Upamāhināmarūpavibhāvanākathāvaṇṇanā

673. Ekenākārena saṇṭhitesūti yena pakārena akkhādīsu sanniviṭṭhesu rathasamaññā , tena ekena ākārena samavaṭṭhitesu ekajjhaṃ rāsikatesuM2.363 . Evamevan ti sannivesavisiṭṭhe avayavasamudāye santānavasena pavattamāne yathā ‘‘ ratho gehaṃ muṭṭhi vīṇā senā nagaraṃ rukkho ’’ ti vohāramattaṃ , paramatthato pana rathādi nāma kiñci natthi , evamevaṃ .

Upādānakkhandhesūti upādānakkhandhasaññitesu rūpārūpadhammesu samuditesu santānavasena pavattamānesu ‘‘ satto jīvo ’’ ti vohāramattaṃ , paramatthato pana satto vā jīvo vā natthīti yāthāvato jānanaṃ .

Idaṃ yathābhūtadassanaṃ ‘‘ diṭṭhivisuddhī ’’ ti vuccati .

674. Tassāti sattoti gahitassa attano . Vināsan ti niruddhassa vināsaṃ . Avināsan ti avinassanaṃ , niccatanti attho . Dvayavaseneva hi attavādino ṭhitā , sassato attā , ucchijjatīti vā , ekaccasassatavādopi ettheva samavaruddhoti .

Avināsaṃ anujānantoti buddhiādīnaṃ dhammānaṃ vināsaṃ icchantopi ‘‘ dhammī nicco kūṭaṭṭho ’’ ti attano vināsābhāvaṃ anujānanto . Sassateti sassatagāhe . Patati katavināsaakatabbhāgamādidosappasaṅgatoti adhippāyo .

Khīranvayassāti khīrassa anvayabhūtassa , phalabhūtassāti attho . Tadanvayassāti tassa attano anvayabhūtassa aññassa kassaci abhāvato .

Olīyati nāmāti ‘‘ sassato attā ’’ ti abhinivesena bhavābhirato hutvā bhavanirodhato saṅkocanaṃ āpajjanto bhaveyeva nilīyati nāma .

Atidhāvati nāmāti tattha tattheva hi bhave attā ucchijjatīti ucchedavādī ‘‘ ucchijjati attā ’’ ti gaṇhanto paraṃ maraṇā santaṃ bhavaṃ ‘‘ natthī ’’ ti atikkamanto atidhāvati nāmāti vadanti . Kilesanirodhe pana kammassa avipaccanato bhavanirodhe icchitabbe tathā aggahetvā ‘‘ taṃ taṃ bhavavisesaṃ āgamma attā ucchijjatīti evaṃ bhavanirodho hotī ’’ ti gaṇhanto taṃ atidhāvati nāma .

PariyuṭṭhitātiV2.341 abhibhūtā . Cakkhumantoti yathābhūtadassanasaṅkhātena ñāṇacakkhunā cakkhumanto .

Kāmabhavādibhedo bhavo āramitabbaṭṭhena ārāmo etesanti bhavārāmā . Tasmiṃ bhave ratā abhiratāti bhavaratā . Bhave sammodaṃ āpannāti bhavasammuditā . Tīhipi padehi bhavassādagadhitatāva vuttā .

Cittaṃ na pakkhandatīti bhavassādagadhitattā eva bhavanirodhāvahe dhamme cittaṃ naM2.364 anuppavisati . Nappasīdatīti na okappati . Na santiṭṭhatīti na patiṭṭhahati . Nādhimuccatīti na adhimuccati .

Aṭṭīyamānāti dukkhāpiyamānā . Harāyamānāti lajjamānā . Jigucchamānāti hīḷentā . Vibhavan ti ucchedaṃ . Abhinandantīti vuttaabhinandanākāradassanaṃ ‘‘ yato kira bho ’’ tiādi .

Bhūtan ti khandhapañcakaṃ . Tañhi yathāsakaṃ paccayehi jātattā , paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati . Bhūtatoti yathābhūtasabhāvato , salakkhaṇato , sāmaññalakkhaṇato ca .

675. Evaṃ sattagāhato avalīyanātidhāvanadose , yathābhūtadassanato nibbidādiguṇe ca suttavaseneva dassetvā idāni nāmarūpamattepi gamanādiattakiccasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tasmāti yasmā ‘‘ asmī ’’ ti vā ‘‘ ahan ’’ ti vā gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi , paramatthato nāmarūpamattameva , tasmā . Sace koci attā nāma natthi , kathamidha nāmarūpamatte gamanādiattakiccasiddhīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ dāruyantan ’’ tiādi .

‘‘ Khāyatī ’’ ti etena yathā nijjīve dārumayayante abbhantare vattamānassa jīvassa vasena saīhassa sabyāpārassa viya upaṭṭhānamattaṃ paccayavisesato , evaṃ nijjīve nāmarūpamatte paccayavisesato gamanādiattakiccasiddhīti saīhassa sabyāpārassa viya upaṭṭhānanti dasseti .

Saccatoti bhūtato , paramatthatoti attho .

Suññaṃ jīvena yantamiva abhisaṅkhataṃ paccayavasena pavattīti adhippāyo .

Dukkhassa puñjo niccāturatāya tiṇakaṭṭhasadiso attasuññatāyāti attho .

Etaṃ nāmarūpaṃ .

Yamakan tiV2.342 yugaḷakaṃ . So ca kho yamakabhāvo aññamaññasannissitabhāvenāti āha ‘‘ ubho aññoññanissitā ’’ ti . Tato eva ca ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ ubho bhijjanti . Na hi kadāci pañcavokārabhave rūpe nirujjhante arūpaṃ anirujjhantaṃ , arūpe vā nirujjhante rūpaṃ anirujjhantaṃ atthi . Svāyaṃ bhaṅgo paccayā paccayanirodheneva , nāmarūpanirodhoti attho . Paccayāti vā paccayabhūtā , aññamaññassa paccayā hontāpi ubho bhijjantiyevāti attho .

676. Daṇḍābhihatan tiM2.365 visesanena daṇḍaṃ , daṇḍābhighātassa paccayaṃ purisavāyāmañca dasseti , bheriyā pana visesitabbatā saddassa asādhāraṇakāraṇatāya . Teneva hi ‘‘ aññā bherī ’’ ti bherīyeva gahitā , na daṇḍādayo . Adissamānarūpatāya saddaṃ nāmaṭṭhāniyaṃ katvā ‘‘ evamevan ’’ tiādinā upamāsaṃsandanaṃ karoti .

Na cakkhuto jāyareti na cakkhāyatanato niggacchanavasena jāyanti . Na hi cakkhāyatanassa paccayabhāvūpagamanato pubbe phassapañcamakā labbhanti , na ca padesavanto , yena te tato niggaccheyyuṃ . Tenevāha ‘‘ puñjo natthi anāgate ’’ ti ( mahāni .10).

Na rūpatoti etthāpi eseva nayo .

‘‘ No ca ubhinnamantarā ’’ ti idaṃ pana tesaṃ arūpadhammattā appadesatāya vuttaṃ .

Kevalaṃ pana yasmiṃ khaṇe paccayasamavāyo , tadā uppajjanamattamevāti āha ‘‘ hetuṃ paṭicca pabhavanti saṅkhatā ’’ ti , cakkhurūpālokamanasikārādibhedaṃ dhammajātaṃ nissāya paccayabhūtaṃ kāraṇaṃ labhitvā tehi samecca sambhūya katattā saṅkhatā phassādayo dhammā uppajjantīti attho . Tassā pana dhammānaṃ uppattiyā pākaṭaṃ rūpadhammapavattiṃ dassento ‘‘ yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā ’’ ti āha . Phassapañcamaggahaṇañcettha pākaṭaarūpadhammānaṃ dassanaṃ .

Sesagāthāsupi eseva nayo .

Vatthurūpāti hadayavatthuto . Tannissayānaṃ arūpadhammānaṃ bahubhedattā sāmaññavohārena te dassetuṃ ‘‘ saṅkhatā ’’ ti vuttaṃ .

677. Nittejan ti tejahīnaṃ ānubhāvarahitaṃ . Yathā pana taṃ nittejaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ na khādatī ’’ tiādi vuttaṃ . Na hi aññathā saddahanussahanādīsu nāmaṃ ‘‘ nittejan ’’ ti sakkā vattuṃ , nāpi rūpaṃ sandhāraṇābandhanādīsu . Teneva hi ‘‘ rūpaṃ nittejan ’’ ti vatvā ‘‘ na hi tassa khāditukāmatā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Atha kho ’’ tiādinā byatirekavasenāpi nāmarūpānaṃ nittejataṃyevaV2.343 vibhāveti . Aññamaññasannissayena hi nāmarūpassa attakiccasiddhipi paccekaṃ asamatthatāvibhāvanameva . Tathā hi nāmarūpassa attasuññatā , nirīhatā , byāpāravirahatā ca suṭṭhutaraṃ pākaṭā honti . Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthānaṃ samuditabhāve samatthatā hoti ? Asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetubhāvāpattito .

Na hi paccekaṃM2.366 daṭṭhuṃ asakkontānaṃ andhānaṃ satampi sahassampi samuditaṃ daṭṭhuṃ sakkotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ imassa panatthassā ’’ tiādi . Imaṃ upamaṃ udāharanti aṭṭhakathācariyā upamāyapi asiddhassa atthassa sādhetabbato . Tenevāha ‘‘ upamaṃ te karissāmi , upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ jānantī ’’ ti ( saṃ . ni .2.67).

Tuṭṭhahaṭṭhoti yadipāhaṃ cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ na sakkomi , pādakaraṇīyaṃ pana kātuṃ sakkomi , tvañca cakkhukaraṇīyaṃ , tasmā amhākaṃ ubhinnaṃ sahitānañca vasena icchitadesasampatti sijjhatīti tuṭṭhahaṭṭho jaccandho .

Tattha jaccandhotiādi upamopameyyasaṃsandanaṃ .

Dhammānaṃ attalābho parapaṭibaddhoti vattabbameva natthi tato pubbe avijjamānattā , paṭiladdhattalābhassāpi parapaṭibaddhameva atthakiccanti dassetuṃ ‘‘ na sakena tejena uppajjati , na tāsu tāsu kiriyāsu pavattatī ’’ ti vuttaṃ . Tesaṃ nāmarūpānaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na ca na hotīti jaccandhapīṭhasappiupamāya sādhitamatthaṃ nigamento ‘‘ asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetukabhāvāpattito ’’ ti yathāvuttassa hetuno anekantikabhāvaṃ vibhāveti .

Paradhammavasānuvattinoti paresaṃ attato aññesaṃ hetupaccayasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ vasena anuvattanasīlā . Attadubbalāti attanā dubbalā asamatthā .

Parapaccayatoti paresaṃ dhammānaṃ paccayabhāvato . Etena janakapaccayaṃ vadati . Tenevāha ‘‘ jāyare ’’ ti .

Paraārammaṇatoti paresaṃ dhammānaṃ ārammaṇabhāvato . Etena upatthambhakapaccayaṃ vadati . Paccayaggahaṇaṃ vā rūpāpekkhaṃ , ārammaṇaggahaṇaṃ nāmāpekkhaṃ . ‘‘ Paradhammehī ’’ ti idaṃ ārammaṇapaccayānaṃ visesanaṃ . Purimatthena hi vuttamevatthaṃ pacchimatthena pākaṭaṃ karoti . Pabhāvitāti uppāditā .

Nāvāyantikūpamāyapi nāmarūpānaṃ avasavattitaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ yathāpī ’’ tiādinā tisso gāthā vuttā . Nissāyāti patiṭṭhāya . Yantīti gacchanti .

Manusse nissāyāti netubhūte niyāmakakammakārakādimanusse apassāya . Na hi tesaṃ araṇaggahaṇalaṅkārasaṇṭhāpanaudakussiñcanādikiriyāyaV2.344 vinā nāvā icchitadesaṃ pāpuṇāti .

Ubhoti aññamaññaṃ nāvaṃ nissāya manussā , manusse nissāya nāvāti attho .

Evan tiM2.367 vuttappakārena .

Nānānayehīti paṭhamādīnaṃ sattannaṃ jhānānaṃ , tesaṃ upacārānañca vasena cuddasa arūpapariggahamukhāni , catudhātuvavatthāne vuttānaṃ terasannaṃ dhātupariggahamukhānaṃ dhātāyatanakhandhamahābhūtavasena , idha vuttānaṃ avuttānañca indriyasaccapaṭiccasamuppannānaṃ vasena samavīsati rūpapariggahamukhāni , tāni paccekaṃ ‘‘ phasso vedanā cittan ’’ ti imesaṃ sammukhabhāvena upaṭṭhitānaṃ tiṇṇaṃ arūpadhammānaṃ vasena tiguṇitāni samasaṭṭhi , cuddasa arūpapariggahamukhāni , tāni cāti catusattatiyā nāmarūpapariggahanayehi ceva sambahulasuttantarathagehamuṭṭhivīṇāsenārukkhadāruyantanaḷakalāpibherijaccandhapaṅguḷanāvāmanussūpamāhi ca nāmarūpapamattatāvavatthāpananayehi ca . Sattasaññaṃ abhibhavitvāti anādikālabhāvitaṃ khandhapañcake attagāhaṃ vikkhambhetvā . Nāmarūpānaṃ yāthāvadassanan ti ‘‘ idaṃ nāmaṃ , ettakaṃ nāmaṃ , na ito bhiyyo . Idaṃ rūpaṃ , ettakaṃ rūpaṃ , na ito bhiyyo ’’ ti ca tesaṃ lakkhaṇasallakkhaṇamukhena dhammamattabhāvadassanaṃ . Attadiṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ .

Etassevāti nāmarūpassa yāthāvadassanasseva .

Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Iti aṭṭhārasamaparicchedavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)