Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
413. Itīti evaṃ vuttappakārenāti attho .
Tena ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādinā ( dī . ni .1.244-245; ma . ni .1.384,431-433; pārā .12-14) yathādassitapāḷigatiṃ , tassā atthavivaraṇanayañca paccāmasati .
Saccesu viya ariyasaccāni khandhesu upādānakkhandhā antogadhā .
Tadubhaye ca sabhāvato , samudayato , atthaṅgamato , assādato , ādīnavato , nissaraṇato ca yathābhūtaṃ sayambhuñāṇena avedi aññāsi
V2.60 paṭivijjhi pavedesi vāti sātisayena pañcakkhandhāvabodhena bhagavāva thometabboti āha ‘‘ pañcakkhandhavidū ’’ ti .Ñatvā viññeyyāti sambandho .
Tāsūti pañcasu abhiññāsu .
Taggahaṇeneva ca paribhaṇḍañāṇānaṃ gahitattā ‘‘ pañcā ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ etāsu hī ’’ tiādi .
Tattha paribhaṇḍañāṇānīti parivārañāṇāni .
Yathā hi sinerussa parivāraṭṭhānāni yāni taṃsiddhiyā siddhāni mekhalaṭṭhānāni paribhaṇḍānīti vuccanti , evaṃ imānipi dibbacakkhusiddhiyā siddhāni tassa paribhaṇḍānīti vuttāni .
Idhāgatānīti ettha idhāti yathādassitāni suttapadāni sandhāya vuttaṃ .
Tato
M2.64 aññesu pana sāmaññaphalādīsu manomayañāṇampi visuṃ abhiññāñāṇabhāvena āgataṃ .‘‘ Tesū ’’ ti idaṃ paccāmasanaṃ kiṃ tikānaṃ , udāhu ārammaṇānanti ?
Kiñcettha yadi tikānaṃ , tadayuttaṃ .
Na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattanti .
Atha ārammaṇānaṃ , tampi ayuttaṃ .
Na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttanti .
Yathā icchati , tathā bhavatu tāva tikānaṃ , nanu vuttaṃ ‘‘ na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattantī ’’ ti ?
Nāyaṃ virodho tikavohārena ārammaṇānaṃyeva gayhamānattā .
Atha vā pana hotu ārammaṇānaṃ , nanu vuttaṃ ‘‘ na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttan ’’ ti ?
Ayampi na doso yathāvuttakāraṇenevāti .
414. Asatipi vatthubhede bhūmikālasantānabhedavasena bhinnesu sattasu ārammaṇesu .
Tikavasena hesa bhedo gahito .
Iddhividhañāṇassa maggārammaṇatāya abhāvato idha maggārammaṇatiko na labbhati .
Tan ti iddhividhañāṇaṃ .
Kāyaṃ cittasannissitaṃ katvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
Upayogaladdhan ti laddhaupayogavacanaṃ .
Dutiyāvibhattivasena vuttaṃ ‘‘ kāyaṃ pariṇāmetī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ rūpakāyārammaṇato ’’ ti , rūpakāyassa vaṇṇārammaṇatoti attho .
Tadeva cittan ti yadeva kāyavasena cittapariṇāmane vuttaṃ pādakajjhānacittaṃ , tadeva .
Rāmagāme cetiyaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu cetiyesu dhātuyo iddhiyā āharitvā rājagahe bhūmigharamaṇḍape kataṃ mahādhātunidhānaṃ .
‘‘ Ime gandhā ’’ tiādinā paccuppanne gandhādike gahetvāpi asussanādivisesayuttaṃ
V2.61 anāgatameva nesaṃ rūpaṃ adhiṭṭhānacittassa ārammaṇaṃ hoti anāgatādhiṭṭhānattā .Vattaniyasenāsanaṃ nāma viñjhāṭaviyaṃ vihāro .
Dadhirasan ti dadhimaṇḍo , taṃ adhiṭṭhahantassa anāgataṃ dadhivaṇṇaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Paccuppannārammaṇaṃ hoti paccuppannassa rūpakāyassa ārammaṇakaraṇato .
Sakāyacittānan ti attano kāyassa , cittassa ca .
415. Saddo ca paritto sabbassa rūpassa kāmāvacarabhāvato .
Vijjamānamevāti vattamānaṃyeva .
416. Sotāpannassa
M2.65 cittan ti sotāpannassa āveṇikaṃ cittaṃ .
Sakadāgāmissātiādīsupi eseva nayo .
Yāva arahato netabban ti ‘‘ sakadāgāmī anāgāmino cittaṃ na jānāti , anāgāmī arahato ’’ ti evaṃ netabbaṃ .
Sabbesan ti sabbesaṃ ariyānaṃ jānāti , ko pana vādo anariyānaṃ .
Aññopi ca uparimo anāgāmiādi heṭṭhimassa sakadāgāmiādikassa cittaṃ jānātīti sambandho .Atītassa , anāgatassa ca parassa cittassa jānanaṃ sambhavati , paccuppannassa pana na sambhavatīti adhippāyena pucchati ‘‘ kathaṃ paccuppannaṃ ārammaṇaṃ hotī ’’ ti .
Itaro yattha sambhavati , taṃdassanatthaṃ paccuppannaṃ tāva vibhajitvā dassento ‘‘ paccuppannaṃ nāma tividhan ’’ tiādimāha .
Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattan ti uppādaṃ , ṭhitiṃ , bhaṅgañca pattaṃ , khaṇattayapariyāpannanti attho .
Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho .
Ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa viya yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti .
Tattha upaḍḍhavelā avibhūtavārā , upaḍḍhavelā vibhūtavārā , tadubhayaṃ gahetvā ‘‘ dve santativārā ’’ ti vuttaṃ .
Tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ , ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ ekadvesantativārā ’’ ti ekaggahaṇampi kataṃ , atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ekadvesantativārā veditabbā .
Tīre akkantaudakalekhā nāma kālussiyaṃ gatā tīrasamīpe udakarāji .
Yāva na vippasīdatīti
V2.62 kālussiyavigamena yāva vippasannā na hoti .
Keci pana ‘‘ atinte tīre allapādena akkante yāva pāde udakalekhā na vippasīdati , na saṃsīdati , na vūpasammatī ’’ ti evamettha atthaṃ vadanti .
Te panete kiriyābhedena vuttā kālavisesā , na aññamaññaṃ samasamā , ūnādhikabhāgavantova daṭṭhabbā .Dve tayo javanavārā kāmāvacarajavanavasena veditabbā , na itarajavanavasena .
Na hi te parimitakālā , anantarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāva daṭṭhabbā .
Tadubhayan ti rūpārūpasantatidvayaṃ .
Ekabhavaparicchinnan ti paṭisandhicutiparicchinnaṃ .
Ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ etarahīti vattabbaṃ addhāpaccuppannaṃ nāma .
Manoti sasampayuttaṃ viññāṇamāha .
Dhammāti ārammaṇadhammā .
Manoti vā manāyatanaṃ .
Dhammāti vedanādayo
M2.66 arūpakkhandhā .
Ubhayametaṃ paccuppannan ti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho .
Viññāṇan ti nikantiviññāṇaṃ .
Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti .
Abhinandatīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati .
Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu saṃhīrati taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyati .
Ettha ca dvādasāyatanānaṃ ‘‘ etaṃ paccuppannan ’’ ti ( ma . ni .3.284) āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo , na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyatīti dassento ‘‘ yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte … pe … saṃhīratīti vuttan ’’ ti āha .
‘‘ Paccuppannañca yo dhammaṃ , tattha tattha vipassatī ’’ ti ( ma . ni .3.272,285) etthāpi vipassanācittaṃ khaṇapaccuppannaṃ , vipassitabbadhammā addhāpaccuppannāti gahetabbaṃ .
Aññathā vipassanāva na sambhaveyya .
‘‘ Khaṇapaccuppannaṃ pāḷiyaṃ āgatan ’’ ti na vuttaṃ tassa vasena ārammaṇakaraṇassa aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā .Kecīti abhayagirivāsino .
Ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti iddhicittassa uppattisamakālameva paracittassapi uppattisambhavatoti yuttidassanaṃ .
Yathā ākāsetiādi sadisūdāharaṇaṃ .
Taṃ pana tesaṃ vacanaṃ ayuttaṃ .
Kasmā ?
Maggaphalavīthito aññattha aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvappattidosatoti yuttivacanaṃ .
Yadi evaṃ kathaṃ cetopariyañāṇaṃ paccuppannārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘ santatipaccuppannaṃ panā ’’ tiādi
V2.63 .Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbaṃ , na sakalena paccuppannaddhunāti adhippāyo .
Tatrāyaṃ dīpanātiādi javanavārassa addhāpaccuppannabhāvadīpanamukhena iddhicittassa pavattiākāradīpanaṃ .
Itarānīti āvajjanaparikammacittāni .
Ettha ca ‘‘ kecī ’’ ti yadipi abhayagirivāsino adhippetā , te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī ’’ ti na vattabbaṃ siyā .
Tathā ye ‘‘ iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī ’’ ti vadanti , tesaṃ ‘‘ ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī ’’ ti vacanaṃ na sameti .
Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti .
Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ , ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati .
Yañca vuttaṃ ‘‘ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa
M2.67 citte āvajjite ’’ ti , ettha ca mahājano atthato pare anekapuggalāti ‘‘ paresaṃ cittaṃ jānissāmī ’’ ti āvajjanappavatti vattabbā siyā .
Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya , tathāpi tassa ekapuggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ .
Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti , tasmā tehi ‘‘ mahājanassa citte āvajjite ’’ tiādi na vattabbaṃ .
Yaṃ pana te vadanti ‘‘ yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī ’’ ti .
Tatthāyaṃ adhippāyo yutto siyā , cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘ imassa cittaṃ jānāmi , imassa cittaṃ jānāmī ’’ ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ , catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā .
Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya .
Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti .
Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāniV2.64 hutvā pavattanti .
Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati .
Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni ‘‘ cittan ’’ tveva pavattāni .
Tañca cittameva , yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ .
Tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti .
Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayena paccayoti siddhaṃ hoti .
Atītattiko ca evaṃ upapanno hoti .
Aññathā santatipaccuppanne , addhāpaccuppanne ca ‘‘ paccuppannan ’’ ti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya .
Tathā ca sati ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti vattabbaṃ siyā , na ca taṃ vuttaṃ .
‘‘ Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo .
Purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantaraM2.68 … pe … anulomaṃ gotrabhussā ’’ tiādi vacanato ( paṭṭhā .2.18.5) na addhāsantatipaccuppannesveva ca anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti .
Na ca abhidhammamātikāyaṃ ( dha . sa . tikamātikā 18-19) āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā .
Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā .
Yadā pana ‘‘ yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ , taṃ jānāmi .
Yaṃ bhavissati , taṃ jānāmī ’’ ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti , tadā āvajjanaparikammāni , cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā .
Ye pana ‘‘ iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti , āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati .
Tato cattāri , pañca vā javanāni , yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ , sesāni kāmāvacarāni , tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti , na ca tāni nānārammaṇāni honti addhānavasena paccuppannārammaṇattā ’’ ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘ āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na siyā .
Tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjiteV2.65 anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddhan ’’ ti vadanti .
Tesaṃ vādo ‘‘ anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo , paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo ’’ ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā , gaṇanāya ca ‘‘ āsevane tīṇī ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.39) vuttattā na sijjhati .
Na hi kusalakiriyāmahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti .
Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati ,‘‘ yaṃ pavattaṃ , pavattissati cā ’’ ti visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇābhāvaṃ , tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā .
Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā , rāsiekadesāvajjanapaṭivedheM2.69 sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘ khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī ’’ ti , taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosāpattiṃ , kālavasena ca addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti .
Tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ .
Tasmiṃ hi sati ‘‘ āvajjanā kusalānan ’’ tiādīsu ( paṭṭhā 1.1.417) viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘ paccuppannārammaṇaāvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti ca vattabbaṃ siyā , na ca vuttanti .
Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā , nanu ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.2) etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘ atītā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo , anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti , uppannattike ca ‘‘ anuppannā khandhā uppādino khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.17.3) cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.3) etassa vibhaṅge ‘‘ paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.3), uppannattike ca ‘‘ uppannā khandhāV2.66 iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.17.2) ettakasseva vuttattā paccuppanne citte cetopariyañāṇaṃ nappavattatīti viññāyati .
Yadi hi pavatteyya , purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti ?
Saccaṃ kattabbaṃ , nayadassanavasena pana taṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati .
‘‘ Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa , paccuppannārammaṇoM2.70 dhammo paccuppannārammaṇassā ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.20-22) etesaṃ hi vibhaṅgesu ‘‘ cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti , atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo , cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti , anāgatārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo , cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti , paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.20-22) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti .
Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā . 417. Tesan ti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Cittameva ārammaṇaṃ cetopariyañāṇattāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ aññaṃ khandhaṃ vā khandhappaṭibaddhaṃ vā na jānātī ’’ ti .
Tattha khandhappaṭibaddhaṃ nāmagottādi .
Yadi evaṃ kathaṃ maggārammaṇanti āha ‘‘ maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttan ’’ ti .
Cetanāmattameva ārammaṇaṃ , tathā hi taṃ ‘‘ yathākammūpagañāṇan ’’ ti vuccatīti adhippāyo .
Khandhappaṭibaddhesūti ettha nibbānampi khandhappaṭibaddhameva .
Khandhehi visayīkatattāti vadanti .
Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ atīte buddhā maggaṃ bhāvayiṃsu , phalaṃ sacchākaṃsu , anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūti chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1421).
Tattha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñāṇesu pavattanti .
Nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñāṇesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni .
‘‘ Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa
V2.67 ārammaṇapaccayena paccayo ’’ icceva ( paṭṭhā .9.12.58) hi vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ nibbānan ’’ ti .
Tasmā pubbenivāsañāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana nibbānārammaṇatā nidassitā .Kusalā
M2.71 khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso , na cetopariyayathākammūpagañāṇāpekkhāti tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce ?
Na , aññattha ‘‘ avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.6.72),‘‘ savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.6.73) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhāpi bahuvacananiddesoti imassa atthassa siddhito .
Evampi yathākammūpagañāṇassa ‘‘ avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā ’’ tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti ?
Na , tattha avacanassa aññakāraṇattā .
Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammamukhena gayhati .
Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena avitakkādivibhāgaṃ , sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti , na evaṃ vibhāgaṃ vibhāveti .
Kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāveti , tasmā ‘‘ avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā ’’ tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ , na catukkhandhānārammaṇatoti .
Idaṃ panassa akāraṇanti keci .
Tatthāpi ‘‘ pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā ’’ ti paṭhanti eva .
Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ .
Duccaritasucaritavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavibhāgavisesavibhāvanaṃ hotīti .‘‘ Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmagottānussaraṇakāle na vattabbārammaṇan ’’ ti ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Nāmagottaṃ pana khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho , na byañjananti .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ na byañjanan ’’ ti , tassa samatthanaṃ ‘‘ byañjanañhī ’’ tiādi .
Ayamettha amhākaṃ khantīti ācariyassāyaṃ attano mati .
419. Kāmāvacare
V2.68 nibbattissatīti nibbattikkhandhajānanamāha . 420. Etthāti etasmiṃ ajjhattārammaṇattikavasena abhiññāñāṇānaṃ , ārammaṇavicāre .
‘‘ Ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcā ’’ ti ekajjhaṃ gahetvā
M2.72 yaṃ vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ , taṃ ‘‘ kālena … pe … hotiyevā ’’ ti iminā adhippāyena vuttanti attho .
Na hi ajjhattabahiddhā nāma visuṃ ekaṃ atthi , nāpi taṃ ekajjhaṃ ārammaṇaṃ karīyatīti .
Yadi evaṃ tiko eva na pūrati padadvayāsaṅgahitassa tatiyassa atthantarassa abhāvato , na , pakārabhedavisayattā tikaniddesassa .
Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ te eva tippakārepi dhamme ’’ ti vuttaṃ .
Te eva ajjhattādivasena tividhepi dhammeti attho .
Ettha hi ‘‘ te eva dhamme ’’ ti avatvā ‘‘ tippakāre ’’ ti vacanaṃ pakārabhedanibandhanā ayaṃ tikadesanāti dassanatthaṃ .
Yathā hi kusalattikādīnaṃ desanā yathārahaṃ dhammānaṃ jātisampayogappahānasikkhābhūmiārammaṇappabhedaniyamakālādibhedanibandhanā , na evamayaṃ jātiādibhedanibandhanā , nāpi sanidassanattikahetudukādidesanā viya sabhāvādibhedanibandhanā , atha kho pakārabhedanibandhanā .
Pañceva hi khandhā sasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘ ajjhattā ’’ ti vuttā , parasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘ bahiddhā ’’ ti , tadubhayaṃ upādāya ‘‘ ajjhattabahiddhā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ anindriyabaddharūpañca nibbānañca ṭhapetvā sabbe dhammā siyā ajjhattā , siyā bahiddhā , siyā ajjhattabahiddhā ’’ ti ( dha . sa .1435).
Nanu cettha atthantarābhāvato , pakārantarassa ca anāmaṭṭhattā tatiyo rāsi natthīti ?
Nayidamevaṃ .
Yadipi hi paṭhamapadena asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena dutiyapadassa pavattattā sabbepi sabhāvadhammā padadvayeneva pariggahitā , tehi pana visuṃ visuṃ gahitadhamme ekajjhaṃ gahaṇavasena tatiyapadaṃ vuttanti attheva tatiyo rāsi .
Na hi samudāyo avayavo hoti , bhinnavatthuke pana dhamme adhiṭṭhānabhedaṃ amuñcitvā ekajjhaṃ gahaṇaṃ na sambhavatīti kālena ajjhattaṃ , kālena bahiddhā jānanakāleti vuttanti daṭṭhabbaṃ .Abhiññāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti terasamaparicchedavaṇṇanā .