Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

413. Itīti evaṃ vuttappakārenāti attho . Tena ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādinā ( dī . ni .1.244-245; ma . ni .1.384,431-433; pārā .12-14) yathādassitapāḷigatiṃ , tassā atthavivaraṇanayañca paccāmasati .
Saccesu viya ariyasaccāni khandhesu upādānakkhandhā antogadhā . Tadubhaye ca sabhāvato , samudayato , atthaṅgamato , assādato , ādīnavato , nissaraṇato ca yathābhūtaṃ sayambhuñāṇena avedi aññāsiV2.60 paṭivijjhi pavedesi vāti sātisayena pañcakkhandhāvabodhena bhagavāva thometabboti āha ‘‘ pañcakkhandhavidū ’’ ti .
Ñatvā viññeyyāti sambandho .
Tāsūti pañcasu abhiññāsu . Taggahaṇeneva ca paribhaṇḍañāṇānaṃ gahitattā ‘‘ pañcā ’’ ti vuttaṃ . Tenāha ‘‘ etāsu hī ’’ tiādi . Tattha paribhaṇḍañāṇānīti parivārañāṇāni . Yathā hi sinerussa parivāraṭṭhānāni yāni taṃsiddhiyā siddhāni mekhalaṭṭhānāni paribhaṇḍānīti vuccanti , evaṃ imānipi dibbacakkhusiddhiyā siddhāni tassa paribhaṇḍānīti vuttāni . Idhāgatānīti ettha idhāti yathādassitāni suttapadāni sandhāya vuttaṃ . TatoM2.64 aññesu pana sāmaññaphalādīsu manomayañāṇampi visuṃ abhiññāñāṇabhāvena āgataṃ .
‘‘ Tesū ’’ ti idaṃ paccāmasanaṃ kiṃ tikānaṃ , udāhu ārammaṇānanti ? Kiñcettha yadi tikānaṃ , tadayuttaṃ . Na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattanti . Atha ārammaṇānaṃ , tampi ayuttaṃ . Na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttanti . Yathā icchati , tathā bhavatu tāva tikānaṃ , nanu vuttaṃ ‘‘ na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattantī ’’ ti ? Nāyaṃ virodho tikavohārena ārammaṇānaṃyeva gayhamānattā . Atha vā pana hotu ārammaṇānaṃ , nanu vuttaṃ ‘‘ na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttan ’’ ti ? Ayampi na doso yathāvuttakāraṇenevāti .
414. Asatipi vatthubhede bhūmikālasantānabhedavasena bhinnesu sattasu ārammaṇesu . Tikavasena hesa bhedo gahito . Iddhividhañāṇassa maggārammaṇatāya abhāvato idha maggārammaṇatiko na labbhati .
Tan ti iddhividhañāṇaṃ .
Kāyaṃ cittasannissitaṃ katvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva . Upayogaladdhan ti laddhaupayogavacanaṃ . Dutiyāvibhattivasena vuttaṃ ‘‘ kāyaṃ pariṇāmetī ’’ ti . Tenāha ‘‘ rūpakāyārammaṇato ’’ ti , rūpakāyassa vaṇṇārammaṇatoti attho .
Tadeva cittan ti yadeva kāyavasena cittapariṇāmane vuttaṃ pādakajjhānacittaṃ , tadeva .
Rāmagāme cetiyaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu cetiyesu dhātuyo iddhiyā āharitvā rājagahe bhūmigharamaṇḍape kataṃ mahādhātunidhānaṃ . ‘‘ Ime gandhā ’’ tiādinā paccuppanne gandhādike gahetvāpi asussanādivisesayuttaṃV2.61 anāgatameva nesaṃ rūpaṃ adhiṭṭhānacittassa ārammaṇaṃ hoti anāgatādhiṭṭhānattā .
Vattaniyasenāsanaṃ nāma viñjhāṭaviyaṃ vihāro . Dadhirasan ti dadhimaṇḍo , taṃ adhiṭṭhahantassa anāgataṃ dadhivaṇṇaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Paccuppannārammaṇaṃ hoti paccuppannassa rūpakāyassa ārammaṇakaraṇato .
Sakāyacittānan ti attano kāyassa , cittassa ca .
415. Saddo ca paritto sabbassa rūpassa kāmāvacarabhāvato . Vijjamānamevāti vattamānaṃyeva .
416. SotāpannassaM2.65 cittan ti sotāpannassa āveṇikaṃ cittaṃ . Sakadāgāmissātiādīsupi eseva nayo . Yāva arahato netabban ti ‘‘ sakadāgāmī anāgāmino cittaṃ na jānāti , anāgāmī arahato ’’ ti evaṃ netabbaṃ . Sabbesan ti sabbesaṃ ariyānaṃ jānāti , ko pana vādo anariyānaṃ . Aññopi ca uparimo anāgāmiādi heṭṭhimassa sakadāgāmiādikassa cittaṃ jānātīti sambandho .
Atītassa , anāgatassa ca parassa cittassa jānanaṃ sambhavati , paccuppannassa pana na sambhavatīti adhippāyena pucchati ‘‘ kathaṃ paccuppannaṃ ārammaṇaṃ hotī ’’ ti .
Itaro yattha sambhavati , taṃdassanatthaṃ paccuppannaṃ tāva vibhajitvā dassento ‘‘ paccuppannaṃ nāma tividhan ’’ tiādimāha .
Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattan ti uppādaṃ , ṭhitiṃ , bhaṅgañca pattaṃ , khaṇattayapariyāpannanti attho .
Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho . Ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa viya yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti . Tattha upaḍḍhavelā avibhūtavārā , upaḍḍhavelā vibhūtavārā , tadubhayaṃ gahetvā ‘‘ dve santativārā ’’ ti vuttaṃ . Tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ , ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ ekadvesantativārā ’’ ti ekaggahaṇampi kataṃ , atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ekadvesantativārā veditabbā .
Tīre akkantaudakalekhā nāma kālussiyaṃ gatā tīrasamīpe udakarāji . Yāva na vippasīdatītiV2.62 kālussiyavigamena yāva vippasannā na hoti . Keci pana ‘‘ atinte tīre allapādena akkante yāva pāde udakalekhā na vippasīdati , na saṃsīdati , na vūpasammatī ’’ ti evamettha atthaṃ vadanti . Te panete kiriyābhedena vuttā kālavisesā , na aññamaññaṃ samasamā , ūnādhikabhāgavantova daṭṭhabbā .
Dve tayo javanavārā kāmāvacarajavanavasena veditabbā , na itarajavanavasena . Na hi te parimitakālā , anantarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāva daṭṭhabbā . Tadubhayan ti rūpārūpasantatidvayaṃ .
Ekabhavaparicchinnan ti paṭisandhicutiparicchinnaṃ .
Ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ etarahīti vattabbaṃ addhāpaccuppannaṃ nāma .
Manoti sasampayuttaṃ viññāṇamāha . Dhammāti ārammaṇadhammā . Manoti vā manāyatanaṃ . Dhammāti vedanādayoM2.66 arūpakkhandhā . Ubhayametaṃ paccuppannan ti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho . Viññāṇan ti nikantiviññāṇaṃ . Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti . Abhinandatīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati . Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu saṃhīrati taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyati . Ettha ca dvādasāyatanānaṃ ‘‘ etaṃ paccuppannan ’’ ti ( ma . ni .3.284) āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo , na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyatīti dassento ‘‘ yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte … pe … saṃhīratīti vuttan ’’ ti āha . ‘‘ Paccuppannañca yo dhammaṃ , tattha tattha vipassatī ’’ ti ( ma . ni .3.272,285) etthāpi vipassanācittaṃ khaṇapaccuppannaṃ , vipassitabbadhammā addhāpaccuppannāti gahetabbaṃ . Aññathā vipassanāva na sambhaveyya . ‘‘ Khaṇapaccuppannaṃ pāḷiyaṃ āgatan ’’ ti na vuttaṃ tassa vasena ārammaṇakaraṇassa aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā .
Kecīti abhayagirivāsino . Ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti iddhicittassa uppattisamakālameva paracittassapi uppattisambhavatoti yuttidassanaṃ . Yathā ākāsetiādi sadisūdāharaṇaṃ . Taṃ pana tesaṃ vacanaṃ ayuttaṃ . Kasmā ? Maggaphalavīthito aññattha aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvappattidosatoti yuttivacanaṃ .
Yadi evaṃ kathaṃ cetopariyañāṇaṃ paccuppannārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘ santatipaccuppannaṃ panā ’’ tiādiV2.63 .
Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbaṃ , na sakalena paccuppannaddhunāti adhippāyo .
Tatrāyaṃ dīpanātiādi javanavārassa addhāpaccuppannabhāvadīpanamukhena iddhicittassa pavattiākāradīpanaṃ . Itarānīti āvajjanaparikammacittāni . Ettha ca ‘‘ kecī ’’ ti yadipi abhayagirivāsino adhippetā , te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī ’’ ti na vattabbaṃ siyā . Tathā ye ‘‘ iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī ’’ ti vadanti , tesaṃ ‘‘ ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī ’’ ti vacanaṃ na sameti . Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti . Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ , ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati . Yañca vuttaṃ ‘‘ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassaM2.67 citte āvajjite ’’ ti , ettha ca mahājano atthato pare anekapuggalāti ‘‘ paresaṃ cittaṃ jānissāmī ’’ ti āvajjanappavatti vattabbā siyā . Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya , tathāpi tassa ekapuggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ . Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti , tasmā tehi ‘‘ mahājanassa citte āvajjite ’’ tiādi na vattabbaṃ . Yaṃ pana te vadanti ‘‘ yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī ’’ ti . Tatthāyaṃ adhippāyo yutto siyā , cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘ imassa cittaṃ jānāmi , imassa cittaṃ jānāmī ’’ ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ , catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā . Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya . Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti . Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāniV2.64 hutvā pavattanti . Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati . Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni ‘‘ cittan ’’ tveva pavattāni . Tañca cittameva , yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ . Tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti . Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayena paccayoti siddhaṃ hoti . Atītattiko ca evaṃ upapanno hoti . Aññathā santatipaccuppanne , addhāpaccuppanne ca ‘‘ paccuppannan ’’ ti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya . Tathā ca sati ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti vattabbaṃ siyā , na ca taṃ vuttaṃ . ‘‘ Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo . Purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantaraM2.68 … pe … anulomaṃ gotrabhussā ’’ tiādi vacanato ( paṭṭhā .2.18.5) na addhāsantatipaccuppannesveva ca anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti . Na ca abhidhammamātikāyaṃ ( dha . sa . tikamātikā 18-19) āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā . Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā . Yadā pana ‘‘ yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ , taṃ jānāmi . Yaṃ bhavissati , taṃ jānāmī ’’ ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti , tadā āvajjanaparikammāni , cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā . Ye pana ‘‘ iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti , āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati . Tato cattāri , pañca vā javanāni , yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ , sesāni kāmāvacarāni , tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti , na ca tāni nānārammaṇāni honti addhānavasena paccuppannārammaṇattā ’’ ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘ āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na siyā . Tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjiteV2.65 anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddhan ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādo ‘‘ anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo , paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo ’’ ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā , gaṇanāya ca ‘‘ āsevane tīṇī ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.39) vuttattā na sijjhati . Na hi kusalakiriyāmahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti . Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati ,‘‘ yaṃ pavattaṃ , pavattissati cā ’’ ti visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇābhāvaṃ , tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā . Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā , rāsiekadesāvajjanapaṭivedheM2.69 sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘ khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī ’’ ti , taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosāpattiṃ , kālavasena ca addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti . Tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ . Tasmiṃ hi sati ‘‘ āvajjanā kusalānan ’’ tiādīsu ( paṭṭhā 1.1.417) viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘ paccuppannārammaṇaāvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti ca vattabbaṃ siyā , na ca vuttanti . Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā , nanu ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.2) etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘ atītā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo , anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti , uppannattike ca ‘‘ anuppannā khandhā uppādino khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.17.3) cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.3) etassa vibhaṅge ‘‘ paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.3), uppannattike ca ‘‘ uppannā khandhāV2.66 iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.17.2) ettakasseva vuttattā paccuppanne citte cetopariyañāṇaṃ nappavattatīti viññāyati . Yadi hi pavatteyya , purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti ? Saccaṃ kattabbaṃ , nayadassanavasena pana taṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati . ‘‘ Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa , paccuppannārammaṇoM2.70 dhammo paccuppannārammaṇassā ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.20-22) etesaṃ hi vibhaṅgesu ‘‘ cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti , atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo , cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti , anāgatārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo , cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti , paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.20-22) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti . Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā .
417. Tesan ti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Cittameva ārammaṇaṃ cetopariyañāṇattāti adhippāyo . Tenāha ‘‘ aññaṃ khandhaṃ vā khandhappaṭibaddhaṃ vā na jānātī ’’ ti . Tattha khandhappaṭibaddhaṃ nāmagottādi . Yadi evaṃ kathaṃ maggārammaṇanti āha ‘‘ maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttan ’’ ti .
Cetanāmattameva ārammaṇaṃ , tathā hi taṃ ‘‘ yathākammūpagañāṇan ’’ ti vuccatīti adhippāyo .
Khandhappaṭibaddhesūti ettha nibbānampi khandhappaṭibaddhameva . Khandhehi visayīkatattāti vadanti . Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ atīte buddhā maggaṃ bhāvayiṃsu , phalaṃ sacchākaṃsu , anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūti chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1421). Tattha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñāṇesu pavattanti . Nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñāṇesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni . ‘‘ Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassaV2.67 ārammaṇapaccayena paccayo ’’ icceva ( paṭṭhā .9.12.58) hi vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ nibbānan ’’ ti . Tasmā pubbenivāsañāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ . Aṭṭhakathāyaṃ pana nibbānārammaṇatā nidassitā .
KusalāM2.71 khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso , na cetopariyayathākammūpagañāṇāpekkhāti tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce ? Na , aññattha ‘‘ avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.6.72),‘‘ savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.6.73) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhāpi bahuvacananiddesoti imassa atthassa siddhito . Evampi yathākammūpagañāṇassa ‘‘ avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā ’’ tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti ? Na , tattha avacanassa aññakāraṇattā . Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammamukhena gayhati . Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena avitakkādivibhāgaṃ , sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti , na evaṃ vibhāgaṃ vibhāveti . Kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāveti , tasmā ‘‘ avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā ’’ tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ , na catukkhandhānārammaṇatoti . Idaṃ panassa akāraṇanti keci . Tatthāpi ‘‘ pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā ’’ ti paṭhanti eva . Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ . Duccaritasucaritavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavibhāgavisesavibhāvanaṃ hotīti .
‘‘ Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmagottānussaraṇakāle na vattabbārammaṇan ’’ ti ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ . Nāmagottaṃ pana khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho , na byañjananti .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ na byañjanan ’’ ti , tassa samatthanaṃ ‘‘ byañjanañhī ’’ tiādi .
Ayamettha amhākaṃ khantīti ācariyassāyaṃ attano mati .
419. KāmāvacareV2.68 nibbattissatīti nibbattikkhandhajānanamāha .
420. Etthāti etasmiṃ ajjhattārammaṇattikavasena abhiññāñāṇānaṃ , ārammaṇavicāre .
‘‘ Ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcā ’’ ti ekajjhaṃ gahetvāM2.72 yaṃ vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ , taṃ ‘‘ kālena … pe … hotiyevā ’’ ti iminā adhippāyena vuttanti attho . Na hi ajjhattabahiddhā nāma visuṃ ekaṃ atthi , nāpi taṃ ekajjhaṃ ārammaṇaṃ karīyatīti . Yadi evaṃ tiko eva na pūrati padadvayāsaṅgahitassa tatiyassa atthantarassa abhāvato , na , pakārabhedavisayattā tikaniddesassa . Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ te eva tippakārepi dhamme ’’ ti vuttaṃ . Te eva ajjhattādivasena tividhepi dhammeti attho . Ettha hi ‘‘ te eva dhamme ’’ ti avatvā ‘‘ tippakāre ’’ ti vacanaṃ pakārabhedanibandhanā ayaṃ tikadesanāti dassanatthaṃ . Yathā hi kusalattikādīnaṃ desanā yathārahaṃ dhammānaṃ jātisampayogappahānasikkhābhūmiārammaṇappabhedaniyamakālādibhedanibandhanā , na evamayaṃ jātiādibhedanibandhanā , nāpi sanidassanattikahetudukādidesanā viya sabhāvādibhedanibandhanā , atha kho pakārabhedanibandhanā . Pañceva hi khandhā sasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘ ajjhattā ’’ ti vuttā , parasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘ bahiddhā ’’ ti , tadubhayaṃ upādāya ‘‘ ajjhattabahiddhā ’’ ti . Tenāha ‘‘ anindriyabaddharūpañca nibbānañca ṭhapetvā sabbe dhammā siyā ajjhattā , siyā bahiddhā , siyā ajjhattabahiddhā ’’ ti ( dha . sa .1435). Nanu cettha atthantarābhāvato , pakārantarassa ca anāmaṭṭhattā tatiyo rāsi natthīti ? Nayidamevaṃ . Yadipi hi paṭhamapadena asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena dutiyapadassa pavattattā sabbepi sabhāvadhammā padadvayeneva pariggahitā , tehi pana visuṃ visuṃ gahitadhamme ekajjhaṃ gahaṇavasena tatiyapadaṃ vuttanti attheva tatiyo rāsi . Na hi samudāyo avayavo hoti , bhinnavatthuke pana dhamme adhiṭṭhānabhedaṃ amuñcitvā ekajjhaṃ gahaṇaṃ na sambhavatīti kālena ajjhattaṃ , kālena bahiddhā jānanakāleti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Abhiññāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti terasamaparicchedavaṇṇanā .