hi ettha kiñci uppādavayarahitaṃ atthi . Sakalassāti sabbabhavādigatassa , sabbakālikassa ca .

588.‘‘ Lakkhaṇekavidhādito ’’ ti ettha ādi -saddo paccekaṃ parisamāpetabboti dassento āha ‘‘ lakkhaṇādito ’’ ti .

Sampayutte , taṃsamaṅgipuggale vā sammohayatīti sammohanarasā . Ārammaṇasabhāvassa chādanaṃ hutvā gayhatīti chādanapaccupaṭṭhānā . ‘‘ Āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.103) vacanato āsavapadaṭṭhānā .

Paṭisandhijananatthaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti āyūhanarasā . Rāsikaraṇaṃ vā āyūhanaṃ . Cetanāsabhāvattā cetanā hutvā gayhatīti cetanāpaccupaṭṭhānā .

Nāmarūpassa purecārikabhāvena pavattatīti pubbaṅgamarasaṃ . Purimabhavena saddhiṃ ghaṭanaṃ hutvā gayhatīti paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ .

Viññāṇena saha , aññamaññañca sampayujjatīti sampayogarasaṃ . Samaṃ pakārehi yogoM2.254 sampayogo . Visuṃ abhāvo avinibbhogo .

Rūpaṃ sampayogābhāvato vikiratīti vikiraṇarasaṃ . Tato eva hi pisiyamānā taṇḍulādayo vikiranti , cuṇṇībhūtā viddhaṃsanti , nāmassa kadāci kusalādibhāvopi atthīti tato visesanatthaṃ ‘‘ abyākatapaccupaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Acetano abyākato ’’ ti ( visuddhi .1.311; vibha . aṭṭha .173) ettha viya anārammaṇatā vā abyākatatā daṭṭhabbā .

Āyatanalakkhaṇan ti ghaṭṭanalakkhaṇaṃ , āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā . Dassanassa yathāsakaṃ visayaggahaṇassa karaṇato dassanarasaṃ . ‘‘ Dassanādirasan ’’ ti pana sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ . Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ yathārahaṃ viññāṇamanoviññāṇadhātūnanti adhippāyo . Vatthuggahaṇañcettha cakkhādipañcakāpekkhaṃ .

Akusalavipākupekkhāya aniṭṭhabhāvato dukkhena , itarāya iṭṭhabhāvato sukhena saṅgahitattā ‘‘ sukhadukkhapaccupaṭṭhānā ’’ ti vuttaṃ .

Dukkhasamudayattā hetulakkhaṇā taṇhā . ‘‘ Tatratatrābhinandinī ’’ ti ( ma . ni .1.91,460; saṃ . ni .5.1081; vibha .203; mahāva .14) vacanato abhinandanarasā . Cittassa , puggalassa vā rūpādīsu atittabhāvo hutvā gayhatīti atittabhāvapaccupaṭṭhānā .

Amuñcanarasaṃ taṇhādiṭṭhābhinivesavasena . TaṇhādaḷhattaṃV2.239 hutvā kāmupādānaṃ , sesāni diṭṭhi hutvā upaṭṭhahantīti taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ .

Kammupapattibhavavasena bhavassa lakkhaṇādayo yojetabbā .

589. Mohādibhāvatoti ettha ādi -saddena ananubodhādīnaṃ saṅgaho . Dukkhādīsu aññāṇavasena appaṭipatti , asubhādīsu subhādivipallāsavasena micchāpaṭipatti . Diṭṭhivippayuttavasena vā appaṭipatti , diṭṭhisampayuttavasena micchāpaṭipatti .

Dvārārammaṇatoti dvārato , ārammaṇato ca chasu dvāresu , chasu ārammaṇesu ca pavattanato . Ayaṃ pana vibhāgo na avijjāya eva , aññesupi paṭiccasamuppādaṅgesu arūpadhammānaṃ labbhatīti āha ‘‘ sabbesupī ’’ ti .

Vipākadhammadhammādibhāvatoti ettha ādi -saddena nevasekkhānāsekkhasaṃyojaniyādibhāve saṅgaṇhāti .

Catuyonisaṃvattanatoti catuyonipariyāpannattabhāvanibbattanato .

LokiyavibhāgādibhāvatotiM2.255 ettha ādi -saddena abyākatasappaccayasaṅkhatādibhāve saṅgaṇhāti .

Sahetukāhetukāditoti ādi -saddena sasaṅkhārāsaṅkhārādibhede saṅgaṇhāti .

Kāmaṃ nāmarūpaṃ paccuppannaddhavasena vuccati , tathāpi yathā paccuppannaṃ , evaṃ atītānāgatampīti addhadvayapariyāpannassāpi nayato gahetabbattā vuttaṃ ‘‘ atītādito tividhan ’’ ti .

Sañjātisamosaraṇaṭṭhānatoti viññāṇataṃsampayuttadhammānaṃ uppattipavattidesabhāvato .

‘‘ Bhūtappasādaviññāṇato ’’ ti pāṭho yutto . ‘‘ Viññāṇādito ’’ ti pana paṭhanti . Ekasesanayena bāhirāyatanassāpi saṅgahe sati ādi-saddena tassa saṅgahitatā daṭṭhabbā .

Nobhayagocaran ti manāyatanamāha . Na hi arūpadhammānaṃ desavasena āsannatā , dūratā vā atthi aviggahattā , tasmā manāyatanassa gocaro manāyatanaṃ sampatto , asampatto vāti na vuccati .

Phassādīnampīti ettha phasso tāva phusanasabhāvato , lokiyasāsavādibhāvato ca ekavidho . Paṭighasamphassaadhivacanasamphassabhedato , sahetukādibhāvato ca duvidho . Bhavattayapariyāpannato , vedanāttayasampayogatoV2.240 , ahetukaduhetukatihetukato ca tividho . Yonigativasena catubbidho , pañcavidho ca . Vedanā anubhavanalakkhaṇato , lokiyasāsavādibhāvato ca ekavidhā . Pañcadvārikamanodvārikabhedato duvidhā . Sukhādibhedato tividhā . Yonigativasena catubbidhā , pañcavidhā ca . Chaḷārammaṇabhedato chabbidhā . Taṇhā lokassa samudayabhāvato ekavidhā . Duvidhā diṭṭhisampayuttavippayuttabhāvato . Tividhā kāmabhavavibhavataṇhābhedato . Catubbidhā catumaggapaheyyato . Pañcavidhā rūpābhinandanādibhāvato . Chabbidhā chataṇhākāyabhedato . Upādānaṃ ekavidhaṃ daḷhaggāhabhāvato . Duvidhaṃ taṇhādiṭṭhibhedato . Tividhaṃ bhavattayūpanissayabhāvato . Catubbidhaṃ kāmupādānādibhedato . Pañcavidhaṃ pañcagatisaṃvattanato . BhavoM2.256 ekavidho lokiyasāsavādibhāvato . Duvidho kammupapattibhedato . Tividho kāmabhavādibhedato . Catubbidho caturupādānapaccayato . Pañcavidho pañcagatisaṃvattanato . Chabbidho kāmakammabhavādibhedato . Sattavidho sattaviññāṇaṭṭhitisaṅgahato . Aṭṭhavidho caturupādānapaccayakammabhavādibhedato . Navavidho kāmabhavādibhedato . Jāti ekavidhā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattibhāvato . Duvidhā rūpakkhandhasaṅkhārakkhandhasaṅgahato . Tividhā bhavattayapariyāpannato . Yonigativasena catubbidhā , pañcavidhā ca . Iminā nayena jarāmaraṇādīnampi ekavidhādibhāvo veditabbo .

590. Sokādīnampi gahitattā aṅgabahuttappasaṅge ‘‘ dvādasevā ’’ ti aṅgavavatthānaṃ veditabbaṃ . Na hi sokādayo aṅgabhāvena vuttā , phalena pana kāraṇaṃ avijjaṃ mūlaṅgaṃ dassetuṃ te vuttā .

Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavantīti sokādīnaṃ jarāmaraṇakāraṇatā vuttā , na pana ‘‘ kāyikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho ’’ ti ca sutte jarāmaraṇanimittañca dukkhaṃ saṅgahitanti taṃ tannimittānaṃ jarāmaraṇabbhāhatassa sambhave sādhakabhāvena vuttaṃ .

Suttañca sokādīnaṃ avijjā kāraṇanti etasseva atthassa sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ , na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa . ‘‘ Assutavā puthujjano ’’ ti hi vacanena avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā , na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhanti .

Yasmā pana jarāmaraṇenevaV2.241 sokādīnaṃ ekasaṅkhepo kato , tasmā tesaṃ jātipaccayatā yujjati . Jarāmaraṇapaccayabhāve hi avijjāya ekasaṅkhepo kātabbo siyā . Jātipaccayā pana jarāmaraṇaṃM2.257 , sokādayo ca sambhavantīti tattha jarāmaraṇaṃ ekantikaṃ aṅgabhāvena gahitaṃ . Sokādayo pana rūpabhavādīsu abhāvato anekantikā kevalaṃ pākaṭena phalena avijjānidassanatthaṃ gahitā . Tena anāgate jātiyā sati tato parāya paṭisandhiyā hetuhetubhūtā avijjā dassitāti bhavacakkassa avicchedo dassito hotīti .

Aparo nayo jarāmaraṇampi paccayo , aññathā dvādasaṅgāni na paripūrenti . Kassa pana so paccayo ? Sokādīnaṃ . Yadi evaṃ kasmā ‘‘ jarāmaraṇapaccayā sokādayo sambhavantī ’’ ti avatvā ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ , sokādayo ca sambhavantī ’’ ti vuttanti ? Yasmā tadaññenapi dukkhadhammena phuṭṭhassa te sambhavanti , tasmā appahīnasaṃyojanassāpi tesaṃ tappaccayatā na ekaṃsikāti jātipaccayatāva vuttā . Atha vā jarāmaraṇaggahaṇena upapattibhavo saṅgahito . Upādinnakkhandhaparipāko hi āyuno saṃhāni , indriyānaṃ paripāko ca jarā , tesañca bhedo maraṇanti . Sati ca upapattibhave tattha katupacitaṃ , porāṇaṃ vā kammaṃ kammabhavo , kammādiupaṭṭhāne cutianantaraṃ paṭisandhiṃ janetīti upapattibhavo jātiyā paccayo , tasmā jarāmaraṇampi jātiyā paccayatāya paṭiccasamuppādo . Yasmā pana ‘‘ bhavapaccayā jātī ’’ ti ettheva upapattibhavassa jātiyā paccayatā saṅgahitā , tasmā vuttapariyāyasaṅgahato ca ‘‘ jarāmaraṇapaccayā jātī ’’ ti na vuttaṃ . Evaṃ jarāmaraṇassāpi paccayabhāvasiddhito paṭiccasamuppādatāti dvādasaṅgatā vavatthitāti veditabbā . Tenāha ‘‘ dvādasevā ’’ tiādi .

Ayaṃ tāvāti ‘‘ desanābhedato ’’ tiādinā vuttaṃ atthasaṃvaṇṇanaṃ sandhāyāha .

问题

选择版本

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)