662. YāM2.350V2.328 visuddhiyo sampādetabbāti sambandho . Imesu yathāvicāritesu khandhādīsu vipassanāya bhūmibhūtesu dhammesu . Ganthassa uggaṇhanaṃ vācuggatakaraṇaṃ uggaho , parito sabbathāpi atthassa ñātumicchā paripucchā , savanupaparikkhādivasena tadatthassa manasikāravidhi , tadubhayavasena yasmā tatthapi ñāṇaṃ svāsevitaṃ hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ’’ ti , khandhādīsu sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādetvāti attho .

Vitthāritameva , tasmā tattha vitthāritanayānusārena sīlavisuddhi sampādetabbāti adhippāyo .

Upacārasamādhipi appanāsamādhi viya vipassanāya adhiṭṭhānabhāvato cittavisuddhiyevāti āha ‘‘ saupacārā ’’ ti .

Veditabbāti attano santāne nibbattanavaseneva veditabbā . Evañhi tā paccakkhato viditā nāma honti , tasmā veditabbā sampādetabbāti vuttaṃ hoti . Veditabbāti vā samāpattisukhādhigamavasena anubhavitabbāti attho . Na hi kevalena jānanamattena cittavisuddhiyaṃ patiṭṭhito nāma hoti , na ca tattha apatiṭṭhāya uparivisuddhiṃ sampādetuṃ sakkāti .

Nāmarūpānaṃ yāthāvadassanan ti nāmassa , rūpassa ca vibhajja yathābhūtasabhāvadassanaṃ . Nāmaggahaṇena cettha vedanādīnaṃ catunnaṃ tebhūmakānaṃ khandhānaṃ gahaṇaṃ , na ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ettha viya viññāṇaṃ vinā , nāpi ‘‘ nāmañca rūpañcā ’’ ti ( dī . ni .3.304,352; dha . sa . dukamātikā 109) ettha viya sanibbānehi lokuttarakkhandhehi saddhinti daṭṭhabbaṃ .

663. Yāti pajjati etenāti yānaṃ , samathova yānaṃ samathayānaṃ , taṃ etassa atthīti samathayāniko . Jhāne , jhānūpacāre vā patiṭṭhāya vipassanaṃ anuyuñjantassetaṃ nāmaṃ , tena samathayānikenaV2.329 . ‘‘ Ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanan ’’ ti idaṃ bhavaggadhammānaṃ ādikammikassa duppariggahatāya vuttaṃ . Lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā ñāṇena paricchijja gahetabbā , pariggahavidhi pana khandhaniddese ( visuddhi .2.421 ādayo ) vuttā evāti adhippāyo .

Ārammaṇābhimukhanamanaṃ ārammaṇena vinā appavatti , tena namanaṭṭhena , nāmakaraṇaṭṭhenaM2.351 vā . Vedanādayo hi arūpadhammā sabbadāpi ca phassādināmakattā pathavīādayo viya kesakumbhādināmantarānāpajjanato attanāva katanāmatāya nāmakaraṇaṭṭhena ‘‘ nāman ’’ ti vuccanti . Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacanaṃ nāmaṃ antarena anupacitasambhārānaṃ gahaṇaṃ na gacchantīti nāmāyattaggahaṇatāya vedanādayo ‘‘ nāman ’’ ti vuccanti , rūpaṃ pana vināpi nāmasavanaṃ attano ruppanasabhāveneva gahaṇaṃ gacchati . Vavatthāpetabban ti asaṅkarato ṭhapetabbaṃ , aññamaññaṃ , rūpena ca amissitaṃ katvā citte ṭhapetabbanti attho .

Nāmarūpapariggaho ca nāma yāvadeva tassa paṭinissajjanatthanti tadanurūpameva nidassanaṃ dassento ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādimāha .

Ruppanatoti ettha ruppanaṭṭho ‘‘ sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppattī ’’ tiādinā ( visuddhi . mahāṭī .2.432) khandhaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva .

Evaṃ visuṃ nāmapariggahaṃ , rūpapariggahañca dassetvā idāni ekajjhaṃ nāmarūpapariggahaṃ dassetuṃ ‘‘ tato namanalakkhaṇan ’’ tiādi vuttaṃ .

664. Iti arūpamukhena vipassanābhinivesaṃ dassetvā idāni rūpamukhena taṃ dassento ‘‘ suddhavipassanāyāniko panā ’’ tiādimāha . Tattha samathayānikassa samathamukhena vipassanābhiniveso , vipassanāyānikassa pana samathaṃ anissāyāti āha ‘‘ suddhavipassanāyāniko ’’ ti , samathabhāvanāya amissitavipassanāyānavāti attho . Ayameva vā samathayānikoti yathāvutto samathayāniko eva vā . Tena samathayānikassāpi rūpamukhena vipassanābhiniveso labbhati , na arūpamukhenevāti dasseti . Tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānan ti ‘‘ yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ , ayaṃ pathavīdhātū ’’ tiādinā ( visuddhi .1.308) saṅkhepamanasikārādivasena vuttesu terasasu dhātupariggahamukhesu .

Kammasamuṭṭhāno nāma keso cammabbhantaragato . Tatthevāti tasmiṃyeva kammasamuṭṭhāne kese . Kāyappasādassa viya bhāvassāpi sakalasarīrabyāpitāya ‘‘ bhāvassa atthitāyā ’’ ti vuttaṃ . Puna tatthevāti tasmiṃyeva kesasaññite rūpasamudāye . Aparānipīti pubbe vuttāni kammasamuṭṭhānāni vīsati , imāni āhārasamuṭṭhānādīni catuvīsatiV2.330 rūpānīti sabbānipi catucattālīsa , tañcaM2.352 kho tattha labbhamānasantatisīsasāmaññena veditabbaṃ . ‘‘ Catucattālīsā ’’ ti ca idaṃ saddassa aniyatattā vuttaṃ . Na hi sabbakālaṃ utucittato rūpaṃ uppajjantaṃ sasaddameva uppajjatīti . Evan ti yathā kese , evaṃ lomādīsu catusamuṭṭhānikesu . Catuvīsatikoṭṭhāsesūti dvattiṃsāya koṭṭhāsesu vakkhamāne aṭṭha koṭṭhāse apanetvā catuvīsatikoṭṭhāsesu . Sedādīnaṃ ātapūpatāpādinā , cittavikārena ca uppajjanato te utucittasamuṭṭhānā vuttā .

Dvattiṃsakoṭṭhāsagatesu rūpesu pākaṭesu jātesu tadaññānipi pākaṭāni hontīti tānipi dassetuṃ ‘‘ apare ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha apare dasa ākārāti tejovāyokoṭṭhāsavasena apare dasa ākārā .

Kammajeti bhūtakathanaṃ , na visesanaṃ asitādiparipācakassa tejassa akammajassa abhāvato . Tathā cittajeti ca ekantacittasamuṭṭhānattā assāsapassāsānanti keci , taṃ na , acittajasantāne pavattānaṃ utujabhāvato . Abbhantaraṭṭhā eva hi te cittajā , na bahiddhā , tasmā tattha ‘‘ cittaje ’’ ti idaṃ visesanameva , ayañca attho heṭṭhā ānāpānakathāyaṃ vuttoyeva . Sesesūti santappanādivasena ceva uddhaṅgamādivasena ca pavattesu tejovāyokoṭṭhāsesu .

Cakkhudasakādīsu padhānarūpaṃ cakkhādayoti tesu labbhamānaṃ vatthudvārabhāvaṃ avayavakiccaṃ samudāye āropetvā vuttaṃ ‘‘ vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo ’’ ti . Vatthuvasena hadayavatthudasakañcāti yojetabbaṃ , ekayoganiddiṭṭhānampi ekadeso anuvattatīti .

Sabbānipīti yathāvuttagaṇanāyaṃ catunnavuticatusatādhikāni sahassarūparūpāni . Koṭṭhāsāvayavānaṃ pana tadavayavakalāpānañca bhede gayhamāne ativiya tato bahutaro rūpabhedo hoti , so pana bhedo idha ādikammikassa duppariggahoti na gahetabbo .

Kāmaṃ vatthuvasenāpi arūpadhammā pākaṭā honti , dvāravasena pana pariggaho anākuloti katvā vuttaṃ ‘‘ dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī ’’ tiM2.353 .

Sabbasaṅgāhikavasena ‘‘ ekāsīti lokiyacittānī ’’ ti vuttaṃ , lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti . Avisesenāti sādhāraṇato . Phassādayo hi satta cetasikā cakkhuviññāṇādīhipi uppajjanato sabbacittuppādasādhāraṇā .

Sabbepi teti ekāsīti lokiyacittāni , taṃsampayuttaphassādayotiV2.331 sabbepi te arūpadhamme . Ārammaṇādivibhāgena pana cittuppādabhede gayhamāne tato bahutaro eva hoti , so pana idha nādhippeto .

665. Assa cakkhupasādassa nissayabhūtā pana catasso dhātuyoti sambandho . Sahajātarūpāni tassa cakkhupasādassa icceva sambandho . Tatthevāti tasmiṃyeva sasambhāracakkhupadese . Anupādinnarūpānīti pubbe vuttarūpānaṃ upādinnarūpattā vuttaṃ , akammajarūpānīti attho . Sesānīti paṭhamaṃ cakkhuno vuttattā tato sesāni , tena pana saddhiṃ catupaññāsa rūpāni honti .

Cakkhudasakādīsu ekassapi aggahetabbato ‘‘ avasesāni tecattālīsa rūpānī ’’ ti vuttaṃ . Saddassa aniyatattā taṃ aggahetvā ‘‘ tecattālīsa rūpānī ’’ ti vatvā puna utucittasamuṭṭhāne dve sadde gahetvā ‘‘ pañcacattālīsā ’’ ti kecivādo dassito .

Avasesarūpānīti ‘‘ dasa dhātuyo ’’ ti vutte dvādasa rūpadhamme ṭhapetvā avasesāni cha nipphannarūpāni . Rūparūpāneva hi idha pariggayhanti , na rūpaparicchedavikāralakkhaṇāni .

Cakkhusannissayarūpārammaṇabhāvasāmaññena , cittabhāvasāmaññena ca kusalākusalavipākatāya duvidhampi cakkhuviññāṇaṃ cittantveva vuttaṃ . Evan ti iminā ‘‘ cakkhuṃ nissāyā ’’ tiādinā vuttaṃ , avuttañca ‘‘ sotaṃ nissāyā ’’ tiādikaṃ saṅgaṇhāti .

Manoviññāṇadhātūti etthapi ‘‘ ekā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘ ekā manoviññāṇadhātū ’’ ti . Aḍḍhena ekādasa aḍḍhekādasa , aḍḍhaṃ vā ekādasamaṃ etāsanti aḍḍhekādasa . Aḍḍhaṭṭhamāti etthāpi eseva nayo .

666. Cakkhudhātuyaṃ vuttanayenevāti ‘‘ yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittan ’’ tiādinā ( visuddhi .2.665) vuttanayena .

667. Idha bhikkhu imasmiṃ sarīreti ajjhattaṃ vipassanābhinivesadassanavasena vuttaṃ . Teneva hi ekasseva bhāvassa gahitattā ‘‘ sattarasaM2.354 rūpāni sammasanupagānī ’’ ti āha . Sammasituṃ sakkuṇeyyāni sammasanaṃ upagacchantīti sammasanupagāni , sammasanīyānīti attho .

Ākāra -ggahaṇena viññattidvayaṃ vuttaṃ , vikāra -ggahaṇena lahutādittayaṃ , itarena ākāsadhātūti vadanti . Ākāra -ggahaṇena pana viññattidvayena saddhiṃ lakkhaṇarūpamāha . Tampi hi rūpānaṃ uppajjanādiākāramattanti . Antaraparicchedoti taṃtaṃkalāpānaṃ asaṅkarakāraṇatāya antarabhūto paricchedoV2.332 .

Yadi na sammasanupagāni , ākārādimattāni ca , kathaṃ rūpānīti āha ‘‘ apica kho ’’ tiādi .

668. Evaṃ dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena vitthārato rūpapariggahaṃ tadanusārena vitthārato eva nāmapariggahaṃ vibhāvetvā tato saṃkhittasaṃkhittatarasaṃkhittatamavasena , aṭṭhārasadhātuvasena , dvādasāyatanavasena , pañcakkhandhavasena ca rūpārūpapariggahaṃ dassetvā atisaṃkhittanayenāpi dassetuṃ ‘‘ yaṃ kiñci rūpan ’’ tiādi vuttaṃ . Yathā ca dhātuādivasena , evaṃ indriyasaccapaṭiccasamuppādavasenapi rūpārūpapariggaho veditabbo . Kathaṃ ? Indriyavasena tāva cakkhādīni pañca , itthipurisindriyāni cāti satta indriyāni rūpaṃ , manindriyaṃ , pañca vedanindriyāni , saddhādīni pañca cāti ekādasa nāmaṃ , jīvitindriyaṃ nāmañca rūpañca , pacchimāni tīṇi idha anadhippetāni lokuttarattā . Dukkhasaccaṃ nāmañca rūpañca , samudayasaccaṃ nāmaṃ , itarāni idha nādhippetāni lokuttarattā . Paccayākāre ādito tīṇi aṅgāni nāmaṃ , catutthapañcamāni nāmañca rūpañca , chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni nāmaṃ , dasamaṃ nāmañceva nāmarūpañca , pacchimāni dve paccekaṃ nāmañca rūpañcāti evaṃ tattha tattha vuttanayānusārena indriyasaccapaccayākāravasenapi nāmarūpapariggaho kātabbo . Evaṃ pana nāmarūpapariggahassa vibhāgena kathane payojanaṃ heṭṭhā vuttameva .

669. Kāmaṃ vedanādīsu arūpadhammesu na uttaruttarā viya purimapurimā sukhumā , tathāpi saṅghaṭṭanena vikāraāpajjanake rūpadhamme upādāya sabbepi te sukhumā evāti āha ‘‘ sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhātī ’’ ti . Sammasitabban ti sammadeva lakkhaṇādito vīmaṃsitabbaṃ . Manasikātabban ti tathā citte ṭhapetabbaṃ . Pariggahetabban ti paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahetabbaṃ . Vavatthapetabban ti aññamaññaṃ asaṅkarato vinicchitabbaṃ .

Assāti yoginoM2.355 . Suvikkhālitan ti suvisodhitaṃ . Ādikammikassa hi kammaṭṭhānaṃ pariggaṇhantassa yāva dhammā suparibyattaṃ na upatiṭṭhanti , tāva te tappaṭicchādakasammohabalena abhibhūtā avisuddhā nāma honti , asaṅkarato upaṭṭhānābhāvato aññamaññañca jaṭitā . Yadā pana sammasanādividhinā taṃ vibhūtaṃ hoti , tadā te suvikkhālitā , nijjaṭā ca nāma honti . Tenāha ‘‘ yathā yathā hī ’’ tiādi . Ādikammikassa arūpadhammā yebhuyyena rūpadhamme ārabbha pavattanākārenaV2.333 gahaṇaṃ gacchantīti katvā vuttaṃ ‘‘ tadārammaṇā arūpadhammā ’’ ti . Teneva hi heṭṭhā ‘‘ tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī ’’ ti vuttaṃ , na vatthuvasenāti .

Idāni rūpapariggaho arūpapariggahassa upāyo , upatthambho cāti yathāvuttamatthaṃ upamāhi pakāsetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ . Mukhanimittan ti mukhassa paṭibimbaṃ . Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya yogāvacaro , tassa cakkhu viya yogino kammaṭṭhānapariggāhakañāṇaṃ , ādāsaṃ viya rūpapariggaho , mukhanimittaṃ viya arūpapariggaho , ādāsassa aparisuddhakālo viya rūpapariggahassa avikkhālitakālo , tadā mukhanimittassa apaññāyanaṃ viya rūpapariggahassa avisuddhatāya arūpadhammānaṃ anupaṭṭhānaṃ , ādāsassa punappunaṃ parimajjanaṃ viya rūpapariggahassa punappunaṃ visodhanaṃ , suparimajjite ādāse subyattaṃ mukhanimittassa paññāyanaṃ viya suvikkhālite nijjaṭe rūpapariggahe arūpadhammānaṃ suṭṭhu upaṭṭhānanti .

Iminā nayena telatthikopamā dīsupi yathārahaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ . Tilapiṭṭhan ti tilacuṇṇaṃ .

Katakaṭṭhin ti katakabījaṃ .

Kalalakaddaman ti tanukaddamaṃ . Tappaccanīkakilesāti tassa arūpadhammapariggāhakañāṇassa vibandhabhāvena paṭipakkhabhūtā sammohādikilesā .

Ucchu ādiupamāsu idaṃ mukhamattassa dassanaṃ – yathā ucchurasaṃ gahetukāmo ucchūni ucchuyante pakkhipitvā ekavāraṃ dvivāraṃ yantakkamanamattena ucchurase anikkhamante na ucchūni chaḍḍetvā gacchati , yathā vā core gahetvā tehi katakammaṃ jānitukāmo dvattippahāramattena tesu tamatthaṃ akathentesu na te muñcati , yathā vā pana godammako goṇaṃ dametukāmo dhure taṃ yojetvā ekavāraṃ dvivāraṃ tasmiṃ pathena agacchante na vissajjeti , yathāM2.356 ca dadhiṃ manthetvā navanītaṃ gahetukāmo dadhikalasiyaṃ manthaṃ pakkhipitvā sakiṃ , dvikkhattuṃ vā manthassa bhamanamattena navanīte anuppajjante na dadhiṃ chaḍḍeti , yathā vā pana macche pacitvā khāditukāmo ekavāraṃ dvivāraṃ aggidānamattena macchesu apaccantesu na te chaḍḍeti . ‘‘ Atha kho naṃ punappunaṃ parimajjatī ’’ ti ettha vuttanayānusārena ‘‘ atha kho naṃ ucchuyante punappunaṃ uppīḷetī ’’ tiādinā sabbattha upamattho yojetabbo .